Tội không chấp hành án theo Luật hình sự Việt Nam

Mục đích của luận văn này nghiên cứu các quy định của pháp luật về Tội không chấp hành án dƣới khía cạnh lập pháp hình sự và áp dụng chúng trong thực tiễn, từ đó luận văn đƣa ra những [r]

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ THU HUYỀN

Téi kh«ng chÊp hµnh ¸n

theo LuËt h×nh sù ViÖt Nam

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ THU HUYỀN

Téi kh«ng chÊp hµnh ¸n theo LuËt h×nh sù ViÖt Nam

Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự

Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN NGỌC CHÍ

HÀ NỘI - 2016

1

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 4

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI KHÔNG CHẤP

HÀNH ÁN Error! Bookmark not defined

1.1 KHÁI NIỆM VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA TỘI KHÔNG CHẤP

HÀNH ÁN Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm Tội không chấp hành án Error! Bookmark not defined

1.1.2 Một số đặc điểm của Tội không chấp hành ánError! Bookmark not defined

1.2 SỰ CẦN THIẾT VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC QUI ĐỊNH TỘI

KHÔNG CHẤP HÀNH ÁN TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAMError! Bookmark not defined

1.2.1 Sự cần thiết của việc qui định Tội không chấp hành án trong

Luật hình sự Việt nam Error! Bookmark not defined

1.2.2 Ý nghĩa của việc qui định Tội không chấp hành án trong luật hình sựError! Bookmark not defined

1.3 LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁN

THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ NĂM 1945 ĐẾN NAYError! Bookmark not defined

1.3.1 Tội không chấp hành án trước khi có Bộ Luật hình sự 1985Error! Bookmark not defined

1.3.2 Tội không chấp hành án theo quy định của Bộ luật hình sự 1985Error! Bookmark not defined

1.3.3 Tội không chấp hành án theo Bộ luật hình sự năm 1999Error! Bookmark not defined

Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH VỀ

TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁN Error! Bookmark not defined

2.1 TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁN THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ

LUẬT HÌNH SỰ 1999, PHÂN BIỆT VỚI MỘT SỐ TỘI KHÁCError! Bookmark not defined

2

2.1.1 Khách thể Error! Bookmark not defined

2.1.2 Mặt khách quan Error! Bookmark not defined

2.1.3 Chủ thể Error! Bookmark not defined

2.1.4 Mặt chủ quan Error! Bookmark not defined

2.1.5 Phân biệt Tội không chấp hành án với một số tội phạm khác có

liên quan Error! Bookmark not defined

2.2 HÌNH PHẠT VÀ CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁPError! Bookmark not defined

2.2.1 Hình phạt Error! Bookmark not defined

2.2.2 Các biện pháp tư pháp Error! Bookmark not defined

Chương 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG

CAO HIỆU QUẢ XỬ LÝ TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁNError! Bookmark not defined

3.1 THỰC TRẠNG XỬ LÝ TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁNError! Bookmark not defined

3.2 CƠ SỞ CỦA CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ XỬ

LÝ TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁNError! Bookmark not defined

3.2.1 Hiến pháp 2013 - Cơ sở Hiến định cho việc quy định Tội không

chấp hành án Error! Bookmark not defined

3.2.2 Xuất phát từ tình hình tội xâm phạm hoạt động tư pháp nói

chung và Tội không chấp hành án hiện nay ở Việt NamError! Bookmark not defined

3.3 HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT Error! Bookmark not defined

3.3.1 Những định hướng chung Error! Bookmark not defined

3.3.2 Đề xuất sửa đổi, bổ sung điều luật quy định về Tội không chấp

hành án được quy định trong Bộ luật hình sựError! Bookmark not defined

3.4 CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC ÁP

DỤNG PHÁP LUẬT CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ ĐỐI VỚI

TỘI KHÔNG CHẤP HÀNH ÁN Error! Bookmark not defined

3.4.1 Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luậtError! Bookmark not defined

3.4.2 Đẩy mạnh công tác hướng dẫn và áp dụng pháp luậtError! Bookmark not defined

3.4.3 Kiện toàn tổ chức bộ máy, nâng cao chất lượng của đội ngũ cán

bộ thuộc các cơ quan tư pháp Error! Bookmark not defined

3

3.4.4 Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan có liên quan đến việc

giải quyết các vụ án Error! Bookmark not defined

3.4.5 Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát đối với các hoạt động

tư pháp, các cơ quan tư pháp và cán bộ thuộc cơ quan tư phápError! Bookmark not defined

