Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta

Trong những năm qua, có rất nhiều cuộc hội thảo, nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở các cấp, các ngành về tư tưởng Hồ Chí Minh nhưng vẫn chưa có công trình nào đề [r]

đại học quốc gia hà nội

Khoa luật -*** -

NGUYỄN LIấN PHƯƠNG

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

VỀ DÂN CHỦ VÀ VIỆC VẬN DỤNG VÀO CễNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA

luận văn thạc sỹ luật học

Hà Nội - 2009

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu

của riêng tôi Nội dung, kết quả trình bày trong luận văn

lµ kh¸ch quan, trung thùc vµ ch-a tõng ®-îc ai c«ng bè trong bÊt kú t¸c phÈm nµo kh¸c

Hµ Néi, ngµy 25 th¸ng 12 n¨m 2009

T¸c gi¶

Nguyễn Liên Phương

Lêi c¶m ¬n

Tôi xin chân thành cảm ơn Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội và các thầy, cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, h-ớng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Khoa Tư tưởng Hồ Chớ Minh (Học viện Bỏo chớ và Tuyờn truyền Hà Nội), Th- viện Quốc gia, Th- viện Khoa học xó hội

và những cá nhân, cơ quan khác đã động viên, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quỏ trình thực hiện luận văn

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng kính mến và biết ơn sâu sắc tới GS, TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ - Ng-ời Thầy đã trực tiếp h-ớng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp; ng-ời đã tận tâm hỗ trợ, định h-ớng cho tôi trên con đ-ờng nghiờn cứu khoa học

Dù thực hiện luận văn với sự say mê, cố gắng, nh-ng do thời gian không nhiều và bản thân còn hạn chế nhất định trong kinh nghiệm thực tiễn, nên luận văn không tránh khỏi những khiếm khuyết Bởi vậy, tôi rất mong nhận

đ-ợc ý kiến phê bình, đánh giá của Hội đồng chấm luận văn, của các thầy, cô giáo, đồng môn và đồng nghiệp để công trình nghiên cứu này đ-ợc hoàn chỉnh hơn

Hà Nội, ngày 25 tháng 12 năm 2009

Tác giả

Nguyễn Liờn Phương

MỞ ĐẦU

1 Tớnh cấp thiết của đề tài

Lịch sử Việt Nam với hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước đã hình thành các giá trị truyền thống dân tộc đa dạng và vững chắc Đó là ý thức chủ quyền của quốc gia dân tộc, ý chí tự lập tự cường, kiên cường, yêu nước… đã trở thành động lực trường tồn của đất nước Trong nền tảng giá trị tinh thần truyền thống đó, tư tưởng yêu nước là cốt lõi, xuyên suốt các thời kỳ lịch sử dân tộc Sức mạnh truyền thống tư tưởng yêu nước của dân tộc đã thúc giục

Hồ Chí Minh ra đi tìm đường cứu nước và đã tạo nên Hồ Chí Minh - nhà lãnh đạo chính trị kiệt xuất của thế kỷ XX, một nhà tư tưởng - triết học mang đậm tính dân tộc và hiện đại Người đã tiếp thu tinh hoa văn hoá của dân tộc, của nhân loại để làm giàu cho tư tưởng cách mạng và văn hoá của Người Đó là những quan điểm, quan niệm về nhà nước, về dân chủ, về pháp luật và sự vận dụng sáng tạo hệ tư tưởng Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam

Tư tưởng Hồ Chí Minh là sản phẩm của sự tổng hoà và phát triển biện chứng Là sự tổng hoà tư tưởng văn hoá truyền thống của dân tộc, phát triển biện chứng tư tưởng văn hoá của phương Đông và phương Tây với Chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng cùng với thực tiễn của dân tộc, của thời đại qua sự

tự duy sáng tạo, có biện chứng, có nhân cách, có phẩm chất cách mạng Việt Nam cao đẹp tạo nên

Trải qua hơn nửa thế kỷ, tư tưởng Hồ Chí Minh là sản phẩm tất yếu của cách mạng Việt Nam, là ngọn cờ thắng lợi của dân tộc Việt Nam trong cuộc đấu tranh vì độc lập tự do, vì giải phóng dân tộc và chủ nghĩa xã hội (CNXH) Thấm nhuần tư tưởng của Người, Đại hội IX của Đảng đã khẳng định “lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động, là bước phát triển quan trọng trong nhận thức và tư duy lý luận của Đảng ta” Để thực hiện một cách triệt để và cụ thể, Nghị quyết Đại hội

IX, ngày 27-3-2003, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã ra Chỉ thị số 23/CT-TW

“Về đẩy mạnh nghiên cứu, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới”

Những văn kiện trên đã cho chúng ta thấy, đây là một bước tiến mới trong nhận thức của Đảng về tư tưởng Hồ Chí Minh Qua đó, cũng cho chúng

ta thấy rõ, đây là quyết định của Đảng có tính định hướng quan trọng cho các nghiên cứu khoa học tiếp tục đi sâu và tìm hiểu về tư tưởng của Hồ Chí Minh

tư tưởng Hồ Chí Minh đã là một bộ phận chính của chuyên ngành “Hồ Chí Minh học” thuộc ngành Khoa học Chính trị Việt Nam Trong những năm qua,

có rất nhiều cuộc hội thảo, nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở các cấp, các ngành về tư tưởng Hồ Chí Minh nhưng vẫn chưa có công trình nào đề cập tới vấn đề “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta”

Thực tiễn đã cho chúng ta thấy, trong việc học tập, nghiên cứu, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh vẫn còn thiếu những tài liệu viết về vấn đề tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ từ góc độ pháp lý Đây là một vấn đề thiết thực mà mọi người dân Việt Nam rất quan tâm Hơn nữa, trong tác phẩm

Toàn tập, Người đã khẳng định: “Dân chủ là của quý báu nhất của nhân

dân,…”[34, tr 279]

Dân chủ đã từ lâu không còn là vấn đề xa lạ Ở mỗi quốc gia, mỗi xã hội hay trong mỗi gia đình mọi người đều nhắc đến vấn đề dân chủ Dân chủ tuy

là một đề tài cũ nhưng mỗi khi đề cập đến nó luôn mang lại cho chúng ta những yếu tố mới mẻ mang hơi thở của thời đại Dân chủ và thực hiện dân chủ

là nhu cầu khách quan của con người, là khát vọng của con người, là mục tiêu đấu tranh không ngừng của con người Ngay từ thời công xã nguyên thuỷ, để duy trì sự tồn tại của mình, con người đã biết tổ chức ra những hoạt động có tính cộng đồng mà các thành viên đều bình đẳng tham gia Họ đã biết cử hoặc phế bỏ người đứng đầu nếu không thực thi đúng những quy định Đây là hình thức dân chủ sơ khai trong xã hội chưa có giai cấp, dân chủ được hiểu là quyền lực của nhân dân

Sau hàng ngàn năm lịch sử, xã hội có giai cấp và nhà nước, quyền của nhân dân được thể chế hoá bằng chế độ nhà nước, pháp luật và dân chủ được thực hiện dưới hình thức mới được gọi tên là nền dân chủ Nền dân chủ là hình thái dân chủ gắn với bản chất, tính chất của nhà nước được xác định trong những điều kiện lịch sử cụ thể của xã hội có giai cấp Hiện nay, trên toàn thế giới có nhiều chuyển biến do khoa học kỹ thuật phát triển không ngừng đã tác động đến cuộc sống của con người Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, mỗi nhà nước

