Là giáo viên hóa học THPT đã tham gia giảng dạy và bồi dƣỡng học sinh có năng lực học tập hóa học, tôi lựa chọn đề tài “ TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP BỒI DƢỠNG HỌC[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC - o0o -
THÂN THỊ HỒNG
TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP
BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA PHẦN ANDEHIT,
AXIT CACBOXYLIC, ESTE
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN HÓA HỌC)
Mã số: 60.14.01.11
Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS Phạm Văn Nhiêu
Hà Nội – 2015
Trang 2MỤC LỤC
Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined Danh mục các kí hiệu và các chữ viết tắt Error! Bookmark not defined
Mục lục 2
Danh mục các bảng Error! Bookmark not defined Danh mục các hình Error! Bookmark not defined.i MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI………
1.1 Tổng quan về đề tài nghiên cứu………
1.2 Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Hóa học ở trường THPT………
1.2.1 Tầm quan trọng của việc bồi dưỡng học sinh giỏi……….………
1.2.2 Hoạt động nhận thức và tư duy của học sinh trong quá trình dạy học……
1.2.2.1 Khái niệm về hoạt động nhận thức……….………
a Nhận thức cảm tính (cảm giác và tri giác) ……….………
b Nhận thức lý tính (tưởng tượng và tư duy) ……….………
1.2.2.2 Những phẩm chất của tư duy……….……….………
1.2.2.3 Rèn luyện các thao tác tư duy trong dạy hóa học ở trường phổ thông a Phân tích……….……….……….………
b Tổng hợp……….……….……….………
c So sánh……….……….……….………
d Khái quát hóa……….……….……….………
1.2.3 Năng lực sáng tạo của học sinh trong dạy hóa học ……….………
1.2.3.1 Năng lực sáng tạo của học sinh……….……….………
1.2.3.2 Những biểu hiện của năng lực sáng tạo của học sinh………
1.2.3.3 Cách kiểm tra năng lực sáng tạo của học sinh……….…………
Trang 31.2.3.4 Biện pháp rèn luyện……….……….………
1.2.4 Những năng lực, phẩm chất cần có của học sinh giỏi hóa học …………
1.2.5 Một số biện pháp phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học…………
* Một số biện pháp phát hiện học sinh giỏi……….………
* Một số biện pháp bồi dưỡng học sinh giỏi……….………
1.3 Lý luận về bài tập trong dạy hóa học ở trường THPT………
1.3.1 Khái niệm……….……….……….………
1.3.2 Phân loại bài tập hóa học……….……….………
1.3.3 Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hóa học trong dạy học tích cực………
1.4 Một số vấn đề lý luận sử dụng bài tập hóa học nhằm phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học ……….……….……….………
1.5 Thực tế công tác bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường trung học phổ thông……
1.5.1 Những thuận lợi trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi hóa THPT………
1.5.2 Những khó khăn trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi hóa THPT……
Tiểu kết chương 1……….……….……….………
CHƯƠNG 2: TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA PHẦN ANDEHIT, AXIT CACBOXYLIC, ESTE ……….……….………
2.1 Phân tích cấu trúc nội dung của phần andehit, axit cacboxylic, este ……
2.2 Nguyên tắc tuyển chọn và xây dựng hệ thống câu hỏi lí thuyết và bài tập 2.2.1 Theo cấu trúc sách giáo khoa……….……….…………
2.2.2 Theo năng lực nhận thức của học sinh……….………
2.2.3 Theo dạng bài tập……….……….………
2.3 Hệ thống lí thuyết và bài tập cần đạt được: ……….………
2.4 Quy trình xây dựng bài tập hóa học mới ……….………
2.5 Tuyển chọn và xây dựng hệ thống bài tập hóa học bồi dưỡng học sinh giỏi phần andehit, axit cacboxylic, este ……….……….…………
Trang 42.5.1 Bài tập về andehit……….……….……….………
A Bài tập tự luận……….……….……….………
B Bài tập trắc nghiệm……….……….……….…………
2.5.2 Bài tập về axit cacboxylic……….……….………
A Bài tập tự luận……….……….……….………
B Bài tập trắc nghiệm axit cacboxylic……….……….………
2.5.3.Bài tập về este……….……….…………
A Bài tập tự luận……….……….……….………
B Bài tập trắc nghiệm……….……….………
2.5 Sử dụng hệ thống bài tập phần andehit, axit cacboxylic, este trong bồi dưỡng học sinh giỏi ở THPT……….……….……….………
2.5.1 Sử dụng bài tập để củng cố kiến thức, rèn kĩ năng cơ bản………
2.5.2 Sử dụng bài tập để mở rộng, đào sâu kiến thức nhằm phát hiện học sinh giỏi
2.5.3 Sử dụng bài tập để rèn luyện các năng lực tư duy cho học sinh giỏi…………
2.5.4 Sử dụng bài tập thực nghiệm hóa học……….………
2.5.5 Sử dụng bài tập đánh giá khả năng tự học và năng lực tiếp thu kiến thức… Tiểu kết chương 2……….……….……….…………
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM……….………
3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm……….…………
3.1.1 Mục đích, nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm………
3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm……….………
3.2 Nội dung thực nghiệm……….……….………
3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm……….………
3.3.1 Phạm vi thực nghiệm sư phạm……….……….…………
3.3.2 Đối tượng thực nghiệm……….……….………
3.3.3.Cách tiến hành thực nghiệm……….……….…………
Trang 53.3.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm ……….………
3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm……….……….…………
3.4.1 Xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm……….………
3.4.1.1 Tính các tham số đặc trưng……….……….…………
3.4.1.2 Bảng kết quả thực nghiệm phân phối tần số cho nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng ……….……….……….………
3.4.2 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm……….………
3.4.2.1 Các kết quả thu được từ việc phân tích số liệu thực nghiệm sư phạm:…………
3.4.2.3 Nhận xét thu được từ phía giáo viên……….………
3.4.2.4 Kết quả thi HSG ở trường THPT Lạng Giang 1, Lạng Giang 2 một số năm gần đây ……….……….……….………
Tiểu kết chương 3……….……….……….………
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ……….……….………
TÀI LIỆU THAM KHẢO……….……….………
PHỤ LỤC: ……….……….……….………
PHỤ LỤC 1 ĐỀ KIỂM TRA VÀ ĐÁP ÁN KIỂM TRA THỰC NGHIỆM…………
PHỤ LỤC 2: ĐÁP ÁN TÓM TẮT HỆ THỐNG CÂU HỎI LÍ THUYẾT VÀ BÀI TẬP ……….……….……….………
PHỤ LỤC 3: PHIẾU ĐIỀU TRA THỰC TRẠNG CÔNG TÁC BDHSG Ở TRƯỜNG THPT TỈNH BẮC GIANG……….……….………
Trang 6
MỞ ĐẦU 1.Lí do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, trước sự nghiệp đổi mới toàn diện của đất nước, nền giáo dục và đào tạo nước ta đang đóng vai trò, chức năng quan trọng trong việc “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” Với mục tiêu này đòi hỏi ngành giáo dục phải đổi mới toàn diện trong đó cần có sự đổi mới căn bản về phương pháp dạy và học
Định hướng phương pháp dạy và học đã được xác định trong nghị quyết Trung Ương Đảng 4 khoá VIII (12/1996) và được cụ thể hoá trong các chỉ thị của Bộ giáo dục và đào tạo : Luật giáo dục (6/2005) đã xác định rõ “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh” Mục tiêu của dạy học hóa học ở phổ thông là ngoài nhiệm vụ đào tạo toàn diện cho thế hệ trẻ còn có chức năng phát hiện, bồi dưỡng, nâng cao tri thức cho những học sinh Nhiệm vụ này được thực hiện bằng nhiều phương pháp khác nhau song sử dụng hệ thống bài tập hoá học một cách đa dạng linh hoạt là một biện pháp có hiệu quả Bài tập hóa học được đánh giá là phương pháp dạy học hiệu nghiệm trong việc phát hiện, bồi dưỡng năng lực nhận thức
và tư duy hóa học cho học sinh nhất là học sinh giỏi
