Trong những năm gần đây và đặc biệt là từ năm học 2009-2010 Bộ GD-ĐT có chủ trương đẩy mạnh ứng dụng CNTT vào giảng dạy thì phong trào soạn bài giảng điện tử được giáo viên hưởn[r]
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
&
I PHẦN CHUNG
Tên sáng kiến: Những biện pháp cơ bản thiết kế bài giảng ứng dụng CNTT (PowerPoint) hiệu quả
Họ tên người viết: Đỗ Đức Thiệu Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường tiểu học Lương Thế Vinh
II LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong những năm gần đây và đặc biệt là từ năm học 2009-2010 Bộ GD-ĐT có chủ trương đẩy mạnh ứng dụng CNTT vào giảng dạy thì phong trào soạn bài giảng điện tử được giáo viên hưởng ứng một cách tích cực và đã thành phong trào sôi nổi, rộng khắp Nhiều thầy, cô giáo khắp mọi miền đất nước đều quyết tâm tự học, tự nghiên cứu để tiếp cận với phương pháp soạn, phương pháp giảng bằng phương tiện điện tử với chương trình phần mềm Powerpoint Việc thực hiện bài giảng điện tử trong các tiết hội giảng, chuyên đề đang được các trường, tổ chuyên môn khuyến khích và đánh giá cao
Thực hiện tinh thần chỉ đạo của ngành giáo dục, của trường và nhận thức của bản thân việc ứng dụng CNTT phục vụ cho việc đổi mới phương pháp Dạy-Học là một trong những hướng tích cực và hiệu quả nhất đã và đang sử dụng rộng rãi trong nhà trường
Tuy nhiên để thiết kế một bài giảng kết hợp được hoạt động của thầy và trò, giới thiệu thông tin, tư liệu hợp lí, phong phú, kích thích hoạt động của học sinh hoà vào bài dạy, để sự tiếp thu, ghi nhận kiến thức của học sinh một cách nhẹ nhàng đạt hiệu quả kĩ thuật, mĩ thuật khi trình chiếu là nỗi lo lắng không của riêng ai
Đó là vấn đề tôi trăn trở, lí do để tôi tìm tòi, nghiên cứu, thử nghiệm và thực nghiệm để tìm ra nhiều biện pháp tốt nhất cho bài soạn của mình
III MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI
Qua một số tiết dạy có ứng dụng CNTT của những giáo viên biết sử dụng PowerPoint để soạn giảng, tôi cùng đồng nghiệp nhận thấy có những điểm còn vướng mắc sau:
+ Nhầm lẫn “giáo án” với “bài giảng điện tử”
+ Các slide thể hiện nội dung chưa rõ ràng
+ Hiệu ứng bị lạm dụng: hình chữ bay vòng vèo, chồng lấp lên nhau; âm thanh, tiếng nhạc không hợp lí
+ Quá nhiều font chữ cầu kì, kích thước không phù hợp gây khó nhìn
+ Hình nền phức tạp, rối mắt; màu sắc không phù hợp…
Với những sai sót đó, nội dung bài không được thể hiện rõ ràng, học sinh mất hứng thú với bài học, … gây ra tâm lí nặng nề cho giáo viên khi thực hiện soạn giảng ứng dụng CNTT
Khắc phục tình trạng này như thế nào không phài ai cũng làm được nếu không có
“năng khiếu cảm nhận mĩ thuật” tốt
Vì vậy, đề tài này tập trung nhằm giúp giáo viên nắm được một số quy tắc để thể hiện kĩ thuật, mĩ thuật cho bài giảng điện tử của mình hiệu quả
Trang 2Đề tài định hướng những nội dung sau:
1 Phân biệt giáo án lên lớp với bài giảng điện tử
2 Cấu trúc một bài giảng điện tử
3 Kĩ thuật soạn bài giảng điện tử
4 Vấn đề mĩ thuật trong bài giảng điện tử
5 Một vài vấn đề cần lưu ý khác
IV NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI
1 Phân biệt giáo án lên lớp với bài giảng điện tử
- Giáo án: Theo từ điển Giáo dục học (NXB Từ điển Bách khoa, năm 2001, Tr
104) giáo án là kế hoạch và dàn ý bài giảng của giáo viên được soạn trước ra giấy để tiến hành dạy học trong một hoặc hai tiết lên lớp
+ Trong giáo án thường ghi chủ điểm, mục đích giáo dục và giáo dưỡng, nội dung chi tiết sắp xếp theo trình tự lên lớp, phương pháp và thủ thuật dạy - học của giáo viên và học sinh, công việc kiểm tra và đánh giá, ngoài ra còn chỉ ra những dụng cụ, thiết bị cần thiết phải dùng
+ Nội dung của giáo án phải trả lời được bốn câu hỏi: dạy để làm gì? (mục tiêu); dạy cho ai? (đối tượng học tập); dạy cái gì? (nội dung); dạy như thế nào? (phương pháp giảng dạy)
- Bài giảng: Theo từ điển Giáo dục học (NXB Từ điển Bách khoa, năm 2001 Tr
14) Bài giảng là một phần nội dung trong chương trình của một môn học được giáo viên trình bày trước học sinh
+ Các yêu cầu cơ bản đối với bài giảng là: định hướng rõ ràng về chủ đề, trình bày có mạch lạc, có hệ thống và truyền cảm nội dung, phân tích rõ ràng, dễ hiểu các sự kiện, hiện tượng cụ thể có liên quan và tóm tắt có khái quát chúng, sử dụng phối hợp nhiều thủ pháp thích hợp như thuyết trình, chứng minh, giải thích, đàm luận, làm mẫu, chiếu phim, mở máy ghi âm, ghi hình v.v…
+ Bài giảng luôn được xem như một đơn vị nội dung của chương trình có độ dài tương ứng với một hoặc hai tiết học Khi ta thực thi một giáo án (kế hoạch dạy học) nào đó trên đối tượng học sinh cụ thể trong một không gian vào thời điểm nhất định thì được coi là ta đang thực hiện một bài giảng
Như vậy, giáo án là tĩnh, bài giảng lại động Một giáo án chỉ có thể trở thành bài giảng khi nó được thực thi Hay nói một cách văn chương, nếu coi giáo án là “kịch bản” thì bài giảng được coi là “vở kịch được công diễn” Bài giảng là tiến trình giáo viên triển khai giáo án của mình ở trên lớp
a Chính vì chưa phân biệt rõ ràng hai khái niệm hoặc do hiểu sai mà nhiều giáo viên đánh đồng bài giảng điện tử với bài trình chiếu Powerpoint thông thường, có thầy
cô giáo soạn bài giảng lên lớp như bài soạn của các báo cáo viên dẫn đến thay vì “đọc chép” nay lại “chiếu chép” gây nên sự nhàm chán phản tác dụng của bài giảng điện tử
b Thứ hai, biên tập nội dung trình chiếu không đúng với yêu cầu “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh” Ví dụ khi khai thác các kênh hình ảnh, phim tư liệu hoặc các thí nghiệm ảo, thí nghiệm mô phỏng… thay vì biên tập để gợi mở, nêu vấn đề nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh thì giáo viên lại cung cấp theo kiểu thông báo, cho xem thiếu tính hấp dẫn
c Thứ ba, hầu hết các thầy, cô giáo chưa qua lớp tập huấn về phương pháp giảng dạy, soạn bài giảng và giáo án điện tử Cái mà lâu nay thầy, cô giáo có để giảng dạy được bằng phương tiện điện tử chẳng qua là tự học, tự rèn luyện Tự học ở tài liệu, ở
Trang 3trên mạng internet nhất là ở các thư viện bài giảng điện tử Các thầy, cô giáo vào thư viện “tải” về rồi tự nghiên cứu, tự học, sơ chế lại theo cảm tính để rồi thành bài giảng của mình …
Nếu như bài giảng truyền thống là sự tương tác giữa thầy và trò thông qua các phương pháp, phương tiện và hình thức dạy - học truyền thống thì bài giảng điện tử là
sự tương tác giữa thầy và trò thông qua các phương pháp, phương tiện và hình thức dạy - học có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin
Nói tóm lại, bài giảng điện tử là một hình thức tổ chức bài lên lớp nhằm thực thi giáo án điện tử, bài giảng điện tử là tập hợp các học liệu điện tử được tổ chức theo một kết cấu sư phạm để có thể giúp người học đạt được kiến thức và kĩ năng cần thiết Khi
đó toàn bộ kế hoạch hoạt động dạy học đều được chương trình hoá, do giáo viên điều khiển thông qua môi trường đa phương tiện với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin
2 Cấu trúc một bài giảng điện tử
Sử dụng cấu trúc đã được thiết kế sẵn: Generic (kiểu chung), Training (huấn luyện), Brainstorming session (phương pháp công kích não) hoặc cấu trúc dạng lưu đồ:
Giới thiệu – Vấn đề 1 – Vấn đề 2 – Vấn đề … - Kết luận – Kết thúc
Cấu trúc của bài giảng phải rõ ràng tên bài, các đề mục, tiểu mục phải được giữ lại để học sinh theo dõi bài giảng một cách có lôgic, hệ thống Cần chú ý làm nổi bật các nội dung trọng tâm, khai thác triệt để các ý tưởng tìm ẩn bên trong đối tượng trình diễn qua việc nêu vấn đề, hướng dẫn, tổ chức hoạt động nhận thức nhằm phát triển tư duy của học sinh Mỗi đối tượng đưa vào bài giảng đều phải chứa đựng ý đồ sư phạm, nếu chưa trả lời được câu hỏi: đưa đối tượng này vào nhằm mục đích sư phạm gì thì tốt nhất là bỏ đi
Như vậy, cấu trúc bài dạy phải chặt ch , lôgic Thông tin ngắn gọn, cô đọng, được bố trí và trình bày một cách khoa học phù hợp với tiến trình lên lớp Thể hiện đồng bộ và hợp lý các đối tượng đa phương tiện để hỗ trợ các hoạt động nhận thức Bài dạy cần khuyến khích sự trao đổi giữa giáo viên và học sinh; tăng cường trao đổi, hợp tác giữa các học sinh; khích lệ tư duy, hoạt động học tập, sáng tạo, … Nội dung bài dạy phải cuốn hút, đảm bảo học sinh tập trung vào nội dung, lôgic của kiến thức
3 Kĩ thuật soạn bài giảng điện tử
Bước 1: Lựa chọn nội dung, ý tưởng trình bày cần thể hiện trong bài dạy
Bước 2: Chia nhỏ nội dung thông tin thành những mô đun Mỗi mô đun thông tin
s được hiển thị trong một slide
Bước 3: Lựa chọn các dạng đối tượng đa phương tiện (multimedia) phù hợp để
minh họa cho nội dung bài giảng
Bước 4: Chuẩn bị tài nguyên (văn bản; hình ảnh tĩnh, động; âm thanh; phim ảnh
v.v…) bằng các công cụ phần mềm khác nhau
Bước 5: Tích hợp các nội dung vào các slide Powerpoint
Bước 6: Qui định cách thức hiển thị thông tin trong mỗi slide và hình thức
chuyển đổi giữa các slide
Bước 7: Viết các thông tin giải thích cho mỗi slide
Bước 8: In các nội dung liên quan đến bài giảng
Bước 9: Trình diễn thử và sửa đổi để hoàn thiện bài giảng
Bước 10: Nhúng font, … trích xuất bài giảng ra CD-Rom (hoặc thư mục thay
thế)
Ở bước 2 và bước 6 là những bước dễ gây lỗi sử dụng font chữ nhất Nếu không quan tâm đúng mức, thầy cô giáo s dùng rất nhiều font chữ, dạng chữ, cỡ chữ, màu
Trang 4chữ và hiệu ứng chữ không nhất quán Thậm chí còn “đính kèm” một số hình động,
âm thanh gây khó chịu cho mọi người
Các bước 7, 8 và 10 là những bước ít được các thầy cô giáo quan tâm nên khi giảng dạy thường hay vấp phải các lỗi sau:
+ Không hướng được học sinh vào các hoạt động tiếp diễn, không gây được sức
tò mò, khám phá, làm nổi bật các nội dung trọng tâm, khai thác triệt để các ý tưởng tìm ẩn bên trong đối tượng trình diễn qua việc nêu vấn đề, hướng dẫn, tổ chức hoạt động nhận thức nhằm phát triển tư duy của học sinh
+ Khi thầy cô giáo chỉ đạo cho trò thi công một công đoạn nào đó nhằm để chiếm lĩnh một nội dung kiến thức nào đó nhưng khi thầy “nhấn phím”, “nhắp chuột” thì màn hình lại xuất hiện nhiều nội dung, trong đó có những nội dung mà thầy và trò chưa kịp
đề cập đến trong các hoạt động trên, dẫn đến “lộ” nội dung
+ Văn bản không hiển thị đúng font chữ nên không hiển thị được Tiếng Việt dẫn đến không đọc được Các đối tượng đa phương tiện không hiển thị do trích xuất file không đúng cách
4 Vấn đề mĩ thuật trong bài giảng điện tử
Nội dung thông tin
Mỗi slide chỉ nên thể hiện một ý Chuyển đổi câu thành các ý Chỉ nên có từ 5 đến 6 dòng trong một slide Một dòng không nên quá 6 – 8 từ
Sử dụng danh sách có thứ tự khi tầm quan trọng của các ý là khác nhau Sử dụng danh sách không có thứ tự khi không có sự phân biệt về tầm quan trọng của các ý
Chữ viết
Chiều cao chữ phải bảo đảm để người xem nhìn thấy được
Chiều cao chữ tối thiểu 20pt cho chữ không chân (Arial, VNI-Helve, VnArial, v.v…)
Chiều cao chữ tối thiểu 24pt cho chữ có chân (Times New Roman, VNI-Times, .VnTime v.v…)
Không sử dụng quá 2 kiểu chữ trong một slide
Hạn chế sử dụng chữ in hoa
Đảm bảo độ tương phản
Để nội dung thông tin trên màn chiếu rõ ràng, dễ đọc, cần đảm bảo nguyên tắc phối hợp giữa màu nền và màu chữ
Màu nền tối, màu chữ sáng
Màu nền sáng, màu chữ tối
Đảm bảo yếu tố ngắt dòng
Việc ngắt dòng không đúng s làm cho người học rất khó đọc và ghi nhớ thông tin trình bày
Màu sắc và c u tr c thông tin trong một slide nh t quán:
Không nên sử dụng quá nhiều màu sắc trong một trình diễn (không quá 3 màu), điều này có thể khiến người học mệt mỏi (có thể gây ra hiệu ứng cầu vồng)
Cách bố trí các nội dung trong slide, màu nền, màu chữ nên trình bày đồng bộ
Hiệu ứng hoạt hình các đối tượng trong slide
Hoạt hình các đối tượng trong slide là cách thức làm cho từng thông tin hiển thị phù hợp với tiến trình dạy học của người thầy PowerPoint cung cấp rất nhiều hiệu ứng hoạt hình rất sinh động và hấp dẫn Tuy nhiên, để định hướng người học tập trung vào nội dung trình bày, cần thiết sử dụng các hoạt hình đơn giản, chân phương
Hình ảnh minh họa trong slide
Trang 5Phải rõ ràng, phù hợp với nội dung trình bày Có đánh số và ghi chú thích Các hình ảnh được sắp xếp bố trí hợp lý
5 Một vài vấn đề cần lưu ý khác
a Các lỗi cần tránh:
- Nội dung: Nhầm lẫn với “giáo án” nên hay đưa các đề mục của giáo án vào trong bài giảng (Ví dụ: Mục tiêu, kỹ năng, thái độ, hoạt động 1, hoạt động 2, v.v…)
- Bố cục: Không cân đối; Dày đặc chữ; Slide không có tiêu đề (mỗi slide chỉ nên thể hiện một ý tưởng); Trình tự logic không hợp lý
- Chọn nền cho Slide: Nền phức tạp, rối mắt; Nền có các hình ảnh làm mất sự tập trung; Màu nền quá sậm; Kiểu nền không phù hợp với môn học
- Màu sắc: Không hài hoà, hợp lý; Lạm dụng màu đỏ; Màu giữa nền và chữ không tương phản (hạn chế sử dụng nền trắng, chữ đen); Sử dụng nhiều nền, nhiều font chữ trong cùng một slide
- Phông chữ: Chọn kiểu phông cầu kỳ, khó nhìn; Kích cỡ không phù hợp; Sử dụng nhiều kiểu phông trong cùng một slide
- Hình ảnh Không có chú thích; Hình ảnh mờ nhạt, khó xem; Cùng một hình ảnh nhưng sử dụng nhiều lần trong chuỗi các slide; Việc bố trí và sắp xếp trình tự các hình ảnh không hợp lý; Không nên sử dụng quá nhiều hình ảnh minh hoạ làm loãng nội dung bài học
- Sử dụng hoạt hình (Hiệu ứng động): Chữ, hình ảnh bay vòng vèo gây khó chịu cho người xem; Chữ, hình ảnh đan xen, chồng lắp những chữ, hình ảnh đã có từ trước; Hướng xuất hiện của chữ, hình ảnh không hợp lý; Không nên sử dụng hiệu ứng xuất hiện từng con chữ và hiệu ứng dòng chữ trôi từ từ
- Hiệu ứng âm thanh: Gây khó chịu cho người nghe (tiếng bom nổ, tiếng gầm rú của động cơ, tiếng gương vỡ, tiếng vỗ tay …); Lồng nhạc không hợp lý, không phù hợp (cá biệt có trường hợp lồng nhạc từ đầu tới cuối gây mất tập trung cho học sinh)
- Những lỗi khác: Nội dung chuyên môn thiếu chính xác; Sử dụng từ ngữ của văn nói vào việc thiết kế các slide; Thuần tuý mang tính biểu diễn khả năng thiết kế của giáo viên chứ không phát huy tính tích cực của học sinh
b Một vài thủ thuật:
Tạo sự chuyển slide nhẹ nhàng trong cùng mô-đun:
- Một văn bản giống nhau (nếu có) ở nhiều slide, nên copy từ một slide để dán qua các slide khác (VD: Tiêu đề bài dạy)
- Một văn bản có nhiều câu nhưng phải giải quyết từng câu một, nên tạo từng đó slide có đủ các câu giống nhau bằng thao tác Insert – Duplicate Slide sau đó xoá bớt các câu thừa ờ các slide đầu (VD: Các câu văn hướng dẫn luyện đọc trong bài Tập đọc)
- Những slide hình ảnh hoặc video-clip cần chọn kích thước bằng nhau và vị trí giống nhau
Bỏ qua những slide có thể không dùng:
- Một số trường hợp phải tạo thêm slide “Trợ giúp”, nên ẩn các slide này bằng thao tác click chuột phải chọn Hide Slide và tạo các liên kết gọi nó (và quay về) khi cần thiết
Dùng chuột đúng lúc
- Cần hạn chế chức năng click chuột vì dễ gây phân tán sự chú ý của học sinh, tăng cường sử dụng phím arrow (phím mũi tên), phím spacer (phím dài)
- Một số trường hợp cần hướng chú ý học sinh đến hình ảnh, chi tiết nào đó nên
thiết đặt chuột ở chức năng “Show location of pointer when I press the CTRL key”
Trang 6(hiển thị vị trí con trỏ khi tôi bấm phím CTRL) bằng thao tác Start – Control Pannel –
Mouse chọn trang Pointer Option đánh dấu kiểm vào ô vuông có dòng “Show location of pointer when I press the CTRL key” OK
c Xây dựng thư viện tư liệu:
Tất cả những tư liệu đã chọn lựa cần dùng cho bài giảng, phải sắp xếp đưa vào thư mục hợp lý để dễ dàng liên kết trong bài giảng đến các tập tin như âm thanh, video clip, hình ảnh … để khi sao chép bài giảng từ ổ đĩa này sang ổ đĩa khác hay từ máy này sang máy khác mà vẫn giữ được liên kết mọi lúc mọi nơi
V KẾT LUẬN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM
1 Muốn soạn giảng các bài dạy có ứng dụng CNTT đạt hiệu quả cao đòi hỏi chúng ta cần phải có định hướng trước, việc đầu tư sưu tầm thông tin kiến thức là hết sức cần thiết
2 Biết sưu tầm chọn lọc thông tin, sắp xếp thành ngân hàng tư liệu để khi cần sử dụng lấy ra soạn dễ dàng
3 Cần chú ý xử lý các tư liệu hình ảnh cho phù hợp để nâng cao hiệu quả Ví dụ: Nếu chỉ giới thiệu tranh như dạy bằng phương pháp truyền thống rồi cho chạy hiệu ứng chữ thôi thì không đạt hiệu quả cao
4 Trong các bài có sử dụng các đoạn phim, những tập tin Flash phải hết sức chú
ý các đường dẫn liên kết đến các tập tin thực thi
5 Nên biết sắp xếp khéo léo giữa hoạt động tìm hiểu kiến thức ở sách giáo khoa, trên màn hình trình chiếu kết hợp với việc ghi chép bài của học sinh sao cho hài hoà, tạo sự thoải mái nhẹ nhàng trong tiếp thu kiến thức của học sinh
6 Mỗi bài giảng có ứng dụng CNTT đều có sắc thái riêng Nếu giảng dạy có đồng nghiệp góp ý rút kinh nghiệm chắc hẳn mỗi giáo viên ngày càng được nâng cao tay nghề nghiệp vụ sư phạm
V Ý KIẾN ĐỀ XUẤT
1 Muốn thực hiện được giảng dạy có ứng dụng CNTT có hiệu quả, người GV phải có lòng yêu nghề, say mê công việc, yêu thích phương pháp giảng dạy có ứng dụng CNTT thì mới đạt hiệu quả
2 Ngày càng có nhiều thầy cô giáo thành thạo giảng dạy có ứng dụng CNTT nếu được trang bị các thiết bị cố định cho mỗi phòng học s làm cho GV cảm thấy nhẹ nhàng hơn trong khâu lắp ráp hệ thống trình chiếu
3 Mở các lớp tập huấn, tổ chức hội thảo, hội giảng về giáo án điện tử, bài giảng điện tử cho giáo viên đã biết và chưa biết Trong đó đặc biệt chú trọng đến kĩ thuật thiết kế bài giảng điện tử và phương pháp sư phạm khi trình chiếu bài giảng
4 Trang bị điều khiển máy tính từ xa cho mỗi máy tính
Trên đây là một số quan điểm của cá nhân tôi về biện pháp cơ bản thiết kế bài giảng ứng dụng CNTT với vai trò đề cao chủ thể học sinh trong việc tìm hiểu kiến thức mới Rất mong đồng nghiệp đóng góp để chúng ta có nhiều kĩ năng hơn thiết kế các bài giảng điện tử có chất lượng nhằm phục vụ tốt cho công tác giảng dạy theo tinh thần đổi mới phương pháp theo hướng đề cao chủ thể nhận thức – học sinh
Đây là bước đầu thực nghiệm chắc hẳn còn nhiều điều hay từ những đồng nghiệp chưa có cơ hội bộc lộ, đúc kết thành một đề tài hoàn thiện Rất mong sự đóng góp ý kiến quí báu của các thầy cô và các đồng nghiệp Chân thành cảm ơn
Trang 7Bình Ba, ngày 11 tháng 11 năm 2010
Người viết
Đỗ Đức Thiệu