+ Nghiên cứu hoạt động tư duy của HS trong quá trình giải bài tập hóa học, từ đó hướng dẫn HS xây dựng tiến trình luận giải, làm cơ sở cho việc tìm kiếm lời giải một cách có hiệu quả. [r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
ĐÀO THỊ MAI
TUYỂN CHỌN VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG AMIN, AMINO AXIT VÀ PROTEIN (HÓA HỌC 12)
ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC VÀ TƯ DUY
CỦA HỌC SINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC
Hà Nội – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
ĐÀO THỊ MAI
TUYỂN CHỌN VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG AMIN, AMINO AXIT VÀ PROTEIN (HÓA HỌC 12)
ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC VÀ TƯ DUY
CỦA HỌC SINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học (bộ môn Hóa học)
Mã số: 60 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phạm Văn Nhiêu
Hà Nội – 2015
Trang 3MỤC LỤC
Lời cảm ơn i
Danh mục chữ viết tắt Error! Bookmark not defined Mục lục iii
Danh mục bảng v
Danh mục sơ đồ, hình vẽ vi
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC VÀ TƯ DUY CHO HỌC SINH 4
1.1 Cơ sở lý luận về nhận thức 4
1.1.1 Khái niệm nhận thức 4
1.1.2 Quan điểm của nhà tâm lí học Jean Piaget về phát triển năng lực nhận thức 5
1.1.3 Mô hình của quá trình nhận thức 6
1.2 Cơ sở lý luận về tư duy Error! Bookmark not defined 1.2.1 Tư duy là gì Error! Bookmark not defined 1.2.2 Tư duy và trí tuệ dưới góc độ giáo dục Error! Bookmark not defined 1.2.3 Tầm quan trọng của việc phát triển tư duy Error! Bookmark not defined 1.2.4 Tư duy hóa học – đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinhError! Bookmark not defined 1.2.5 Đánh giá trình độ phát triển tư duy của học sinh Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined 1.3 Bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.1 Khái niệm bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.2 Tác dụng của bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.3 Phân loại bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.4 Những yêu cầu lí luận dạy học cơ bản đối với bài tậpError! Bookmark not defined 1.4 Quan hệ giữa bài tập hóa học và việc nâng cao khả năng nhận thức và tư duy của học sinh……… Error! Bookmark not defined 1.5 Thực trạng sử dụng bài tập hóa học trong học tập môn hóa học ở trường THPT hiện nay……….Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 25
Chương 2 TUYỂN CHỌN VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG
AMIN-AMINO AXIT VÀ PROTEIN LỚP 12 Error! Bookmark not defined
2.1 Vị trí đặc điểm cấu trúc, mục tiêu của chương 3- Amin, Amino axit và Protein
(Hóa học 12)……… Error! Bookmark not defined
Trang 42.1.1 Mục tiêu của chương Error! Bookmark not defined
2.1.2 Hệ thống kiến thức của chương Error! Bookmark not defined
2.2 Nguyên tắc lựa chọn, sử dụng bài tập để phát triển năng lực nhận thức và tư
duy của học sinh Error! Bookmark not defined
2.3 Quy trình lựa chọn và xây dựng hệ thống bài tập hóa học chương: Amin,Amino
axit và Protein ( Hóa học 12) Error! Bookmark not defined
2.4 Một số phương pháp giải nhanh các bài tập toán hóa học chương: Amin, Amino
axit và Protein ( Hóa học 12) Error! Bookmark not defined
2.5 Hệ thống bài tập phát huy nhận thức và tư duy của học sinhError! Bookmark not defined
2.5.1 Bài tập định tính Error! Bookmark not defined
2.5.2 Bài tập định lượng Error! Bookmark not defined
2.6 Sử dụng hệ thống bài tập phát triển năng lực nhận thức và tư duy của học sinhError! Bookmark not defined 2.6.1 Sử dụng bài tập trong bài truyền thụ kiến thức mớiError! Bookmark not defined
2.6.2 Sử dụng bài tập trong bài luyện tập Error! Bookmark not defined
2.6.3 Sử dụng bài tập trong bài kiểm tra đánh giá Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 2 97
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined
3.1 Mục đích nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.1.1 Mục đích Error! Bookmark not defined
3.1.2 Nhiệm vụ Error! Bookmark not defined
3.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.3.1 Lập kế hoạch thực hiện Error! Bookmark not defined
3.3.2 Chọn đối tượng, địa bàn và mẫu thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.3.4 Kết quả các bài kiểm tra Error! Bookmark not defined
3.3.5 Xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.3.6 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chương 3 108
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO… ……… ……….…….111
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Nhân loại đã bước vào thế kỉ 21, thế kỉ của khoa học – kỹ thuật và công nghệ Nhờ khối óc thông minh cùng bàn tay khéo léo, con người không những chiếm lĩnh được thế giới tự nhiên mà còn cải tạo nó để phục vụ nhu cầu phát triển
vô tận của mình Ở thời đại mới này, giáo dục ngày một phát triển lớn mạnh hơn để
có thể đào tạo những con người toàn diện phục vụ cho xã hội Trong luật giáo dục
năm 2009 đã nêu rõ: mục tiêu của giáo dục Việt Nam là đào tạo con người Việt
Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Còn trong “Thư gửi các thầy giáo, cô giáo, các bậc cha mẹ và các em học sinh, sinh viên nhân ngày nhà giáo Việt Nam 20/11/2007 nói về giáo dục”.Nghĩa là trong xã hội tương lai, nền giáo dục phải đào tạo ra
những con người có trí tuệ phát triển thông minh và sáng tạo Muốn có được điều này, ngay từ bây giờ nhà trường phổ thông phải trang bị đầy đủ cho HS hệ thống kiến thức cơ bản, hiện đại, phù hợp với thực tiễn Việt Nam và năng lực tư duy sáng tạo Thế nhưng, các công trình nghiên cứu về thực trạng giáo dục hiện nay cho thấy chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh không cao, đặc biệt việc phát huy tính tích cực của HS, năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tự học không được chú ý rèn luyện đúng mức Từ thực tế đó, nhiệm vụ cấp thiết đặt ra là phải đổi mới phương pháp dạy học, áp dụng những phương pháp dạy học hiện đại
để bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề
Trong dạy học hóa học, có thể nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực nhận thức của HS bằng nhiều biện pháp và phương pháp khác nhau Trong
đó, giải bài BTHH với tư cách là một phương pháp dạy học, có tác dụng rất tích cực đến việc giáo dục, rèn luyện và phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho HS Mặt khác, cũng là thước đo thực chất sự nắm vững kiến thức và kĩ năng hóa học của HS
Bài tập có vai trò quan trọng và hiệu quả sâu sắc trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo, trong việc hình thành phương pháp chung của việc tự học hợp lí, trong việc rèn luyện kĩ năng tự lực sáng tạo, phát triển tư duy Song phương pháp này chưa thực
sự được chú trọng đúng mức, làm giảm vai trò và tác dụng của việc sử dụng bài tập
để phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho HS trong quá trình dạy học hóa học
Trang 6Vấn đề BTHH từ trước đến nay đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu nhưng chưa phân loại các dạng bài, bài tập chưa sâu, còn dàn trải, chung chung, nên việc vận dụng của GV và HS tự học, tự nghiên cứu còn gặp nhiều khó khăn
Tuy nhiên, xu hướng hiện nay của lý luận dạy học là đặc biệt chú trọng đến hoạt động và vai trò của HS trong quá trình dạy học, đòi hỏi học sinh phải làm việc tích cực, tự lực Vì vậy, cần phải nghiên cứu bài BTHH trên cơ sở hoạt động tư duy của HS, từ đó đề ra cách hướng dẫn HS tự lực giải bài tập, thông qua đó mà tư duy của họ phát triển
Trong quá trình dạy học hóa học ở trường THPT, bản thân tôi có nhiều trăn trở dạy làm sao để các em hiểu được bản chất của các chất một cách thấu đáo, khoa học.Đặc biệt là môn hóa học hữu cơ,học sinh thường phàn nàn học phần này khó nhớ, khó hiểu.Tôi chon đề tài với mong muốn góp một phần nhỏ bé của mình giúp giáo viên có phương pháp dạy phù hợp và giúp học sinh có phương pháp học hiệu quả
Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: "Tuyển chọn và sử dụng hệ
thống bài tập chương - Amin,amino axit và Protein (Hóa học 12) để phát triển năng lực nhận thức và tư duy của học sinh"
2 Mục đích nghiên cứu
Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập chương 3: amin, amino axit, protein (Hóa học 12) để phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho HS góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học và đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông hiện nay
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
+ Cơ sở lí luận về nhận thức tư duy
+ Nghiên cứu hoạt động tư duy của HS trong quá trình giải bài tập hóa học,
từ đó hướng dẫn HS xây dựng tiến trình luận giải, làm cơ sở cho việc tìm kiếm lời giải một cách có hiệu quả
+ Xây dựng hệ thống bài tập có nội dung thuận lợi cho việc nâng cao nhận
và tư duy Thông qua bài tập đó, HS có thể vận dụng để phát triển năng lực phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề
+ Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của hệ thống bài tập đã xây dựng và các biện pháp đề xuất, từ đó rút ra kết luận về khả năng áp dụng chúng trong việc phát triển năng lực nhận thức và năng lực tư duy của học sinh
Trang 74 Phương pháp nghiên cứu
a) Nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu các tài liệu về tâm lý học, lý luận dạy học, năng lực nhận thức, tư duy, đổi mới phương pháp dạy học và về BTHH
b) Nghiên cứu thực tiễn:
+ Điều tra thực trạng tình hình sử dụng bài tập hóa học ở Trung học trong việc phát triển tư duy của HS
+ Trao đổi với giáo viên có nhiều kinh nghiệm dạy học
+ Thực nghiệm sư phạm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc sử dụng các biện pháp và hệ thống bài tập đã đề xuất
c) Thống kê toán học và xử lý số liệu
5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
a Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hóa học ở trường trung học phổ thông
b Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống bài tập chương 3: amin, amino axit, protein (Hóa học 12) trường Trung học phổ thông
6 Giả thuyết khoa học
Trong quá trình dạy học hóa học nếu GV có phương pháp dạy học kết hợp sử dụng hệ thống bài tập có nội dung thích hợp thì sẽ phát triển được năng lực nhận thức và tư duy của học sinh
7 Điểm mới của luận văn
+ Xây dựng hệ thống các dạng bài tập có nội dung thuận lợi cho việc rèn tư duy, thông qua đó HS có thể vận dụng để phát triển năng lực nhận thức vấn đề và giải quyết vấn đề
+ Vận dụng hệ thống bài tập để nâng cao chất lượng dạy học hóa học ở trường phổ thông
+ GV và HS có thể làm tài liệu tham khảo để tự học , tự nghiên cứu
8 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
Chương 2: Tuyển chọn và sử dụng hệ thống bài tập hóa học chương
3- Amin, Amino axit và Protein (Hóa học 12) để phát huy năng lực nhận thức và tư duy của Học sinh
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
Trang 8CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NHẬN THỨC VÀ TƯ DUY
CHO HỌC SINH 1.1 Cơ sở lý luận về nhận thức [ 20]
1.1.1 Khái niệm nhận thức
Nhận thức là một trong ba mặt cơ bản của đời sống tâm lý con người (nhận thức, tình cảm, ý chí) Nó là tiền đề của 2 mặt kia và đồng thời có quan hệ chặt chẽ với chúng và các hiện tượng tâm lý khác
Hoạt động nhận thức bao gồm nhiều quá trình khác nhau Có thể chia hoạt động nhận thức thành 2 giai đoạn lớn:
- Nhận thức cảm tính: Cảm giác và tri giác
- Nhận thức lý tính: Tư duy và tưởng tượng
1.1.1.1 Nhận thức cảm tính (cảm giác và tri giác)
Là một quá trình tâm lý, là sự phản ánh những thuộc tính bên ngoài của sự vật và hiện tượng thông qua tri giác của các giác quan
Cảm giác: Là hình thức khởi đầu trong sự phát triển của hoạt động nhận thức, nó phản ánh từng thuộc tính riêng lẻ của sự vật và hiện tượng
Tri giác: Phản ánh sự vật hiện tượng một cách trọn vẹn và theo cấu trúc nhất định Cảm giác và tri giác có vai trò quan trọng trong quá trình nhận thức Nếu như cảm giác là hình thức nhận thức đầu tiên của con người thì tri giác là một điều kiện quan trọng cho sự định hướng hành vi và hoạt động của con người trong môi trường xung quanh
Sự nhận thức cảm tính được thực hiện thông qua hình thức tri giác cao nhất,
có tính chủ động tích cực, có mục đích đó là sự quan sát, đó chính là sự phản ánh sự vật, hiện tượng bằng nhận thức cảm tính
1.1.1.2 Nhận thức lý tính
Tưởng tượng: Là một quá trình tâm lý phản ánh những điều chưa từng có trong kinh nghiệm của cá nhân bằng cách xây dựng những hình ảnh mới trên cơ sở những biểu tượng đã có
Tư duy là một quá trình tâm lí phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ bên trong có tính qui luật của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết
Trang 9Nét nổi bật của tư duy là tính “có vấn đề” tức là trong hoàn cảnh có vấn đề tư duy được nảy sinh Tư duy là mức độ lý tính nhưng có mối quan hệ chặt chẽ với nhận thức cảm tính Nó có khả năng phản ánh những thuộc tính của bản chất của sự vật hiện tượng
Như vậy quá trình tư duy là khâu cơ bản của quá trình nhận thức, nắm bắt được quá trình này, người GV sẽ hướng dẫn tư duy khoa học cho HS trong suốt quá trình dạy và học môn hóa học ở trường phổ thông, GV cần chú trọng những điểm sau:
- Cần coi trọng và phát triển tư duy cho HS nhưng không thể tách rời với việc trau dồi ngôn ngữ, nhất là ngôn ngữ hóa học
- Việc phát triển tư duy không thể thay thế được việc rèn luyện cảm giác, tri giác, năng lực quan sát và trí nhớ cho HS
- Muốn thúc đẩy HS tư duy thì GV phải biết đưa HS vào tình huống có vấn đề
1.1.2 Quan điểm của nhà tâm lí học Jean Piaget về phát triển năng lực nhận thức
Những nghiên cứu của nhà tâm lí học nổi tiếng của người Thụy Sĩ – Jean piaget về cấu trúc của quá trình nhận thức dựa trên nền tảng của môn Sinh học Jean piaget đã quan tâm tới bản chất của quá trình phát triển tư duy hay nhận thức trong
di truyền học, đó là quá trình phát triển của HS về nhận thức tri thức được tạo nên một cách tích cực bởi chủ thể nhận thức chứ không phải tiếp thu một cách thụ động
từ bên ngoài
Jean piaget chia quá trình nhận thức thành 4 giai đoạn:
+ Giai đoạn thần kinh cảm nhận
+ Giai đoạn tiền hoạt động
+ Giai đoạn hoạt động cụ thể
+ Giai đoạn hoạt động chính thức
Các lí thuyết nhận thức coi quá trình nhận thức bên trong với tư cách là một quá trình xử lí thông tin Bộ não xử lí các thông tin như một hệ thống kĩ thuật Quá trình nhận thức là quá trình có cấu trúc và có ảnh hưởng quyết định đến hành vi Con người tiếp thu các thông tin bên ngoài, xử lí và đánh giá chúng, từ đó quyết định hành vi ứng xử Cấu trúc nhận thức của con người không phải bẩm sinh mà được hình thành qua kinh nghiệm
Trung tâm của lí thuyết là các hoạt động trí tuệ: Xác định, phân tích tổng hợp, hệ thống hóa các sự kiện và đối tượng, nhớ lại những kiến thức đã biết, giải quyết các
Trang 10vấn đề và phát triển, hình thành các ý tưởng mới Quá trình nhận thức khởi đầu bằng sự cảm nhận của người học về một hiện tượng mới Chính người học phải tự mình phân tích, xử lí các thông tin, dữ liệu đã cảm nhận được để hiểu được hiện tượng mới và như vậy tự thu lượm được kiến thức mới
1.1.3 Mô hình của quá trình nhận thức [ 7]
1.1.3.1 Mô hình của quá trình nhận thức
Một quá trình nhận thức thể hiện trong trí não chúng ta về thế giới xung quanh mình, đó là các quá trình phân tích thông tin và xử lí các thông tin, một số khác hướng vào nội tâm như những quá trình tư duy và tưởng tưởng
Theo mô hình này, tư duy và mọi cách nhận thức đều có thể tìm hiếu được bằng cách phân tích ra thành những bộ phận cấu thành Thông tin đầu vào sẽ đi qua một loạt các giai đoạn từ đơn giản đến phức tạp Khi thông tin đã đi qua hết các hệ thống của bộ não, những nội dung phức tạp sẽ được phân tích và sau đó giải mã, đơn giản hóa Ta có thể hình dung nhận thức là một quá trình dây chuyền lắp ghép, được xây dựng từ những giai đoạn nguyên sơ như các cảm giác, tri giác cơ bản, tới những giai đoạn phức tạp hơn như lí luận và giải quyết vấn đề
1.1.3.2 Giải pháp để phát triển năng lực nhận thức
- Tập trung sự chú ý vào những kiến thức được học
- Từ kiến thức ban đầu, người học tư duy sáng tạo để mở rộng, hiểu sâu hơn những điều đã học và nghi nhớ lại theo những cách riêng của mình ( tự mã hóa kiến thức)
- Tăng dần khả năng nhận thức lên mức độ cao của người học Qui trình kĩ năng phát triển nhận thức được trình bày tóm tắt trong sơ đồ sau:
Thông tin đầu vào
( Tri thức cũ)
Học sinh Quá trình nhận thức ( phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, tái tạo…
Kết quả đầu ra ( tri thức mới)
Kiên
trì tập
luyện
một kỹ
năng
mới
trong
Phát triển và luyện tập nhằm đạt trình độ cao ở các kỹ năng gồm nhiều thành phần,
Tự phát hiện và tìm cách điều chỉnh lệch lạc, phát triển những suy nghĩ thành kiến thức phù hợp với
Rèn luyện
và ghi nhớ kiến thức để đạt đến
mô