Luận văn nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển và cho năng suất của một số giống xoài có nguồn gốc khác nhau được trồng tại gia lâm hà nội

khóa luận

Bộ giáo dục và đào tạo

Trường đại học nông nghiệp I - Hà nội

-

Nguyễn thị tuyết

nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển và cho năng suất của một số giống xoài có nguồn gốc khác nhau

được trồng Tại Gia Lâm – Hà Nội

Luận văn thạc sĩ nông nghiệp

Hà nội – 2005

Bộ giáo dục và đào tạo

Trường đại học nông nghiệp I - Hà nội

-

Nguyễn thị tuyết

nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển và

cho năng suất của một số giống xoài có nguồn gốc

khác nhau được trồng Tại Gia Lâm – Hà Nội

Lời cam đoan

- Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và ch−a hề đ−ợc sử dụng để bảo vệ một học

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban lãnh

đạo Viện Nghiên cứu Rau quả đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện tốt luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới thầy hướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Văn Hoan, Trưởng Bộ môn

Di truyền - Giống, Khoa Nông học, Trường Đại học Nông nghiệp I

- Hà Nội là người trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể Phòng Nghiên cứu Cây ăn quả, Phòng Bảo quản chế biến, Phòng Thí nghiệm tổng hợp - Viện Nghiên cứu Rau quả, các thầy cô trong Khoa Sau đại học, Bộ môn

Di truyền - Giống, Bộ môn Rau hoa quả - Khoa Nông học - Trường

Đại học Nông nghiệp I đã giúp đỡ và đóng góp nhiều ý kiến quý báu cho luận văn

Xin cảm ơn các bạn đồng nghiệp, những người thân đã cổ vũ

và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Lời tác giả

Mục Lục

Trang

Phần 1: Mở đầu 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục đích và yêu cầu 3

1.3 ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 3

Phần 2: Tổng quan tài liệu

4 2.1 Nguồn gốc và phân bố của cây xoài 4

2.1.1 Nguồn gốc 4

2.1.2 Phân bố xoài trên thế giới 5

2.2 Yêu cầu sinh thái của cây xoài 7

2.2.1 Yêu cầu về đất đai 7

2.2.2 Yêu cầu về nhiệt độ 7

2.2.3 Yêu cầu về lượng mưa và độ ẩm 8

2.2.4 Yêu cầu về ánh sáng và gió 9

2.2.5 Một số nghiên cứu về điều kiện thích nghi 10

2.3 Tình hình sản xuất, tiêu thụ xoài trên thế giới và ở Việt Nam 12

2.3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ xoài trên thế giới 12

2.3.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ xoài ở Việt Nam 14

2.4 Những nghiên cứu về giống xoài và các giống xoài được trồng chủ yếu ở trong và ngoài nước 17

2.4.1 Những nghiên cứu về giống xoài và các giống xoài được trồng chủ yếu trên thế giới 17

2.4.2 Những nghiên cứu về giống và các giống xoài đang được trồng chủ yếu ở Việt Nam 21

2.5 Một số nghiên cứu và giải pháp kỹ thuật làm tăng năng suất xoài 25

2.6 Một số nghiên cứu về sâu bệnh hại trên xoài 27

Phần 3: Vật liệu, nội dung và phương pháp n

cứu

29

3.1 Vật liệu nghiên cứu và quy trình kỹ thuật áp dụng cho thí

nghiệm 29

3.2 Nội dung nghiên cứu 30

3.3 Phương pháp nghiên cứu 30

Phần 4: kết quả nghiên cứu và thảo luận

34 4.1 Một số đặc trưng thời tiết, khí hậu của địa bàn triển khai thí nghiệm và khả năng sinh trưởng của các giống 34

4.1.1 Một số đặc trưng thời tiết khí hậu của địa bàn triển khai thí nghiệm 34

4.1.2 Khả năng sinh trưởng của các giống xoài thí nghiệm 37

4.2 Khả năng ra hoa và đậu quả của các giống xoài 48

4.2.1 Thời gian ra hoa và nở hoa của các giống xoài 49

4.2.2 Đặc điểm hình thái chùm hoa của các giống xoài 51

4.2.3 Kích thước và đặc điểm về hoa của các giống xoài 53

4.2.4 Khả năng ra hoa và tỷ lệ các loại hoa của các giống xoài 55

4.2.5 Khả năng giữ quả của các giống xoài 57

4.2.6 Tỷ lệ đậu quả và năng suất của các giống xoài 61

4.2.7 Vai trò của đợt hoa thứ hai với năng suất của một số giống xoài 64

4.2.8 Thành phần cơ giới và hoá học của quả xoài ở các giống thí nghiệm 65

4.3 Tình hình sâu bệnh hại đối với các giống xoài 73

Phần 5: Kết luận và đề nghị

76 5.1 Kết luận 76

5.2 Đề nghị 77

Tài liệu tham khảo

78 Tài liệu tiếng Việt 78

Tài liệu tiếng Anh 83

Phần phụ lục 85

Phần 1 mở đầu

1.1 Đặt vấn đề

Cây xoài (Mangifera indica L.) thuộc họ đào lộn hột (Anacadiaceae),

là cây ăn quả nhiệt đới có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao Quả xoài có chứa nhiều chất dinh dưỡng cần thiết cho con người như đường, đạm, xellulo, canxi, photpho, sắt, β caroten, vitamin, các axit, saponin… Ngoài ăn tươi, quả xoài còn dùng để chế biến đồ hộp, làm mứt, nước giải khát Nhân hạt và hoa xoài dùng làm thuốc Lá xoài làm thức ăn gia súc và chiết suất thuốc nhuộm Bên cạnh đó, cây xoài còn được xem là cây có tác dụng rất hiệu quả đối việc bảo vệ môi trường, chống xói mòn, phủ xanh đất trống đồi núi trọc Mặc dù là cây trồng nhiệt đới, nhưng do có khả năng thích ứng rộng nên hiện nay cây xoài đã được trồng ở nhiều nước và vùng lãnh thổ có điều kiện khí hậu á nhiệt đới như Australia, Đài Loan, Trung Quốc với tập

đoàn giống khá phong phú và đa dạng

ở Việt Nam, cây xoài được trồng rải rác từ Nam ra Bắc, tập trung chủ yếu ở các tỉnh phía Nam từ Bình Định trở vào Với diện tích gần 17 nghìn ha xoài, chiếm trên 50% diện tích trồng xoài trong nước, đồng bằng sông Cửu Long được coi là vùng trồng xoài lớn nhất cả nước ở miền Bắc, cây xoài

được trồng từ khá lâu và đã hình thành nên vùng trồng xoài tập trung như Mai Sơn, Yên Châu (Sơn La), Yên Minh (Hà Giang), Kiến Thuỵ (Hải Phòng) Tuy nhiên, do thời gian cây xoài ra hoa thường gặp mưa phùn, kết hợp với điều kiện nhiệt độ thấp, ẩm độ không khí cao đã làm ảnh hưởng rất lớn tới quá trình thụ phấn, thụ tinh, hình thành quả dẫn tới khả năng đậu quả

của xoài rất kém Mặt khác, đa số các giống xoài đều được nhân giống bằng hạt và trồng theo phương thức quảng canh nên năng suất và phẩm chất xoài không cao Chính vì vậy, việc nghiên cứu chọn tạo được những giống xoài

có khả năng sinh trưởng tốt, ra hoa và đậu quả được trong điều kiện miền Bắc, đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng nhằm nâng cao thu nhập cho người trồng xoài cũng như sử dụng một cách có hiệu quả tiềm năng đất đai, nguồn lao động dồi dào của miền Bắc là hết sức cần thiết

Trong những năm vừa qua, Viện Nghiên cứu Rau quả đã tuyển chọn

được một số giống xoài có khả năng sinh trưởng và phát triển tốt trong điều kiện khí hậu miền Bắc Việt Nam, đặc biệt là hai giống xoài GL1 và GL6 đã

được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận là giống quốc gia Tuy nhiên, theo thời gian, hai giống xoài này đã bộc lộc những ưu và nhược

điểm nhất định đối với từng vùng trồng xoài ở miền Bắc Để có được bộ giống xoài phù hợp nhằm mở rộng diện tích trồng xoài cho miền Bắc, ngoài việc nghiên cứu hoàn thiện các quy trình kỹ thuật trồng trọt, phải tiến hành công tác chọn giống nhằm tiếp tục đưa ra sản xuất những giống mới có nhiều ưu thế hơn về năng suất và chất lượng Mặt khác, để làm phong phú thêm tập đoàn giống xoài cho miền Bắc, việc đánh giá khả năng sinh trưởng phát triển và cho năng suất của một số giống xoài có yêu cầu sinh thái khác nhau được trồng trong điều kiện khí hậu miền Bắc là rất cần thiết, nhằm tạo cơ sở cho việc chọn ra những giống xoài phù hợp với điều kiện khí hậu miền

Bắc Việt Nam Theo hướng nghiên cứu trên, chúng tôi tiến hành đề tài

“Nghiên cứu khả năng sinh trưởng phát triển và cho năng suất của một

số giống xoài có nguồn gốc khác nhau được trồng tại Gia Lâm - Hà Nội”

1.2 Mục đích và yêu cầu

1.2.1 Mục đích

Bước đầu đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển và cho năng suất, phẩm chất của một số giống xoài có nguồn gốc khác nhau được trồng tại Gia Lâm - Hà Nội, từ đó làm cơ sở cho việc nghiên cứu tuyển chọn được các giống có triển vọng nhằm mở rộng diện tích trồng xoài và nâng cao sản lượng xoài ở miền Bắc Việt Nam

1.3.2 ý nghĩa thực tiễn

- Đề tài giải quyết yêu cầu thực tế trong việc trồng xoài ở miền Bắc góp phần hoàn thiện bộ giống xoài cho điều kiện sinh thái miền Bắc Việt Nam

- Từ kết quả nghiên cứu của đề tài, một số giống xoài có năng suất cao, chất lượng tốt, trồng phù hợp được trong điều kiện khí hậu bất thuận của

miền Bắc sẽ đ−ợc chọn lọc nhằm bổ sung vào bộ giống xoài cho miền Bắc Việt Nam

Phần 2 Tổng quan tài liệu

2.1 Nguồn gốc và phân bố của cây xoài

ta còn tìm thấy rất nhiều giống xoài hoang dại mà ở các vùng khác không có Theo các kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả ấn Độ, đa số các giống xoài ở

ấn Độ là đơn phôi, nh−ng khi trồng ở vùng khác lại trở thành xoài đa phôi

do chúng được thụ phấn chéo với các giống xoài đa phôi của địa phương đó (Trịnh Thường Mại, 1996) [22]

Vùng ấn Độ - Myanma cũng được coi là một trong những nơi phát sinh của cây xoài Tại khu vực Assam phía Đông Nam ấn Độ, trong khu vườn cổ Bengal và Deccan, người ta cũng tìm thấy rất nhiều giống xoài hoang dại (De Candolle, 1904) (trích theo Majumder P.K and Sharma D.K., 1990) [54]

Một số tác giả khác lại cho rằng, vùng Đông Nam á là nguồn gốc phát sinh chính của cây xoài do phát hiện có sự đa dạng về loài ở khu vực này Theo Mukherjee (1949) (trích theo Bondad N.D., 1989) [46], tại đây các nhà khoa học đã phát hiện ra 20 loài trong tổng số 41 loài thuộc chi

Mangifera, riêng ở Malaysia là 12 loài, trong khi đó ở ấn Độ thì chỉ phát hiện thấy 2 loài dại thuộc chi Mangifera Tuy nhiên, nếu xét về điều kiện khí

hậu thì Malaysia là nơi không phù hợp với sự phát triển của cây xoài do có

độ ẩm lớn, lượng mưa từ 1650 - 5080mm phân bố rải rác ở các tháng trong năm vì thế đây không thích hợp là nơi phát sinh của cây xoài mà nó được

đưa từ nơi khác đến (Burkill,1996 và Wester, 1920) (trích theo Bondad N.D., 1989) [46] và (Lim T.K and Khoo K.C, 1985) [53] Việt Nam nằm trong vùng bán đảo Đông Dương, có đa số các giống xoài đa phôi và rất nhiều loài

bán hoang dại thuộc chi Mangifera, từ đó cho thấy, Việt Nam cũng có thể là

nơi phát sinh của một số giống xoài đa phôi (Vũ Công Hậu, 1996) [14], (Trần Thế Tục, 1998) [35]

2.1.2 Phân bố xoài trên thế giới

Theo Mukherjee (1949) (trích theo Majumder P.K and Sharma D.K., 1990) [54], vùng phân bố tự nhiên của cây xoài là từ ấn Độ - Malaysia và kéo dài đến Philippin và phía Đông Tân Ghinê Từ thế kỷ 15 - 18, cây xoài

đã được đem trồng ở một số nước thuộc vùng nhiệt đới và á nhiệt đới trên thế giới Vùng phân bố chính của cây xoài trên thế giới nằm trong phạm vi từ

23030’ Bắc đến 23030’ Nam (Singh L.B, 1959) [61] với 87 nước trồng xoài (Bondad N.D, 1989) [46] Hiện nay, vùng trồng xoài tập trung và có diện tích lớn là miền Nam ấn Độ, các nước vùng Đông Nam châu á, bờ biển phía

Đông Bắc Australia, một số nơi trên vùng biển phía Đông châu Phi, bờ biển phía Đông Bắc Braxin và một số nơi thuộc vùng Trung Mỹ (Vũ Công Hậu, 1996) [14], (Trần Thế Tục, 1998) [35]

ở châu á, cây xoài được trồng nhiều ở ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Srilanca, Myama, Malaysia, Nam Trung Quốc, Thái Lan, Campuchia, Việt Nam, Lào, Đài Loan, Philippin và Indonesia Từ trung tâm nguồn gốc ấn

Độ, từ thế kỷ thứ 4 trước công nguyên, cây xoài đã được trồng ở Malaysia do các nhà truyền giáo đạo Hồi, các nhà hàng hải, các nhà buôn Tây Ba Nha và

Bồ Đào Nha mang đến, do vậy có thể nói, Malaysia là quốc gia thứ 2 trồng xoài sau ấn Độ Đến năm 1600, cây xoài đã được đưa đến trồng ở Philippin (Singh L.B, 1959) [61]

ở châu Phi, cây xoài được người ả Rập đưa vào từ thế kỷ thứ 10 Đến thế kỷ 19, cây xoài được trồng rộng rãi ở Ghinê, Công Gô, Ai Cập, Zimbabuê, Mali, Nigiê, Su Đăng, Mô Zăm Bích, Madagasca và đảo Morits (Bondad N.D, 1989) [46]

ở châu Mỹ, cây xoài được đưa vào Mêhicô từ trước năm 1778 do các nhà hàng hải Tây Ba Nha đưa từ Philippin đến Theo Popenoe W (1920) [58], cây xoài được trồng ở Hawai vào khoảng năm 1800 - 1820 ở Florida, cây xoài được trồng bằng hạt phía Đông đảo năm 1860 và phía Tây đảo năm

1870 Hiện nay, cây xoài còn được trồng nhiều ở các nước vùng Caribê và phía bắc Achentina (Bondad N.D, 1989) [46]

ở Việt Nam, cây xoài đã được trồng từ rất lâu nhưng không biết là từ khi nào và các giống xoài có nguồn gốc từ đâu, duy chỉ có Popenoe W (1920) [58] cho biết, giống xoài Cambodiana được trồng đầu tiên ở Miami

và Florida là giống có nguồn gốc từ cây xoài gieo hạt mang đến từ Sài gòn (Việt Nam) năm 1902 Hiện nay, cây xoài được trồng rải rác từ Nam ra Bắc nhưng tập trung chủ yếu ở các tỉnh phía Nam từ Bình Định trở vào ở miền Trung, cây xoài được trồng nhiều ở Quảng Trị ở miền Bắc, cây xoài được trồng tập trung ở Yên Châu, Mai Sơn (Sơn La), Yên Minh (Hà Giang) và Kiến Thuỵ (Hải Phòng) (Trần Thế Tục, 1996) [33]

2.2 Yêu cầu sinh thái của cây xoài

2.2.1 Yêu cầu về đất đai

Đất đai là yếu tố ảnh hưởng không nhiều đến sự sinh trưởng và phát triển của cây xoài do xoài không kén đất Cây xoài có thể trồng ở nhiều loại