ở những thời kỳ nhất định tất yếu xuất hiện các vấn đề kinh tế, văn hoá, xã hội cần được giải quyết một cách khoa học Để mở rộng sự hiểu biết về dân chủ

và mở rộng dân chủ tới mức tối đa đối với mọi tầng lớp nhân dân, đồng thời kiên quyết đấu tranh chống lại mọi hành vi đi ngược lại những chuẩn mực dân chủ, vi phạm những giá trị dân chủ chân chính của nhân dân Vì thế, việc

nghiên cứu “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc vận dụng vào công

cuộc đổi mới ở nước ta” đang là một vấn đề cấp thiết

Xuất phát từ những định hướng trên của Đảng và những yêu cầu của thực tiễn, tác giả đã đặt ra vấn đề nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc thực hiện dân chủ của ở nước ta trong công cuộc đổi mới Nghiên cứu giúp nâng cao đạo đức cách mạng, năng lực chuyên môn, thực hiện tốt các nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước Chính vì thế, tác giả chọn đề tài nghiên cứu

khoa học “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc vận dụng vào công cuộc

đổi mới ở nước ta” để bảo vệ luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ Luật học của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Hơn hai mươi năm đất nước đi lên trong công cuộc đổi mới và hội nhập thế giới là một khoảng thời gian dài cho phép chúng ta nghiên cứu, nhìn nhận

về “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc vận dụng vào công cuộc đổi

mới ở nước ta” một cách khách quan Nhận định về giá trị tư tưởng Hồ Chí

Minh, văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng có đánh giá:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về

những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo của chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện cụ thể của nước

ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp…”

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ nói chung và về vấn đề dân chủ trong việc xây dựng nhà nước và pháp luật, xây dựng chế độ kinh tế, nền văn hoá mới… là một vấn đề có giá trị khoa học đã được rất nhiều giới lý luận nghiên cứu Đã có rất nhiều cuốn sách, bài nghiên cứu đề cập đến tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ nói chung và những lĩnh vực cụ thể có liên quan đến dân chủ như nhà nước, pháp luật, kinh tế Trong đó đáng chú ý là các tác phẩm: Phạm

Hồng Chương (2004), Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội; Phạm Thành, Nguyễn Khắc Mai (1991), Tư tưởng dân chủ của Hồ

Chí Minh, Nxb Sự thật, Hà Nội; Bùi Ngọc Sơn (2005), Tư tưởng lập hiến của

Hồ Chí Minh, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật”, Nxb Pháp lý, Hà Nội, 1995; Hoàng Văn Hảo (1995), Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới - Sự hình thành và phát triển, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Nguyễn Đình Lộc (1998), Tư tưởng Hồ Chí Minh

về Nhà nước của dân, do dân và vì dân, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội;

Nguyễn Xuân Tế (1999), Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và

pháp luật, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội Phạm Ngọc Anh (2003), Bước đầu tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

v.v

Các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, về Nhà nước dân chủ kiểu mới ở nước ta, về xây dựng hệ thống chính trị, xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần v.v kể trên là nguồn tài liệu chủ yếu để tác giả

sử dụng vào quá trình nghiên cứu Song, chưa có một đề tài nào nghiên cứu

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ dưới góc độ lý luận, lịch sử nhà nước và pháp luật đặc biệt là vận dụng tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài nghiên cứu “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và

việc vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta” tác giả muốn học tập và

nghiên cứu một cách có hệ thống về dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh từ góc độ lý luận, lịch sử nhà nước và pháp luật

Qua nghiên cứu, đề tài sẽ có những kết luận khoa học để làm rõ nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh; quan niệm về dân chủ, về xây dựng một nhà nước

có hiệu lực pháp lý, trong sáng, vững mạnh, hoạt động có hiệu quả và mối liên

hệ giữa dân chủ và pháp luật trong tư tưởng Hồ Chí Minh Đồng thời, đề tài nghiên cứu cũng sẽ cho thấy đánh giá về những thành tựu, những hạn chế của việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới đất nước đã được đặt trong một bối cảnh nhất định, thời kỳ có nhiều biến đổi nhanh chóng

và phức tạp trước những thách thức và cơ hội của đất nước

3.2 Nhiệm vụ:

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận văn có nhiệm vụ:

- Tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận chung về dân chủ, các quan điểm truyền thống và hiện đại Trên cơ sở đó, tác giả trình bày quan điểm, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong việc xây dựng trong việc xây dựng, tổ chức bộ máy nhà nước, trong lĩnh vực lập pháp, hoạt động động của các cơ quan hành pháp và tư pháp, mối liên hệ giữa dân chủ và pháp luật

- Làm rõ một số nội dung chủ yếu trong tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ: xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân; phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên các lĩnh vực

- Đề cập đến một số thành tựu và hạn chế của công cuộc đổi mới đất nước trong hơn 20 năm qua và việc Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo Nhà nước và nhân dân, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong quá trình thực hiện đổi mới đất nước Qua đó, đưa ra ra một số phương hướng, giải pháp

có thể áp dụng thực tế trên cơ sở tiếp thu những luận điểm sáng tạo của Hồ Chí Minh về dân chủ

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ một vấn đề rộng lớn, bao trùm nhiều lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội Trong đề tài này tác giả không tham vọng nghiên cứu toàn bộ nội dung dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh trên mọi lĩnh vực kể trên Tác giả chỉ đề cập một số nét cơ bản trong tư tưởng

về xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân; về bảo vệ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân Từ đó tác giả đưa ra các giải pháp để tiếp vận dụng vào công cuộc đổi mới đất nước trong thời gian tới hiệu quả

Thời gian nghiên cứu khảo sát từ năm 1986 - 2008

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

5.1 Cơ sở lý luận:

5.2 Phương pháp nghiên cứu:

Đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta” là nghiên cứu thuộc loại hình cơ bản để tìm ra

những nhận thức mới, giải quyết một số vấn đề về dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh và việc vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta trong hoàn cảnh hiện nay

* Phương pháp chung:

- Nghiên cứu được thể hiện bằng thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa Duy vật biện chứng và Chủ nghĩa Duy vật lịch sử

- Cơ sở phương pháp luận chủ đạo cho quá trình nghiên cứu dựa trên tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm có tính chất định hướng của Nghị quyết Đại hội IX về việc đẩy mạnh nghiên cứu, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới Đồng thời nghiên cứu còn dựa trên những quan điểm tiếp cận có tính pháp lý

* Phương pháp riêng:

Để đạt được mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, tôi chọn phương pháp logic, là phương pháp nghiên cứu sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh và quá trình vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta từ năm 1986 đến nay, dưới hình thức lý luận và khái quát, nhằm nêu rõ bản chất quy luật sự hình thành, phát triển và vận dụng vào thực tiễn của vấn đề được nghiên cứu Trong phương pháp logic (phân tích, tổng hợp, so sánh và kết luận), tôi cố gắng lược bớt những gì mang tính ngẫu nhiên, không phải là bản chất, không điển hình

để giữ lấy những cái cơ bản, cái cốt lõi, cái tất yếu và những xu hướng phát

triển của vấn đề được nghiên cứu Để nghiên cứu đề tài “Tư tưởng Hồ Chí

Minh về dân chủ và việc vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta” đạt độ

chuẩn xác cao, khách quan khi đánh giá, tôi đề ra một số nhiệm vụ cụ thể của nghiên cứu như sau:

- Khảo sát, phân tích thực trạng việc vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta từ năm 1986 đến nay chủ yếu trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá – xã hội

- So sánh từng giai đoạn lịch sử, từng nhóm chủ đề để rút ra những nét đặc trưng của dân chủ, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta

- Tổng kết kinh nghiệm của các nhà nghiên cứu, nhà lý luận về tư tưởng

Hồ Chí Minh để khái quát toàn bộ vấn đề được nghiên cứu Đối chiếu, kiểm tra những đánh giá của mình để tìm ra những đánh giá chung nhất nhằm định hướng việc học tập, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh sau này

6 Ý nghĩa và những đóng góp về khoa học của luận văn

Nghiên cứu “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và việc vận dụng vào

công cuộc đổi mới ở nước ta” là thực hiện một cách cụ thể Nghị quyết Đại hội

IX của Đảng về đẩy mạnh nghiên cứu, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay