Vai trò của nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở Việt Nam

Đồng thời, trong quá trình tổ chức thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Nhà nước chưa tạo nên những chuyển biến mạnh mẽ trong việc giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường[r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM PHƯƠNG LAN

VAI TRÕ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng

& chủ nghĩa duy vật lịch sử

Mã số: 62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Đoàn Quang Thọ

Hà Nội, 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đoàn Quang Thọ Các trích dẫn

và các số liệu nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng Những kết luận khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào

TÁC GIẢ

PHẠM PHƯƠNG LAN

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

MỞ ĐẦU 145

1 Tính cấp thiết của đề tài 145

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 148

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án Error! Bookmark not defined

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án Error! Bookmark not defined

7 Kết cấu của luận án Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined

1.1 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến công nghiệp hóa, hiện đại hóa

ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến vai trò của Nhà nước đối với

sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt NamError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ VAI TRÕ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở VIỆT NAMError! Bookmark not

defined

2.1 Lý luận chung về công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.1 Thực chất của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.2 Nội dung công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.3 Đặc điểm của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2 Lý luận chung về Nhà nước và vai trò của nhà nước đối với sự nghiệp

công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2.1 Lý luận chung về Nhà nước và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2.2 Lý luận chung về vai trò của Nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp

hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.3 Những nhân tố tác động tới vai trò của nhà nước đối với sự nghiệp công

nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined 2.3.1 Những nhân tố bên trong Nhà nước Error! Bookmark not defined 2.3.2 Những nhân tố bên ngoài Nhà nước Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 : THỰC TRẠNG THỰC HIỆN VAI TRÕ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở VIỆT NAM VÀ NGUYÊN NHÂN CỦA THỰC TRẠNG ĐÓError! Bookmark not defined

3.1 Thực trạng thực hiện vai trò của Nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp

hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam thời gian qua Error! Bookmark not defined

3.1.1 Về xây dựng qui hoạch, kế hoạch, đầu tư, phân bổ các nguồn lực đáp ứng yêu cầu phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội phục vụ sự nghiệp công

nghiệp hóa, hiện đại hóa Error! Bookmark not defined

3.1.2 Về hoạch định cơ chế, chính sách, luật pháp nhằm thu hút các nguồn lực trong và ngoài nước phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Error! Bookmark not defined

3.1.3 Về đảm bảo và giữ vững mục tiêu của chủ nghĩa xã hội; đồng thời ngăn ngừa những mặt tiêu cực nảy sinh trong quá trình công nghiệp hóa,

hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

3.1.4 Về kiểm tra, kiểm soát, quản lý quá trình công nghiệp hóa, hiện đại

hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

3.2 Nguyên nhân của những kết quả đạt được và những hạn chế về việc thực hiện vai trò của Nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở

Việt Nam thời gian qua Error! Bookmark not defined

3.2.1 Nguyên nhân của những kết quả đạt được về thực hiện vai trò của nhà

nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa thời gian qua Error! Bookmark not defined

3.2.2 Nguyên nhân của những hạn chế về việc thực hiện vai trò của nhà

nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóaError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 4 : CÁC GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY VAI TRÕ CỦA NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined

4.1 Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước nhằm thực hiện

thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.Error! Bookmark not defined

4.2 Nâng cao năng lực tổ chức, quản lý của Nhà nước đáp ứng yêu cầu của sự

nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Error! Bookmark not defined

4.3 Tiếp tục hoàn thiện cơ chế tổ chức bộ máy nhà nước nhằm nâng cao hiệu lực

quản lý của nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa Error! Bookmark not defined

4.4 Đổi mới cơ chế, chính sách tuyển chọn, sử dụng, bồi dưỡng, đãi ngộ nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước, đáp ứng yêu cầu

công nghiệp hóa, hiện đại hóa Error! Bookmark not defined

4.5 Phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng, các doanh nghiệp và toàn dân trong việc thực hiện cũng như phản biện xã hội về tổ chức, quản lý của

Nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóaError! Bookmark not defined

4.6 Mở rộng hợp tác quốc tế, học tập kinh nghiệm các nước nhằm nâng cao vai trò của nhà nước Việt Nam đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 4 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Từ khi bước vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, Đảng

ta đã khẳng định sự cần thiết phải tiến hành công nghiệp hóa và coi đây là nhiệm

vụ trung tâm của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nhằm tạo ra cơ sở vật chất

- kĩ thuật hiện đại Qua các nhiệm kì đại hội, Đảng ta luôn nhất quán quan điểm

và ngày càng hoàn thiện nhận thức về công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa Đến Hội nghị giữa nhiệm kì khóa VII của Đảng cộng sản Việt Nam (tháng 1-1994), Đảng ta khẳng đinh: “Mặc dù còn nhiều mặt yếu kém phải khắc phục, những

thành tựu quan trọng đạt được đã và đang tạo ra những tiền đề đưa đất nước chuyển dần sang một thời kỳ phát triển mới, thời kỳ đẩy tới một bước công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” [26; tr.22] Đây là Hội nghị đánh dấu bước

ngoặt trong nhận thức và quan điểm của Đảng - đặt ra nhiệm vụ công nghiệp hoá phải đi đôi với hiện đại hoá Đảng ta cho rằng, với những “tiến bộ về kinh

tế, xã hội cùng với sự mở rộng và tăng cường hợp tác phát triển với các nước và các tổ chức quốc tế cho phép chúng ta đẩy tới một bước công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nhằm tạo thêm nhiều công ăn việc làm, đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế, cải thiện hơn nữa đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân Đây là nhiệm vụ trung tâm có tầm quan trọng hàng đầu trong thời gian tới” [26; tr.26-27] Chính vì vậy, Đảng rất quan tâm đến việc xác lập chiến lược, nội dung, lộ trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Bằng sự nỗ lực của mình, Nhà nước không chỉ hiện thực hóa quan điểm, đường lối lãnh đạo của Đảng mà đã khẳng định vai trò quyết định của nhà nước trong việc thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa Dưới sự quản lý của Nhà nước, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã đạt được những thành tựu to lớn trên nhiều mặt Cơ sở vật chất - kĩ thuật của chủ nghĩa xã hội ngày càng được nâng cao, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được cải thiện, tăng trưởng kinh tế gắn liền với việc giải quyết có hiệu quả những vấn đề xã hội nảy sinh Ô nhiễm môi trường, phân hóa giàu nghèo dần được giải quyết; các khu công nghiệp, nhà ga, sân bay, cảng biển, các khu

đô thị v.v… dần được chú trọng xây dựng, phát triển và quy hoạch ngày càng hợp lý hơn “Cơ cấu kinh tế đã bước đầu chuyển dịch theo hướng hiện đại Tỷ trọng các ngành công nghiệp và dịch vụ tăng, tỷ trọng ngành nông nghiệp giảm Trình độ công nghệ sản xuất công nghiệp đã có bước thay đổi theo hướng hiện đại Tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo trong giá trị sản xuất công nghiệp tăng, tỷ trọng công nghiệp khai thác giảm dần Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn có tiến bộ Cơ khí hóa, điện khí hóa, thủy lợi hóa, sinh học hóa được chú trọng gắn với phát triển kết cấu hạ tầng, xây dựng nông thôn mới” [42; tr.84-85] Khoa học - kĩ thuật và công nghệ hiện đại ngày càng được ứng dụng nhiều hơn trong các ngành, nghề, các khu vực sản xuất Cơ cấu lao động xã hội đã chuyển dịch theo hướng tích cực; tăng tỷ trọng lao động trong các ngành công nghiệp và dịch vụ; chất lượng nguồn nhân lực được cải thiện, phục vụ tốt hơn quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa Các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội có nhiều chuyển biến tích cực; đất nước có thêm lực mới để tăng tốc và hoàn thành nhiệm vụ của thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; phấn đấu sớm đưa Việt Nam trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại

Tuy nhiên, sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam trong thời gian qua vẫn còn những tồn tại, hạn chế cần được khắc phục Đó là, thiếu tính qui hoạch tổng thể, tính thống nhất trên phạm vi cả nước; vẫn còn tình trạng buông lỏng trong quản lý của Nhà nước khiến cho “tính địa phương” phá vỡ

“tính chỉnh thể” trên qui mô quốc gia; việc xây dựng cảng biển, sân bay, nhà ga, khu công nghiệp, cụm công nghiệp vì những nguồn lợi trước mắt mang lại cho địa phương mà chưa tính đến hiệu quả và lợi ích “tối thượng” cho quốc gia Đồng thời, trong quá trình tổ chức thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Nhà nước chưa tạo nên những chuyển biến mạnh mẽ trong việc giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường; chăm lo và bảo đảm lợi ích thiết thân của người lao động; khai thác và sử dụng các nguồn lực, đặc biệt là nguồn lực con người; tệ nạn

xã hội vẫn có chiều hướng gia tăng “Tốc độ tăng trưởng kinh tế và sản xuất công nghiệp thấp so với tiềm năng,…thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam so với mức chuẩn của một nước công nghiệp, so với các nước phát triển trong khu

vực còn khoảng cách lớn Sự chênh lệch giữa các vùng, miền, các bộ phận dân

cư còn lớn” [42; tr.87] Phần lớn sản xuất công nghiệp là hoạt động gia công lắp ráp, chủ yếu sử dụng máy móc, thiết bị và nguyên liệu nhập khẩu Các ngành, các lĩnh vực, các sản phẩm có hàm lượng tri thức và công nghệ cao chiếm tỷ lệ thấp, tốc độ tăng chậm Năng suất, chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế thấp Hầu hết các ngành kinh tế, kể cả một số ngành được coi là chủ lực, chưa xác lập được vị trí trong mạng sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành và trong từng ngành còn chậm Về cơ bản vẫn chưa hình thành được các ngành công nghiệp có tính nền tảng cho nền kinh tế Những khiếm khuyết trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã bộc lộ sự phát triển thiếu bền vững cả về kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường

Những kết quả đạt được cũng như những hạn chế của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước không thể tách rời vai trò lãnh đạo của Đảng

và vai trò tổ chức, quản lí của Nhà nước

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, của toàn dân, trong đó Nhà nước là một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của sự nghiệp đó Dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước đã trực tiếp tổ

chức, quản lý quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa bằng việc: xây dựng quy hoạch, kế hoạch, phân bổ nguồn lực; hình thành cơ chế, chính sách, luật pháp; bảo đảm mục tiêu của chủ nghĩa xã hội và ngăn chặn những tiêu cực nảy sinh; quản lý, kiểm tra, kiểm soát quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa Tuy nhiên, trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, vai trò của Nhà nước vẫn còn bộc lộ nhiều thiếu sót, hạn chế, thậm chí là sai lầm cần nhanh chóng khắc phục, sửa chữa Việc nghiên cứu về mặt lý luận cũng như thực trạng thực hiện vai trò của nhà nước nhằm phát huy vai trò tích cực của nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam là một vấn đề đã và đang đặt ra

Xung quanh vấn đề này đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến tính tất yếu, đặc điểm, thực chất, mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và vai trò của nhà nước trong việc phát triển nguồn nhân lực và nguồn nhân lực chất lượng cao; bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa; bảo vệ môi trường; phát

triển văn hóa dân tộc… trong sự nghiệp đó Tuy nhiên, dưới góc độ triết học chưa có một công trình nghiên cứu nào mang tính hệ thống và thể hiện cái nhìn tổng quát về vai trò của Nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại

hóa ở Việt Nam Vì những lý do trên, tôi đã chọn đề tài: “Vai trò của Nhà

nước đối với sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam” làm luận

án Tiến sĩ Triết học của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận chung về vai trò của Nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam, luận án đi sâu phân tích thực trạng thực hiện vai trò của Nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam và đề ra các giải pháp nhằm phát huy vai trò của Nhà nước đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ

Để thực hiện được mục đích trên, luận án có những nhiệm vụ sau:

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đinh Nguyễn An (2015), Vai trò Nhà nước trong việc giải quyết cơ hội

và thách thức của hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ

Triết học, Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn

2 Vũ Tuấn Anh (chủ biên) (1994), Vai trò của nhà nước trong phát triển

kinh tế, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

3 Lê Ngọc Anh (2006), "Quan điểm về đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức - bước phát triển mới trong đường lối

tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước của Đảng ta”, Tạp chí triết học

(12/187), tr.3-8

4 Dương Thị Thục Anh (2013), Vấn đề thực hiện chức năng xã hội của

nhà nước Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường hiện nay, Luận

án Tiến sĩ triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

5 Brian Van Arkadie & Raymond Mallon (chủ biên), Trần Thị Mai Hoa,

Hoàng Gia Hải Hoàng (dịch) (2004), Việt Nam - con hổ đang chuyển mình, Nxb

Thống kê, Hà Nội

6 Ban Nội chính trung ương (2013), Một số kết quả thi hành luật ban

hành văn bản quy phạm pháp luật, http://nội chính.vn

7 Đàm Hữu Bắc (2005), "Phát triển nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu công

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước", Tạp chí Lao động & xã hội (267), tr.4-6

8 Hoàng Chí Bảo (chủ biên) (2006), Văn hóa và con người việt Nam trong

tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội

9 Nguyễn Văn Bảy (2001), Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp,

nông thôn đồng bằng Bắc bộ và tác động của nó đối với tăng cường sức mạnh khu vực phòng thủ tỉnh, thành phố thuộc khu vực này, Luận án Tiến sĩ kinh tế,

Học viện Chính trị Quân sự, Hà Nội

10 Nguyễn Ngọc Bích, Trần Thu Hằng, Chu Anh Tuấn, Quang Úy, Quang

Minh (2005), Từ điển Tiếng việt, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội