Sau khi Nguyen Dinh Thi ra di, tren Tap chi Triet hoc (so 4 thang 4 nam 2003), Nguyin Tien Diing da c6 mot bai gidi thieu trang trpng ve tac ph^'m khong bao gid quen ciia Nguyen Dinh [r]
Trang 1TRIET HOC PHirONG TAY MOT THANH TO CUA NEN VAN HOC HIEN DAI VIET NAM
PGS BUI D A N G D U Y *
Triet hpe phudng Tay da eo mat d nude ta hdn mot the ky
Theo Nietzsche trong moi nen van hoa c6 ba t h a n h to cct ban
Do la khoa hpe, triet hpe, niem tin ton giao
Khoi phai noi, khoa hpe til phUdng Tay vao nUde ta da lam
cho nen van hoa Viet Nam bien doi to Idn den miic ngay nay;
su phat trien khoa hpe da trd t h a n h mot quoe sach hang d^u Ton giao tit phUdng Tay n h u Cong giao, Tin lanh du nhap v^o Viet Nam va phat trien chua titng c6 d nUde ta Ne'u xem x6t mot thanh to chua dUde eac nha triet hpe Du(c cho la cd
ban nhu vkn hpe nghe t h u a t thi ngUdi ta ciing thay dUdng
nhu khong mot trang nao cua bat cii mot bp lieh su van hpe
nko ma thieu dau an eua van hpe phUdng Tay Ne'u di vao
linh vue nghe thuat, ngUdi ta thay gan nhu khong eo mot trUdng phai nghe t h u a t nao d phUdng Tay nhu chu nghia an tUdng, chu nghia hinh tUdng, chu nghia sieu thue, ehu nghIa Iftp the lai khong c6 m a t cl nUde ta Chiing mpe len khong
*Ph6 giao su triet hoc
Trang 2nhu cay nam doc sSc s3 mk nhU nhCtng doa hoa trong vudn
van hoa Viet Nam hien dai nhieu hudng nhieu s^c
Trong tinh hinh doi mdi do triet hoc phUdng Tay d Vi^
Nam van rdi vao quen lang trong qua khU, ho^c hi coi nhu
vat thita v6 ich, tham chi nhu mot cai gi la xau xa 1^ phan dpng Trong cuon Lude khao triet hpe phUdng Tay hien dai, eac tac gia c6 doi ba trang viet ve triet hpe phUdng Tay hien dai d Viet Nam nhung no van chi xuat hien dudi bp mat "ben len" ehua dang hoang dude coi la mot thanh to cua nen vfin hoa hien dai,
Vi vay, de tra lai cho triet hpe phudng Tay hien dai bp mM dich thUe eiia n6 trong nen vSn hoa Viet Nam thi khong the
diJng lai d viec thu thap eac di san do eon vUdng van khip ndi
ma phai thuc hien mot sU tien quyet la doi mdi tu duy, \k
"mot tiep can" mdi doi vdi su hien dien eua triet hpe phUdng Tay d Viet Nam
Bai phat bieu nho ciia toi trong hoi thao n^y 1^ men theo eon dUdng da lua chpn do ngo h^u tim lai nhQng gia tri chan
thUc eua mot ddng triet hpe iix phUdng Tay xa xoi da dam
choi nay Ipc d manh dat Viet Nam n^y ma c6 ngUdi vi nhu
mot bao Idn nhin ra Thai Binh Dud»g de don nhkn lis bon
phudng trdi mpi ngpn gio nhOng gia tri cua nen v^n minh Toi xin dua ra ba luan de sau day:
T r i e t h o c m a n g t i n h p h o q u a t ( u n i v e r s e l )
Triet hpe thudng chi dUde nhan manh mot chieu d tfnh
giai cap: xa hoi ma coi nhe tinh pho quat cua no Day mdi chinh la mot dac trUng cd ban cua triet hpe Cho tdi nay ngUdi ta chua thay mot nha nghien ciiu triet hoc phUdng Tay
Trang 3n^o chi ra dUde mot trao luu triet hpe, mot nha triet hpe lam
dky td cho chinh tri Khi noi ve van de nay, ngUdi ta chi c6
the k§ ra trUdng hdp eua Gentile (1875-1944) nha triet hpe cua chu nghia phat xft Hitler va Mussolini da tang hoc rang
do la "siic manh than thanh" Kh6 tim dUde mot nha triet hoc thtl hai
Teilhard de Chardin, nha triet hpe Phap khi dUa ra ly lu^n ve tien hoa eua via tru tiit sinh quyen ehuyen sang tri quyen (noosphere) phai chang da ehdm nd su pho quat cua vSn hoa cua triet hpe
Y tUdng ve tinh pho quat eua triet hpe khong phai do ai de xUdng ma chinh la K.Marx khi ong noi r^ng, eac nha triet hoc khong mpe ra tit dat nhU nhijtng cay nam, "hp la san ph^m cua thdi dai cua hp, cua n h a n dan hp" Triet hpe Mac la mot chiing minh ve tinh pho quat eua triet hpe, vi c6 thdi no 1^ chan ly eua hang ty con ngUdi
Se 1^ v6 ly neu ngUdi ta thtCa n h a n van hpe c6 tinh pho
quat ma lai khong thay dieu do d triet hpe, trong khi triet hpe dudc ke ra la n h a n to'ed ban trong mot nen van hoa
Td Nam phong eiia Pham Quynh lau nay thudng hi coi la
tieng noi eiia tay sai de quo'c vi dUdng lo'i cai lUdng chii nghia cua no ve chinh tri Kho ai bien bach cho mot so' sai lam eiia
td bao nay trUdc dudng lo'i each mang cua Dang Cong san Viet Nam NhUng ve sU p h a t trien cua khoa hpe, triet hpe, ngUdi ta kho be bo qua n h u n g dong gop quan trpng cua no
U n d^u tien d nude ta, td Nam Phong da gidi thieu nhieu
trao luu triet hoc nhieu t h a n h tuu khoa hpe d phUdng Tay Chi vai nSm sau, nam 1936, tinh hinh trong nudc va quoe
te c6 nhiing thay doi Idn Phong trao chong chu nghia phat
Trang 4xit noi len tren the gidi keo theo cupc dau tranh cho dan chu
6 Phap, Mat tran nhan dan ra ddi, d nudc ta cung xuat hi^n phong trao Dai hoi Dong Dudng dan tdi viec thanh lap M$t
tran dan chu Trong khung canh md cUa do, l^n d^u tien d
nUdc ta mot loat tac pham nghien ciiu ve triet hpe phudng Tay khong chi dirng d nhQng bai viet ngin, ma 1^ nhQng tac ph^m hoan chinh ve tQng nha triet hpe phUdng Tay til Aristoteles, Descartes, Bacon, Kant den Freud, Bergson Nietzsche Cong lao nay ciia nha xu£kt ban Tan Viet cin dudc ghi lai trong lieh sU tU tUdng triet hpe cua nUdc ta
DUng ve mat ngon ngii hpe thi td Nam Phong vk eac tac
ph^m triet hpe noi tren l^n d^u tien trong lieh sU ciia nUdc ta
da dua vlio ngon ngii Viet Nam mot v^n phong khoa hpe, mpt van phong triet hpe mdi De mot th^p ky sau, khi each mang th^nh cong chiing ta dang hoang giang day khoa hpe v^ triet hoc b^ng tieng me de ke ca d c^'p dai hpe (trong khi nhieu nUdc von la thu(}c dia cua Phap van phai dung F*hap ngQ) NhOng dong gop lieh su tren van con c6 the cAn b^n cai NhUng nhOng nh^ triet hpe dUdc coi 1^ tien bp thi tinh phd'
quat ciia no dUde de dang tiep nhan, toi muon noi den cdc
nha Khai sang Phap
Trong tac pham Di/cfng each menh ngay tir nhiing nkm 20
eiia the ky trUdc, Ho Chi Minh da noi den eac nha triet hoc Phap nhu Voltaire, Rousseau, Montesquieu da "tuyen truyen chu nghia tU do, binh dang" cua cupc each mang 1789 cua Phap Co the noi tu day khong c6 mot cupc van dong chinh tri hay van hoa d nudc nao ma khong ton vinh eac nha triet hpe Khai sang Phap
Noi nhu tren khong c6 nghia la noi den tinh pho quat cua
Trang 5triet hpe dxlOc chia deu tren hanh tinh nay d ndi triet hpe do
ra ddi va d ndi no diXng lai tren eon dUdng van dam ma no
giao luu Tinh pho quat cua triet hpe khong t r a n h khoi tao nen mot dp venh nao do Cung nhu d chau luc khae, d Viet Nam, chiing ta cung khong "diing" dUde triet hpe phudng Tay, khong it ngUdi cho la kho hieu, rac roi, khong thieh hdp,
tham chi la "duy tam t h a n bi" Xin dUa ra mot vi du, Ti/ lite
van dodn neu ton chi la "tU do ca nhan" Nguyen Van Trung
cho rkng do la dau hieu eiia mot nen van hpe "y thiie ve
minh" (conscience en soi), coi moi eon ngUdi nhu mot nhan vi (personne) Day 1^ mot chu nghia ca nhan ma nhieu trao luu triet hpe deu khdi nguon tit do Chii nghia ca nhan khong phai do mot nha triet hpe nao cuong dai bia tac ra No la san
ph^'m ciia lieh sit de trd t h a n h mot gia tri tinh than eao nhat
trong xa hoi phUdng Tay No cho rang chi can dUa vao chinh minh la c6 the dat tdi mue tieu da dinh NgUdi ta cho do la mot "credo" (tin dieu) eua con ngUdi d xa hoi phUdng Tay Chinh Mac da ehi ra nguon goe cua chu nghia ca nhan do Trong cupc dau t r a n h chong phong kien, giai cap tU san ra ddi c^n giai phong ca n h a n de tu do h a n h dpng trong viec xac lap sd hijtu t u nhan Chi trong thdi dai, trong do, nhOng quan
he xa hoi mdi do ra ddi, thi mdi c6 chu nghia ea nhan Con trong eac xa hoi trUdc do, ngUdi ta song trong mot epng dong
ve ciia cai g^n vdi bp lac, bp toe thi khong eo cho cho ca nhan ton tai
Chu nghia ea n h a n cua nen van minh phUdng Tay dUdc
Tu lUc van dodn lam loe len, no tiep tuc dUde dUa vao van
hoa Viet Nam Tinh pho quat eiia nhijfng trao lUu triet hpe la'y do lam ngpn nguon cua minh hien dien d Viet Nam khong
Trang 6d i dang Den Nhat Ban la mot nUdc phat trien g^n gui vdi phUdng Tay ciing chi noi rang, can phai coi trpng chu nghia
ca nhan nhUng dat nUdc Mat trdi mpe nay chi nen c6 "chu
nghia ca nhan mem" (c6 nghia la khong the "r^n", triet dk
nhu phUdng Tay) 6 nudc ta so phan cua Chu nghia ca nhan phUdng Tay con kho khan hdn nhieu Cho den nay khong hiem trUdng hdp chiing ta bat gap tren bao chi nhiing Idi phe phan rang do la mot chu nghia ea nhan, mot thu tu do cue doan v6 chinh phu, tham chi ha no xuong hang la mot th6i ich ky hen ha
Nhiing dieu noi tren ciing tam du cho chung ta thfty rftng tinh pho quat ciia,triet hpe tU no khong lam cho eac dan tpc
de dang chap nhan nhU mot chan ly pho bien Su khac bi^t nhau van con ro rang Day khong chi la su khac biet do nhiJtng nen v^n hoa khu vUe tao nen, ma la su khac bi^t v^
trinh dp ciia nen \kn minh Cae nude phUdng Tay hien nay di
trUdc chiing ta den mot the ky: mot dAng Viet Nam nSm 2020 mdi ve cd ban trd thanh mot nudc cong nghiep hien dai, con mot d^ng eac nude phUdng Tay da bude v^o xa hoi h^u cong
nghiep, xa hoi thong tin tix thap ky 50 eua the ky trUdc Bdi
v^y de lam chu dUde su hieu biet cua minh ve mot nen vAn minh each kha xa nen van minh hien tai cua chiing ta, trong
do CO su hieu biet ve triet hpe, thi khong phai b^t eac nhk
khoa hpe noi nhu ta ma phai tU nang eao minh len ngang tam thude vdi hp de cung doi thoai
Nha xa hoi hpe Phan Thi Dac trong cuon Situation de la
personne au Vietnam (Hoan canh cua con ngUdi d Viet Nam)
cho r^ng, eon ngUdi Viet Nam chi c6 the c6 dUdc mot quan
niem phudng Tay nao do ve "cai toi" d mot thdi ky lieh si
Trang 7nha't dinh Do la mot tUdng lai xa xoi, khi do "hp se phai c6 nhiJtng dieu kien song n h u nhau, nhutng thiet ehe nhU nhau
vk se phai chia se mot logic n h u nhau vdi ngUdi anh em
phUdng Tay", tinh pho quat eiia triet hoc liie do se c6 dieu
kien dUde thuc hien trpn ven
2 Triet h o c m a n g t i n h da d a n g , lam giau v a n hoa Niia d^u the ky XX, khoa hpe phUdng Tay tham nhap
nude ta lam thay doi to Idn nen van hoa ciia Viet Nam va tao nen mot nen triet hpe mdi chUa tifng eo trong lieh sii
Chii nghia cong nghiep (khai niem ciia Saint Simon) doi hoi phai e6 mot khoa hpe ciia nen van minh, coi do la t h an h tuu can thiet, ed ban dam bao cho sU phat trien Uu tien eua tri thiic khoa hpe dUa lai nhiing kha nang to Idn eiia sU xuat hien nhiing cupe each mang kl thuat, nhiing cd hoi de khoa hoc trd thanh lUc lUdng san xuat true tiep va mot lUc lUdng
xa hoi ehi phoi nhieu qua trinh xa hoi Tinh nang dpng lieh sii ciia eac chtie nang noi tren ciia khoa hpe d phUdng Tay da qua ro rang, bdi v> no chi eo the phat buy day dii trong mot
xa hoi CO nen khoa hpe p h a t trien Con trong eac xa hoi truyen thong, ehiie n a n g do it dUdc hoan thien, bdi vi van hoa
d day chUa tao ra dudc day dii nhiing tien de khoa hpe dat tdi mot quy ehe khai niem tUdng doi doe lap de den lUdt minh khoa hpe lai keo theo chiie nang khai niem ciia triet hpe Khoa hpe vao nUde ta niia dau the ky XX da lam cho Viet Nam bat dau thoat khoi xa hoi truyen thong va gia nhap vao cong dong eac nUdc tien tien hien dai
Di doi vdi sU nay nci ciia khoa hpe, mot nen triet hoc mdi cung chao ddi Chiing ta se dudc chiing kien quang canh cua
Trang 8su gap gd giiia khoa hpe va v^n hoa trong do triet hoc l^ yeu
to cd ban
Khoa hpe xuift hien l^n d^u tien d nUde ta khong phai chi
la mot hien tUdng khach quan vdi tU each la nhan thiic nhiing quy luat vat chat pho bien ma con tim thA'y sU ton tai
ciia n6 d ncti con ngUcfi vdi tu each la mot sinh vat c6 tU duy
thupe mot cong dong nhat dinh Chu the tU duy da nhan thiic
va phat hien, da llnh hoi va xii ly khoa hpe do mot each dpc dao Day chinh la tam diem lap lanh phat thanh anh sang van hoa
Tri thiic CO tinh khach quan con vSn hoa c6 tinh chii quan Nhin theo chieu canh do, van hoa trd thanh m^t chii quan ciia tri thiic hay la nhiing phudng tien, nhiing each thiic hoat dpng ciia con ngUdi de chinh phue tU nhien Mat chii quan d6
lam cho vkn hoa trd nen giau c6, da dang nhieu m^u sic nhU mot kinh van hoa nhU't \k khi n6 ton tai dudi bp ao he tU
tUdng trong do c6 nhiing phUdng tien Idi hai nhu triet hoc dao diie ke ca ton giao Lieh sii nudc ta tir trUdc tdi nay (tdi niia dau the ky XX) chUa bao gid phat trien phong phu nhU thdi ky nay: nhQng he tU tUdng ciia cupc van dpng vSn hoa mdi thap len nhiing anh sang triet hpe mdi tuy d tinh trang nhen nhiim, nhUng ngoan mue biet bao
Co the ke ra day mot hien tUdng khoa hpe da lam khoa hpe trd nen van hoa, da khdi nguon cho mot trao luu vSn hoc
mdi Toi muon noi tdi phan tam hpe Phan tam hoc la mot
khoa hpe ve phUdng phap dieu tri benh va ve he thong tam ly hpe do S.Freud (1856-1939), mot triet gia ngUdi Ao de xUdng NgUdi ta cho rang phan tam hpe la mot trong nhiing phat minh khoa hpe Idn nhat the ky XX
Trang 9Phan tam hpe khong ehi diTng lai d tU each mot khoa hpe nhu y nghia ban d§u cua chinh ngUdi sang lap ra no ma ciing
nkm thang no trd t h a n h mot trao luu triet hpe mang ten chu nghia Freud Triet hpe do lam nen t a n g cho nhieu trao luu
triet hpe khac dUde van dung vao nhieu llnh vue khac dUde goi la phan tam hpe ting dung (nhu van hpe, nghe thuat, nhan hpe, xa hoi h p e )
Trong niia dau the ky XX, ngUdi dUa phan tam hpe vao nUde ta la nha nghien ciiu van hpe TrUdng Tiiu Ong ling dung phan tam hpe vao viec nghien ciiu van hpe NgUdi tiep noi ong c6 le eo the ke la Thanh Tam Tuyen
Ke tif khi p h a n tam hpe, mon khoa hpe Idn eiia thdi dai vao nude ta, no khong nhiing chi bi viit vao bong toi ma eon
ganh chiu bao don phe phan gay git de den ngay nay, sau
Doi mdi no mdi gianh lai dUde dia vi xiing dang ciia no Toi chi ke tdi nhiing tac pham nghien ciiu ve Freud da dang
hoang ra mat ban dpc d nude ta n h u Freud vd phan tam hpe cua Pham Minh Lang; Phan tam hpe vd van hpe nghe thuat cua
Do Lai Thuy DiXCng nhien con nhieu dieu e^n ban cai trong
nhiing cong trinh nghien eiiu noi tren ciing nhu su xuat hien day do phan tam hpe tren nhieu sach bao trong nhieu nganh
0 nudc ta n h u trong y hpe, tam ly hpe Nhung dii sao day
cQng la dau hieu tot noi len sU t r a nd song phang ve gia tri cupc each mang Freud da lam rung ehuyen khoa hpe triet hpe ciia the ky va ciing lam cho van hoa Viet Nam d dau the ky
XX CO mot mau s^c chUa tirng c6 trong lieh sU nude nha Phan tam hpe eiia Freud thupe chii nghia kinh nghiem tUdng doi Khia canh kinh nghiem ehii nghia do tU no la mot budc
di tdi g^n vdi chii nghia phi duy ly F.Nietzsche (1844-1900)
Trang 10la nha triet hpe phi duy ly Idn nh^'t dudng thdi Triet hoc ciia ong CO mat d nude ta ngay tit nua d^u the ky XX Ngay nay mot the ky da troi qua nhung d phUdng Tay, ke ea d Phap, triet hpe cua Nietzsche van tiep tuc sUc song cua no Co the
ke ra nha triet hpe Phap nhU Gilles Deleuze (1925-) \k mpt
trong nhiing nha triet hpe hien dai Phap nhiet tinh vdi trift hpe Nietzsche NhU vay, sU xuat hien cua Nietzsche d Vi^t
Nam vdi tac phslm Triet hpe cua Nietzsche eiia Nguyen Dinh
Thi dau the ky XX cho den nay van la cuon sach viet v^ Nietzsche hay nhat va diing nhat Sau khi Nguyen Dinh Thi
ra di, tren Tap chi Triet hoc (so 4 thang 4 nam 2003), Nguyin
Tien Diing da c6 mot bai gidi thieu trang trpng ve tac ph^'m khong bao gid quen ciia Nguyen Dinh Thi Dang luu y 1^ tac gia tre tuoi va tai hoa nay da c6 mot du doan ve triet hoc Nietzsche gan lien vdi vi§n canh nen vSn hpe nude ta Ong viet: "G^n day trong van chUdng Viet Nam ta cung th^'y bong mot vai tu tUdng eiia Nietzsche, da eo ngUdi muon tim d Nietzsche mot phUdng phap tU nang eao minh, mpt ly tUdng
lam ngUdi, tU tUdng ciia Nietzsche da kn sau v^o vfin chUdng Viet Nam den dau ta chUa biet trUdc dudc, nhung ta c6 thi
chae la Nietzsche se con lam n^y trong nUde ta nhieu tac ph^m niia, vi dpc Nietzsche ta thay lac vao trong mot the gidi tran d^y anh sang, tran d^y md mpng nhung thd mpng vila Cling coi Vila em dem"
Phai noi rang, dU doan do la diing, kho ai noi chinh xac hdn Trong nhieu nam sau Doi mdi d nude ta, mot loat tac pham van hpe va nghe thuat ehuyen ehd nhiing gia tri nhan ban trong tu tUdng cua Nietzsche Co nha van tuyen bo ding hoang rang "van hoc vUdng dao" ciia minh khdi nguon tif chu nghia phi duy ly eua Nietzsche dudc coi nhu mpt nhan hoc ve