Việc nghiên cứu các vấn đề về bài tập hóa học đã có nhiều tác giả quan tâm và có nhiều công trình nghiên cứu sử dụng ở các mức độ khác nhau Nhận xét gần đây hệ thống bài tập hóa học cho các lớp THPT bồi dưỡng học sinh giỏi vẫn chưa được đa dạng và còn nặng về tính toán toán học Theo định hướng xây dựng chương trình SGK THPT có đặt ra yêu cầu cần chú trọng đến quan điểm thực tiễn và tính đặc thù của bộ môn hóa học vì vậy bài tập hóa học phải đa dạng, tăng cường và đảm bảo nội dung hóa học gắn với thực tiễn đời sống xã hội; nội dung hóa học gắn với thí nghiệm thực hành
Với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chât lượng cao cho đất nước, người giáo viên hóa học có nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu và ham thích học tập hóa học tham gia các kì thi HS giỏi tỉnh, HSG quốc gia Là giáo viên hóa học THPT đã tham gia giảng dạy và bồi dưỡng học sinh có năng lực học tập hóa học, tôi lựa chọn đề tài “ TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA PHẦN ANDEHIT, AXIT CACBOXYLIC, ESTE ” làm đề tài nghiên cứu của mình với
mong muốn tích luỹ tư liệu giảng dạy đúc rút kinh nghiệm cho bản thân và chia xẻ với
Trang 72 Mục đích nghiên cứu
Tuyển chọn, xây dựng hệ thống bài tập hóa học bồi dưỡng học sinh giỏi phần andehit, axit cacboxylic, este cùng với các phương pháp giải nhằm bồi dưỡng cho học sinh giỏi hóa đạt thành tích cao trong các kì thi HSG cấp tỉnh, thi tuyển sinh đại học – cao đẳng
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài về bài tập hóa học và vai trò của nó trong dạy học hóa học
- Nghiên cứu nội dung chương trình hóa học THPT chú trọng phần hữu cơ, các sách bài tập, đề thi học sinh giỏi hóa THPT ở cấp tỉnh
- Nghiên cứu, tuyển chọn hệ thống bài tập hóa học đa dạng, phong phú phần andehit, axit cacboxylic, este cùng phương pháp giải của từng dạng cụ thể
- Nghiên cứu đề xuất phương pháp sử dụng hệ thống bài tập đã lựa chọn và thực nghiệm sư phạm kiểm nghiệm tính hiệu quả của chúng
4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
4.1 Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học Hóa học ở trường Trung học phổ thông Việt Nam
4.2 Đối tượng nghiên cứu
Công tác bồi dưỡng học sinh khá giỏi hóa học cấp tỉnh, luyện thi đại học phần andehit, axit cacboxylic, este
4.3 Phạm vi nghiên cứu
Hệ thống lí thuyết và bài tập bồi dưỡng học sinh giỏi phần andehit, axit cacboxylic, este tại THPT Lạng Giang 1, Lạng Giang 2 - TỈNH BẮC GIANG
5 Giả thuyết khoa học
Nếu giáo viên lựa chọn xây dựng được hệ thống lí thuyết, bài tập phần andehit, axit cacboxylic, este có chất lượng, cùng với phương pháp sử dụng hợp lí sẽ góp phần nâng cao kết quả bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học ở các trường THPT
6 Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu lí luận:
Trang 8Nghiên cứu lí luận về bài tập hóa học và xây dựng hệ thống bài tập phù hợp với đối tượng học sinh
Sưu tầm, phân tích những nội dung, tài liệu bồi dưỡng học sinh giỏi phục vụ cho đề tài :SGK ban nâng cao- Sách bài tập, đề thi học sinh giỏi cấp tỉnh thành phố, đề thi đại học trong những năm gần đây
- Nghiên cứu thực tiễn :
Thực tiễn giảng dạy bồi dưỡng học sinh giỏi THPT
Quan sát, trao đổi với học sinh giỏi, giáo viên THPT, chuyên gia giảng dạy học sinh học sinh giỏi
- Thực nghiệm sư phạm :
Kiểm tra, đánh giá chất lượng của hệ thống bài tập đã lựa chọn
Kiểm nghiệm đề xuất về phương pháp sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học
Phương pháp xử lý thống kê toán học kết quả thực nghiệm, đưa ra những kết quả phân tích định tính, định lượng từ đó rút ra kết luận cho đề tài
7 Những đóng góp của đề tài :
- Tuyển chọn được hệ thống lí thuyết và bài tập bồi dưỡng HS giỏi có chất lượng giúp cho giáo viên và học sinh có thêm nguồn tài liệu dùng cho việc BDHSG và ôn thi CĐ-ĐH
- Đề xuất phương pháp sử dụng hệ thống bài tập này trong giảng dạy bồi dưỡng học sinh giỏi và ôn thi CĐ-ĐH
8 Phạm vi và giới hạn của đề tài
- Nội dung: bài tập phần andehit, axit cacboxylic, este
Lạng Giang số 2
- Thời gian nghiên cứu : từ tháng 7/2014 đến tháng 5/ 2015
9 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận nội dung của luận văn dự kiến gồm 3 chương:
Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
Trang 9Chương 2 tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học phần andehit, axit cacboxylic, este để bồi dưỡng học sinh giỏi THPT
Chương 3 Thực nghiệm sư phạm
Trang 10TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Tuấn Anh (2013) Nâng cao năng lực nhận thức và tư duy cho
học sinh thông qua hệ thống bài tập phần Este - lipit, Hóa học 12 cơ bản Luận văn thạc sĩ sư phạm hóa học
2 Vũ Ngọc Ban (2006), Phương pháp chung giải các bài toán hóa học
THPT NXB Giáo Dục
3 Trịnh Văn Biều ( 2007), Lý luận dạy học hóa học, ĐHSP TP HCM
4 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo, tài liệu hướng dẫn nội dung thi HSG QG
các năm
5 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo, Đề thi HSG các tỉnh duyên hải Miền
trung
6 Vương Minh Châu, Đào Phương Diệp (2014) Olympic hóa học
quốc tế tập 1,2 NXB Giáo Dục
7 Nguyễn Hải Châu, Vũ Anh Tuấn (2007), Những vấn đề chung về
đổi mới giáo dục trung học phổ thông môn hóa học, NXB Giáo Dục
8 Nguyễn Cương ( 1999), phương pháp dạy hóa học, NXB Giáo Dục
9 Vũ Cao Đàm ( 2003), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học NXB
KHKT
10 Đảng cộng sản việt nam Văn kiện đại hội đảng toàn quốc lần thứ
XI
11 Phạm Thị Ngọc Hà (2012), Xây dựng hệ thống lý thuyết, bài tập phần
hóa hữu cơ dùng trong bồi dưỡng học sinh giỏi hóa trung học phổ thông không chuyên Luận văn thạc sĩ sư phạm hóa học
12 Phạm Đình Hiếu- Vũ Thị Mai- Phạm Văn Tư (2012), Tuyển chọn
đề thi HSG các tỉnh và quốc gia NXBGD
13 Phạm Văn Nhiêu (1997) Hóa học đại cương dùng cho ôn thi tú tài,
cao đẳng, đại học – NXB Giáo Dục
14 Hoàng Thị Thúy Nga (2011) Hệ thống hóa kiến thức, xây dựng và
tuyển chọn bài tập về hóa học hữu cơ dùng cho học sinh chuyên hóa – THPT
Luận văn thạc sĩ sư phạm hóa học
Trang 1115 Phan Trọng Ngọ (2002), Dạy học và PPDH trong nhà trường NXB Sư
Phạm
16 Nguyễn Ngọc Quang- Nguyễn Cương- Dương Xuân Trinh ( 1982), Lý
luận dạy học hóa học NXB Sư phạm
17 Nguyễn thị Sửu – Lê Văn Năm (2009) Phương pháp dạy học hóa học
NXB Khoa học kĩ thuật
18 Lâm Ngọc Thiềm, Phạm Văn Nhiêu, Lê Kim Long (2008) Cơ sở hóa
học lượng tử – NXB KH và KT
19 Đỗ Ngọc Thống Bồi dưỡng HSG ở một số nước phát triển
http://www.ddaantri.com.vn/giaoduc-khuyenhoc/2007/9/198242.vip
20 Nguyễn Xuân Trường, Phạm Thị Anh (2011) Tài liệu bồi dưỡng HSG
môn hóa học THPT - NXB Đại Học Quốc Gia HN
21 Nguyễn Xuân Trường, Quách Văn Long, Hoàng Thị Thúy Hương
(2013) Các chuyên đề bồi dưỡng HSG hóa học 11 NXB Đại Học Quốc Gia
HN
22 Nguyễn Xuân Trường, Quách Văn Long, Hoàng Thị Thúy Hương
(2013) Các chuyên đề bồi dưỡng HSG hóa học 12 NXB Đại Học Quốc Gia
HN
23 Nguyễn Thị Hoài Thanh.(2012) Bồi dưỡng năng lực tự học cho học
sinh thông qua hệ thống bài tập phần hóa học hữu cơ lớp 11 nâng cao Luận
văn thạc sĩ sư phạm hóa học
24 Bùi Thị Thuỳ Thuỳ(2013) Nâng cao năng lực nhận thức và tư duy cho
học sinh thông qua việc dạy học chương Andehit - Xeton - Axit cacboxylic hóa học lớp 11 chương trình nâng cao Luận văn thạc sĩ sư phạm hóa học,
25 Thủ tướng chính phủ Chiến lược phát triển giáo dục năm 2011- 2020
26 Vũ Anh Tuấn (2006), Luận án tiến sĩ giáo dục học, ĐHSP Hà Nội
27 Thái Duy Tuyên (2008) PPDH truyền thống và đổi mới NXB Giáo dục
28 Trần thạch Văn, Phạm Văn Nhiêu (2006)…Bài Tập nâng cao luyện
thi chuyên hóa – NXB Đại Học Quốc Gia HN