Đứng trƣớc bối cảnh đó, với vị trí là một cán bộ làm công tác quản lý nhà nƣớc về bảo vệ môi trƣờng, tác giả chọn đề tài: " Vai trò của cộng đồng đối với việc giám sát việc tuân th[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT -& -
NGUYỄN HƯNG THỊNH
VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI VIỆC GIÁM SÁT VIỆC TUÂN THỦ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC
HÀ NỘI, NĂM 2006
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT -& -
NGUYỄN HƯNG THỊNH
VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI VIỆC GIÁM SÁT VIỆC TUÂN THỦ
PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
CHUYÊN NGÀNH : LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
MÃ SỐ: 60 38 01
LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC : PGS.TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ
HÀ NỘI, NĂM 2006
Trang 3MỤC LỤC
TRANG PHỤ BIA
LỜI CAM DOAN
MỞ ĐẦU 4
CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIÁM SÁT CỦA
CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI SỰ TUÂN THỦ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI
TRƯỜNG ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MÔI TRƯỜNG ERROR ! B OOKMARK NOT DEFINED
1.1 Khái niệm về môi trường Error! Bookmark not defined.
1.2 Vai trò của môi trường đối với con ngườiError! Bookmark not defined.
1.3 Các nội dung của hoạt động bảo vệ môi trườngError! Bookmark not defined.
2 PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG ERROR ! B OOKMARK NOT DEFINED
2.1 Pháp luật quốc tế về bảo vệ môi trường và sự tham gia của
Việt Nam Error! Bookmark not defined.
2.2 Hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường ở nước taError! Bookmark not defined.
3 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ GIÁM SÁT CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI
SỰ TUÂN THỦ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNGERROR ! B OOKMARK NOT DEFINED
3.1 Khái niệm về cộng đồng và các tổ chức cộng đồng ở Việt
Nam Error! Bookmark not defined.
3.2 Khái niệm và các loại chủ thể giám sát sự tuân thủ pháp luật
về bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined.
3.3 Cơ sở pháp luật cho hoạt động giám sát của cộng đồng đối
với sự tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường ở Việt NamError! Bookmark not defined.
3.4 Vai trò giám sát của cộng đồng đối với sự tuân thủ pháp luật
về bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined.
3.5 Đặc trưng và các hình thức giám sát của cộng đồng đối với
sự tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trườngError! Bookmark not defined.
Trang 4CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG GIÁM SÁT CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI SỰ
TUÂN THỦ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN
NAY ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
1 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIÁM SÁT CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI
SỰ TUÂN THỦ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG VÀ VIỆC CHẤP
HÀNH PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAYERROR ! B OOKMARK NOT DEFINED
1.1 Thực trạng pháp luật về giám sát của cộng đồng đối với sự
tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined.
1.2 Tình hình chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường ở nước
ta hiện nay Error! Bookmark not defined.
2 THỰC TRẠNG GIÁM SÁT CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI SỰ TUÂN THỦ
PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAYERROR ! B OOKMARK NOT DEFINED
2.1 Thực trạng giám sát của cộng đồng thông qua hoạt động của
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội
thành viên Error! Bookmark not defined.
2.2 Thực trạng giám sát của công dân, tổ chức cộng đồng dân
cư Error! Bookmark not defined.
2.3 Đánh giá chung về thực trạng hoạt động giám sát của cộng
đồng đối với sự tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trườngError! Bookmark not defined.
3 MÔ HÌNH GIÁM SÁT CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG LĨNH VỰC BẢO VỆ
MÔI TRƯỜNG CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚIERROR ! B OOKMARK NOT DEFINED
3.1 Ấn Độ – Trao cho cộng đồng quyền kiểm soát những đối
tượng gây ô nhiễm môi trường Error! Bookmark not defined.
3.2 Buốckina Fasô - Quyền năng giám sát của cộng đồng đối
với môi trường được sử dụng như một sức mạnh đối trọng với
các lợi ích kinh tế Error! Bookmark not defined.
3.3 Nê pal – Xây dựng các mô hình kinh tế sinh thái có sự tham
gia đóng góp và quản lý của cộng đồng Error! Bookmark not defined.
3.4 Tanzania - Kinh nghiệm tăng cường quyền lực cho cộng
đồng Error! Bookmark not defined.
3.5 Đánh giá chung về những yếu tố thành công trong các mô
hình giám sát có sự tham gia của cộng đồngError! Bookmark not defined.
Trang 5CHƯƠNG 3 CÁC QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN TĂNG CƯỜNG
VAI TRÒ GIÁM SÁT CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI SỰ TUÂN THỦ PHÁP
LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
1 CÁC QUAN ĐIỂM, CHÍNH SÁCH CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁM
SÁT CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI SỰ TUÂN THỦ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ
MÔI TRƯỜNG ERROR ! B OOKMARK NOT DEFINED
2 CÁC GIẢI PHÁP CƠ BẢN TẰNG CƯỜNG VAI TRÒ GIÁM SÁT CỦA
CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI SỰ TUÂN THỦ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI
TRƯỜNG Ở NƯỚC TA ERROR ! B OOKMARK NOT DEFINED
2.1 Thể chế hóa các quy định về sự tham gia của các tổ chức,
đòan thể và cộng đồng dân cư vào hoạt động giám sát sự tuân
thủ pháp luật về bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined.
2.2 Đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức và
trách nhiệm về bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined.
2.3 Phát huy quyền tự chủ của cộng đồng trong việc giám sát sự
tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined.
2.4 Xây dựng các mô hình cộng đồng tham gia giám sát sự tuân
thủ pháp luật về bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined.
2.5 Sử dụng và phát huy vai trò các hương ước, luật tục về bảo
vệ môi trường trong các cộng đồng dân cưError! Bookmark not defined.
2.6 Thực hiện cơ chế công bố công khai thông tin về ô nhiễm
môi trường, các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trườngError! Bookmark not defined.
2.7 Bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo của công dân trong lĩnh
vực bảo vệ môi trường Error! Bookmark not defined.
2.8 Tăng cường năng lực kiểm tra, thanh tra, giám sát và xử lý
hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường của cơ quan
quản lý nhà nước Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED
TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
PHỤ LỤC 16
Trang 64
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
1.1 Trong thời đại ngày nay, bảo vệ môi trường không còn là vấn đề
của riêng một quốc gia, một khu vực mà đã thực sự trở thành mối quan tâm toàn cầu Thực tế cho thấy tính nguy cấp, phức tạp và nan giải của các vấn đề
về môi trường đã và đang nảy sinh đòi hỏi phải có sự hợp tác quốc tế và nỗ lực lớn của toàn nhân loại, trong đó có từng quốc gia
Ở nước ta, trong tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nhiệm vụ bảo vệ môi trường luôn được Đảng và Nhà nước coi trọng Luật Bảo vệ môi trường đã được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 12 năm 1993
và có hiệu lực từ ngày 10 tháng 01 năm 1994, đánh dấu một bước chuyển biến cơ bản cho quá trình hình thành và phát triển hệ thống pháp luật về bảo
vệ môi trường Nhiều văn bản chỉ đạo quan trọng của Đảng về bảo vệ môi trường cũng đã được ban hành như: Chỉ thị số 36-CT/TW ngày 25 tháng 6 năm 1998 của Bộ Chính trị (khoá VIII) về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và sau đó là Nghị quyết số 41-NQ/TW ngày 15 tháng 11 năm 2004 của Bộ Chính trị (khoá IX)
về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Đặc biệt mới đây, tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội khoá XI đã thông qua Luật Bảo vệ môi trường ngày 29 tháng 11 năm 2005 (thay thế luật năm 1993)
Trong thời gian qua, công tác bảo vệ môi trường ở nước ta đã đạt được những kết quả quan trọng, đáng khích lệ Đã hình thành được hệ thống tổ chức bảo vệ môi trường cùng với hành lang pháp lý khá đồng bộ Một số vấn
đề môi trường bức xúc được khắc phục Độ che phủ của rừng tăng, nhiều hệ sinh thái được khoanh vùng bảo vệ, một số giống loài quý hiếm được bảo vệ
Trang 75
nghiêm ngặt Tuy nhiên, môi trường vẫn đang tiếp tục bị xuống cấp nhanh,
có nơi, có lúc đã đến mức báo động Điều đó xuất phát từ nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan khác nhau nhưng trong đó phải kể đến tình trạng vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường còn xảy ra tương đối phổ biến, việc thi hành Luật Bảo vệ môi trường cùng các văn bản dưới luật chưa nghiêm, ý thức của một bộ phận dân chúng đối với công tác bảo vệ môi trường chưa cao Nhiều nguồn nước bị ô nhiễm nghiêm trọng do hàng ngày, hàng giờ vẫn phải tiếp nhận một lượng lớn nước thải, chất thải từ các đô thị, khu công nghiệp chưa qua xử lý; nhiều cơ sở sản xuất cũ nằm xen kẽ trong các khu dân cư, làng nghề vẫn đang gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng do không thực thi các biện pháp xử lý triệt để; việc nuôi trồng thủy sản tràn lan, thiếu quy hoạch đang làm suy thoái môi trường và các hệ sinh thái ven biển; tệ lạm dụng hoá chất, thuốc trừ sâu trong nông nghiệp đang gây ô nhiễm các nguồn nước, suy thoái đất và đa dạng sinh học nông nghiệp Việc nhập khẩu máy móc, thiết bị
cũ, nhập khẩu chất thải được che giấu dưới nhiều hình thức trao đổi thương mại đang có nguy cơ biến nước ta thành bãi thải của các nước công nghiệp phát triển nếu không có giải pháp ngăn chặn hữu hiệu, kịp thời
Trong các năm từ 1996 đến nay, các cơ quan chức năng đã tổ chức các đợt thanh tra đột xuất, thanh tra định kỳ hoặc thanh tra diện rộng việc chấp hành các quy định của Luật Bảo vệ môi trường Kết quả cho thấy, tỷ lệ cơ sở
bị xử phạt trên số cơ sở được thanh tra diễn biến theo xu hướng giảm Năm
1997, trong số 9.384 cơ sở được thanh tra có 4.390 cơ sở bị xử phạt vi phạm hành chính (chiếm khoảng 45%) Năm 1999, trong số 5.100 cơ sở được thanh tra, số cơ sở bị xử phạt là 1.188 (chiếm khoảng hơn 20%) Năm 2001, trong
số 5.903 cơ sở được thanh tra, có 819 cơ sở bị xử phạt vi phạm hành chính (chiếm khoảng hơn 15%) [17]
Trang 86
Tuy nhiên, mặc dù tỷ lệ vi phạm có giảm về lượng, nhưng tính chất phức tạp và phạm vi ảnh hưởng của các hành vi vi phạm ở một số vụ việc có phần tăng Bên cạnh đó, việc giải quyết đền bù thiệt hại do ô nhiễm môi trường chưa được thực hiện Vì vậy, tình trạng tranh chấp môi trường chưa được giải quyết triệt để, gây nên khiếu kiện kéo dài Nhiều cơ sở đã bị xử phạt nhiều lần, song vẫn không thực hiện các yêu cầu, quy định pháp luật về bảo
vệ môi trường
1.2 Để tăng cường hiệu lực thi hành của hệ thống pháp luật về bảo vệ
môi trường, phát hiện kịp thời và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm thì việc đẩy mạnh công tác giám sát việc tuân thủ hệ thống pháp luật này là điều hết sức cần thiết Ở Việt Nam, giám sát việc thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường từ trước đến nay vẫn thường được tiến hành thông qua các cơ quan nhà nước như: Quốc hội, Chính phủ, Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân các cấp Hoạt động giám sát của Quốc hội còn nặng về hình thức, hậu quả pháp lý trong nhiều trường hợp không được xác định rõ ràng và cụ thể, do đó tính nghiêm minh chưa cao Giám sát của Hội đồng nhân dân trong lĩnh vực bảo vệ môi trường trên thực tế khó thực hiện hoặc thực hiện kém hiệu lực, hiệu quả do các quy định của pháp luật còn hết sức sơ sài Hoạt động giám sát của bộ máy hành chính nhà nước như: Chính phủ, các Bộ, ngành, Uỷ ban nhân dân, các Sở, ban, ngành ở địa phương thường được thực hiện theo một
kế hoạch và lịch trình có sẵn từ đầu nằm nên tỏ ra cứng nhắc, thiếu sự linh hoạt và mềm dẻo trong khi các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường lại xảy ra hàng ngày, hàng giờ, ảnh hưởng trực tiếp tới sức khoẻ và đời sống người dân Thực tiễn cho thấy, hoạt động giám sát việc tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường của các cơ quan nhà nước chưa đạt được hiệu quả cao, chưa đáp ứng được yêu cầu của công tác bảo vệ môi trường đang đặt ra
Trang 97
1.3 Cộng đồng có vai trò quan trọng trong công tác bảo vệ môi trường