3.4.6 Xây dựng án lệ Error! Bookmark not defined

3.4.7 Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với các cơ quan tư phápError! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

4

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong hệ thống các cơ quan nhà nước, các cơ quan tư pháp giữ vị trí quan trọng đặc biệt, là công cụ đắc lực để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Hoạt động của các cơ quan tư pháp là điều kiện cần thiết để đảm bảo duy trì công lý nói chung cũng như để đảm bảo sự hoạt động của các

cơ quan nhà nước khác Với tính chất quan trọng như vậy, hoạt động của các

cơ quan tư pháp cần thiết phải được bảo vệ bằng luật hình sự trong những trường hợp nhất định Hoạt động của các cơ quan tư pháp có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động chung của bộ máy nhà nước, nó không chỉ góp phần bảo đảm cho hoạt động của xã hội (Như việc đấu tranh chống các loại tội phạm nhằm bảo đảm an ninh – trật tự an toàn xã hội, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của mọi tổ chức và công dân), mà còn góp phần vào công tác đấu tranh và phòng ngừa tội phạm, giáo dục công dân ý thức tuân thủ pháp luật Đây là lý do đòi hỏi phải có những biện pháp cần thiết cũng như các quy phạm pháp luật phù hợp bảo đảm cho hoạt động đúng đắn của các cơ quan tư pháp, chống lại mọi hành vi xâm hại việc thực hiện chức năng của các cơ quan này

Điều 106 của Hiến pháp 2013 đã nêu rõ: "Bản án, quyết định của Tòa án

nhân dân có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân tôn trọng; cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành"

[37, Điều 106] Bản án, quyết định của Tòa án được thi hành chính là lúc công

lý được thực hiện trong cuộc sống Nhiệm vụ của giai đoạn này nhằm mục đích cảm hoá tư tưởng, giáo dục nhân cách, văn hóa, kỹ năng lao động nhằm mục đích làm cho người thụ án trở thành một công dân tốt cho xã hội và góp phần răn đe, ngăn ngừa chung, các phần dân sự trong bản án hình sự, hôn

5

nhân gia đình, dân sự, kinh tế được thực hiện góp phần nâng cao nhận thức của mọi công dân, tổ chức xã hội về sự công bằng của xã hội cũng như ý thức trách nhiệm của mọi người trong việc tuân thủ pháp luật Việc chấp hành bản

án là giai đoạn cuối cùng của quá trình giải quyết một vụ án, chấp hành bản

án, quyết định của tòa án có mối quan hệ hữu cơ với giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử Nếu việc chấp hành bản án không được thực thi thì toàn bộ hoạt động của cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trước đó cũng trở nên vô nghĩa Nếu như một bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật không được chấp hành hoặc chấp hành không nghiêm thì trật tự kỷ cương xã hội bị vi phạm, quyền lực Nhà nước bị xem thường Chính vì vậy, việc bảo đảm hiệu lực của các bản án, quyết định của Tòa án là một yêu cầu khách quan trong hoạt động quản lý Nhà nước

Tội không chấp hành án được quy định trong chương các tội xâm phạm hoạt động tư pháp (Điều 304) của Bộ luật hình sự năm 1999 Hành vi không chấp hành án là hành vi xâm hại đến hoạt động đúng đắn của các cơ quan tư pháp Chính vì vậy, Tội không chấp hành án đã gây những tổn hại không nhỏ đến việc thực hiện chức năng và uy tín của các cơ quan tư pháp

Hiện nay, tình hình tội phạm nói chung và Tội không chấp hành bản án nói riêng đang ngày càng diễn biến phức tạp Đặc biệt là Tội không chấp hành bản án đang có chiều hướng gia tăng, điều này đã gây bức xúc trong dư luận Thực tiễn cho thấy nhiều tổ chức, cá nhân vì chạy theo lợi nhuận đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng về việc không chấp hành án Những hành vi này cần bị xử lý hình sự để răn đe, giáo dục, phòng ngừa chung, đáp ứng yêu cầu phòng ngừa và đấu tranh đối với tội phạm nói chung và Tội không chấp hành án nói riêng

Mặc dù đã được quy định thành một điều luật riêng (Điều 304) tại Bộ luật Hình sự năm 1999, điều này đã tạo cơ sở pháp lý cho các cơ quan tiến

6

hành tố tụng trong việc áp dụng pháp luật đối với loại tội phạm này, nhưng trên thực tiễn thi hành đã chỉ ra, bên cạnh mặt tích cực còn bộc lộ những hạn chế như: a Qua theo dõi các địa phương thì thấy rằng, rất ít các vụ việc không chấp hành án được xử lý hình sự theo quy định tại Điều 304 Bộ luật Hình sự Trên thực tế hành vi không chấp hành án vẫn xảy ra mà chưa bị xử lý về hình

sự dẫn đến bỏ lọt tội phạm b Nhiều bản án về tội phạm này chưa đúng với tính chất mức độ phạm tội ảnh hưởng đến tính nghiêm minh của pháp luật, tạo

ra sự mất bình đẳng trong xã hội làm mất lòng tin của nhân dân vào hệ thống pháp luật hình sự; c Hình phạt áp dụng đối với người phạm tội chưa phản ánh đúng với tính chất phạm tội của họ, chưa đảm bảo chính sách xử lý nghiêm minh đối với các trường hợp phạm tội có tính chất nghiêm trọng hơn, gây khó khăn cho các cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc áp dụng thống nhất quá trình xử lý vụ việc; d Các hành vi cấu thành Tội không chấp hành án còn quy định chưa đầy đủ, ví dụ như: hành vi tẩu tán tài sản

Những hạn chế nêu trên đã gây ra các hậu quả xã hội như: làm giảm hiệu lực thi hành của các quyết định và bản án đã có hiệu lực của tòa án, đồng thời làm vô hiệu hóa các hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng Từ đó gây ra những bức xúc trong dư luận, giảm sút lòng tin trong nhân dân đối với pháp luật hình sự, tạo tiền lệ chây ỳ, coi thường việc chấp hành các bản án đã

có hiệu lực thi hành Những hành vi này cần bị xử lý hình sự để răn đe, giáo dục, phòng ngừa chung, đáp ứng yêu cầu phòng ngừa và đấu tranh đối với tội phạm nói chung và Tội không chấp hành án nói riêng

Thực trạng đó do nhiều nguyên nhân như: thực tế chưa có tiền lệ, nên loại tội phạm này còn xa lạ với cơ quan tố tụng, nhiều nơi còn tâm lý e ngại hoặc bỏ mặc, trong đó có qui định của pháp luật về tội phạm chưa phù hợp, cụ thể: Tội không chấp hành án lần đầu tiên đã được quy định thành một tội danh độc lập trong BLHS 1999, nhưng chỉ quy định chế tài mà chưa có hướng dẫn

7

cụ thể về các yếu tố cấu thành tội danh không chấp hành án và thế nào là ''đã

bị áp dụng biện pháp cưỡng chế cần thiết'' (hiện tại toàn bộ chương các tội xâm phạm hoạt động tư pháp trong đó có tội danh không chấp hành án của Bộ luật hình sự đều chưa có hướng dẫn) nên khó cho các cơ quan tố tụng trong việc khởi tố, truy tố, điều tra và xét xử

Sự phát triển, bổ sung và đề cao quyền con người, quyền cơ bản của công dân trong Hiến pháp 2013 đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự hiện hành Quyền con người cần được bảo đảm thông qua hệ thống các cơ quan tư pháp như quyền làm chủ, quyền bảo vệ tài sản, quyền được bảo đảm về tính mạng, danh dự, nhân phẩm được thông qua

hệ thống các cơ quan tư pháp

Việc chấp hành bản án là giai đoạn cuối cùng của quá trình giải quyết một vụ án, chấp hành bản án, quyết định của tòa án có mối quan hệ hữu cơ với giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử Nếu việc chấp hành bản án không được thực thi thì toàn bộ hoạt động của cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trước đó cũng trở nên vô nghĩa Nếu như một bản án, quyết định của Tòa án

có hiệu lực pháp luật không được chấp hành hoặc chấp hành không nghiêm thì trật tự kỷ cương xã hội bị vi phạm, quyền lực Nhà nước bị xem thường Chính vì vậy, việc bảo đảm hiệu lực của các bản án, quyết định của Tòa án là một yêu cầu khách quan trong hoạt động quản lý Nhà nước

Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụng xử lý Tội không chấp hành án là cần thiết nên tác giả

chọn đề tài “Tội không chấp hành án theo Luật hình sự Việt Nam” làm

luận văn thạc sĩ luật học

2 Tình hình nghiên cứu

Do Tội không chấp hành án có vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ các hoạt động của các cơ quan tư pháp, đồng thời là điều kiện cần thiết để

8

đảm bảo duy trì công lý nói chung cũng như để đảm bảo hoạt động của các

cơ quan nhà nước, nên ở trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở những mức độ khác nhau, những khía cạnh, phương diện khác nhau về các tội xâm phạm hoạt động tư pháp, trong đó có Tội không chấp hành án

Trong những năm qua, việc nghiên cứu các tội xâm phạm hoạt động tư pháp nói chung và Tội không chấp hành án đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu đã được công bố như:

- Trần Minh Hưởng, Đặng Thu hiền: “Tìm hiểu các tội xâm phạm hoạt

động tư pháp”, Nhà xuất bản văn hóa Dân tộc, năm 2002;

- Phạm Thanh Bình, Nguyễn Vạn Nguyên: “Các tội xâm phạm hoạt

động tư pháp”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, năm 1997;

- Nguyễn Ngọc Điệp, Hồ Thị Nệ: “Tìm hiểu các tội hoạt động tư pháp

trong Bộ Luật Hình sự năm 1999”, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2001;

- Nguyễn Tất Viễn, Luận án Phí tiến sĩ Luật học: “Đảm bảo quyền con

người trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam”, năm 1996;

- Nguyễn Huy Hoàn, Luận án tiến sĩ Luật học: “Đảm bảo quyền con

người trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện nay”, năm 2005;

- Đề tài nghiên cứu khoa học: “Thực trạng các tội xâm phạm hoạt động

tư pháp và trách nhiệm của Viện Kiểm sát nhân dân các cấp trong cuộc đấu tranh chống các tội phạm này”, Chủ nhiệm Đề tài Bùi Đức Long, cơ quan

chủ trì: Trường Cao đẳng Kiểm sát, 1998

Ngoài ra Tội không chấp hành án còn được nhiều các nhà nghiên cứu khoa học, các đồng chí trực tiếp làm công tác tư pháp có nhiều trao đổi trên các báo Pháp Luật, báo chuyên ngành, tại các hội nghị tổng kết và trong các Giáo trình Luật hình sự của Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình của Khoa Luật trường Đại học Quốc gia Hà Nội

9

Các tác giả chủ yếu đề cập đến trách nhiệm hình sự, tìm hiểu và bình luận về các tội xâm phạm hoạt động tư pháp trong Luật Hình sự Việt Nam, đảm bảo quyền con người trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, hoặc nghiên cứu các tội xâm phạm hoạt động tư pháp với tư cách là đối tượng hoạt động của Viện Kiểm sát nhân dân, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu sâu về riêng Tội không chấp án theo quy định của luật hình sự Việt Nam

Như vậy, tình hình nghiên cứu trên đây lại một lần nữa cho phép khẳng

định việc nghiên cứu đề tài "Tội không chấp hành án theo luật hình sự Việt

Nam” là đòi hỏi khách quan, cấp thiết, vừa có tính lý luận, vừa có tính thực tiễn

3 Đối tượng, mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu những yếu tố cơ bản của Tội không chấp hành

án, qua đó thấy được những tồn tại, hạn chế và rút ra phương pháp đúng đắn thiết yếu trong đấu tranh phòng chống tội phạm không chấp hành án Đồng thời cho ta thấy được tình hình diễn biến của loại tội phạm này và có biện pháp đúng đắn để ngăn chặn và đi đến đẩy lùi tội phạm Qua đó thấy được việc đấu tranh phòng chống tội phạm là trách nhiệm của toàn xã hội, cần có

sự phối hợp của các cơ quan, ban ngành nhằm tạo nên sức mạnh để đẩy lùi tội phạm này góp phần giữ vững an ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội Tạo sự tin tưởng của nhân dân đối với hệ thống các cơ quan tư pháp

3.2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận văn này nghiên cứu các quy định của pháp luật về Tội không chấp hành án dưới khía cạnh lập pháp hình sự và áp dụng chúng trong thực tiễn, từ đó luận văn đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định

về Tội không chấp hành án trong luật hình sự Việt Nam, cũng như đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả của tội này trong thực tiễn áp dụng