Điều này đã được thể hiện rõ trong các quy định của pháp luật cũng như quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước Điều 6, Luật Bảo vệ môi trường 1993 quy định: "Bảo vệ môi trường là sự nghiệp của toàn dân Tổ chức và cá nhân phải có trách nhiệm bảo vệ môi trường, thi hành pháp luật về bảo vệ môi trường, có quyền và trách nhiệm phát hiện, tố cáo hành vi vi phạm pháp luật
về bảo vệ môi trường" [3] Theo đó, bảo vệ môi trường không phải chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà là trách nhiệm và sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân Bất cứ cơ quan, tổ chức và cá nhân nào cũng đều có trách nhiệm, nghĩa vụ tham gia công tác bảo vệ môi trường Điều này đã được tiếp tục khẳng định tại khoản 2, Điều 4, Luật Bảo vệ môi trường 2005 1, cụ thể: “Bảo vệ môi trường là sự nghiệp của toàn xã hội, quyền và trách nhiệm của cơ quan nhà nước, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân” [4] Nghị quyết số 41-NQ/TW ngày 15 tháng 11 năm 2004 của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường trong thời đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước cũng nhấn mạnh quan điểm: "Bảo vệ môi trường là quyền lợi và nghĩa vụ của mọi tổ chức, mọi gia đình và của mỗi người", "Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ vừa phức tạp, vừa cấp bách, có tính đa ngành và liên vùng rất cao, vì vậy cần có sự lãnh đạo, chỉ đạo chặt chẽ của các cấp uỷ đảng, sự quản lý thống nhất của nhà nước, sự tham gia tích cực của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân" [2]
Xã hội hoá công tác bảo vệ môi trường đang là một nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu của Việt Nam hiện nay Một trong những nội dung cơ bản của nhiệm vụ này là huy động sự tham gia của cộng đồng dưới mọi hình thức, mọi hoạt động vào công tác bảo vệ môi trường, trong đó có hoạt động giám sát việc tuân thủ pháp luật Mặc dù việc cộng đồng tham gia giám sát việc
1 Luật này đã được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ 8 ngày 29 tháng 11 năm 2005 và có hiệu lực vào ngày 01 tháng 07 năm 2006
Trang 108
tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường đã được đề cập tới trong một số văn bản pháp luật có liên quan nhưng trên thực tế chúng ta còn thiếu một cơ chế giám sát cụ thể để triển khai hoạt động này vào thực tiễn
Đứng trước bối cảnh đó, với vị trí là một cán bộ làm công tác quản lý
nhà nước về bảo vệ môi trường, tác giả chọn đề tài: "Vai trò của cộng đồng
đối với việc giám sát việc tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường" nhằm
nghiên cứu, đánh giá vai trò của cộng đồng đối với công tác giám sát việc thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường, từ đó nghiên cứu, đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của cộng đồng trong lĩnh vực này, đáp ứng một trong những yêu cầu cấp thiết của công tác bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay
2 Tình hình nghiên cứu
Các vấn đề lý luận về giám sát nói chung đã được nhiều tác giả nghiên cứu Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật đã xuất bản cuốn sách chuyên khảo: "Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở nước
ta hiện nay" (NXB Công an nhân dân, 2003) do GS.TSKH Đào Trí Úc và PGS.TS Võ Khánh Vinh là đồng chủ biên Cuốn sách bao gồm tập hợp các bài viết tham luận rất lý thú mang tính lý luận sâu sắc về vấn đề giám sát quyền lực nhà nước nói chung, hoạt động giám sát của bộ máy nhà nước và của các tổ chức chính trị - xã hội, vấn đề giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở một số nước trên thế giới Tuy nhiên, những nghiên cứu này mới tập trung vào vấn đề giám sát nói chung, chưa đi sâu vào một lĩnh vực cụ thể
Năm 2003, Cục Bảo vệ môi trường - Bộ Tài nguyên và Môi trường đã thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu: "Tăng cường khả năng giám sát việc chấp hành các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường của các cơ quan nhà nước", trong đó đã điều tra, đánh giá thực trạng hoạt động giám sát của cơ quan nhà