đất khác nhau từ đất cát ven biển, đất phù sa ven sông cho đến các loại đất feralit, đất đá vôi trên các vùng đồi núi Tuy nhiên, ở vùng đất quá dốc không nên trồng xoài do không chủ động được nước tưới Mặt khác, ở các vùng này quá trình xói mòn, rửa trôi diễn ra mạnh mẽ làm cho đất ngày càng kiệt quệ ở những vùng thoát nước kém, mực nước ngầm cao, khả năng sinh trưởng của bộ rễ xoài sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng Do xoài có bộ rễ khoẻ,

ăn sâu nên yêu cầu tầng đất phải dày (thích hợp nhất từ 2 - 2,5m), mực nước ngầm thấp dưới 2m (Majumder P.K and Sharma D.K., 1990) [54] và pH từ 5

- 7 (Singh L.B, 1960) [62]

2.2.2 Yêu cầu về nhiệt độ

Cây xoài là cây ăn quả nhiệt đới, nhưng hiện nay cây xoài cũng đã

được trồng nhiều ở các vùng bán nhiệt đới như Đài Loan, Israel, Florida do cây xoài có thể chịu được những đợt rét vài độ dưới không (-2 đến - 40C),

miễn là không gặp rét vào các đợt sinh trưởng như ra lá non, ra hoa và đặc biệt là cây con rất mẫn cảm với giá lạnh Tuy vậy, cây xoài chịu nóng rất tốt,

ở nhiệt độ 45 - 500C cây vẫn mọc bình thường miễn là cung cấp đủ nước (Trần Thế Tục, 1998) [35] Nhiệt độ thích hợp nhất là 23,9 - 26,70C (Singh L.B, 1960) [62] ở vùng nhiệt đới, cây xoài có thể sống ở độ cao trên 1000m, nhưng để có sản lượng thì không nên trồng xoài ở nơi có độ cao trên 600m Nếu trồng xoài ở vùng cao hơn 600m, nhiệt độ thấp và sương giá tại

đó sẽ ảnh hưởng tới ra hoa, tới tỷ lệ hoa cái có thể kết quả (Vũ Công Hậu, 1996) [14] Theo các tác giả Trung Quốc, khả năng chịu lạnh của xoài tuỳ thuộc vào giống Trong các yếu tố khí hậu, nhiệt độ có vai trò quan trọng nhất trong việc giới hạn và phân bố vùng trồng xoài có hiệu quả kinh tế, trong đó nhiệt độ lúc ra hoa có ảnh hưởng quyết định

Sự phân hoá mầm hoa của xoài chịu ảnh hưởng rõ rệt của thời tiết và nước trong đất Nếu nhiệt độ không khí thấp, khô hạn sẽ thích hợp cho xoài phân hoá mầm hoa và ngược lại Trước khi phân hoá mầm hoa, cây xoài yêu cầu nhiệt độ thấp thích hợp để lộc ngừng sinh trưởng, đây là giai đoạn rất quan trọng quyết định đến ra hoa của cây xoài Sau khi phân hoá mầm hoa xong, hoa xoài bắt đầu nở Lúc này thời tiết khí hậu là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp, nó có thể thúc đẩy hoặc làm trì hoãn việc nở hoa của xoài (Singh L.B, 1960) [62] Thời kỳ xoài ra hoa, thời tiết không mưa, đủ ánh sáng, nhiệt độ từ 220C trở lên là tốt nhất (Hà Văn, 1997) [44] Ngoài ra, thời gian bắt đầu và kết thúc nở hoa của xoài cũng chịu ảnh hưởng nhiều của nhiệt độ và ẩm độ Nếu nhiệt độ cao, ẩm độ thấp thích hợp thì tiến trình nở hoa diễn ra nhanh hơn và ngược lại (Naik & Rao, 1943) (Trích theo Ngô Hồng Bình, 1999) [3]

2.2.3 Yêu cầu về lượng mưa và độ ẩm

Lượng mưa và ẩm độ đất cũng là yếu tố có ảnh hưởng lớn đến cây xoài nhất là thời kỳ cây con và thời kỳ quả lớn Về lượng mưa, đa số tác giả cho rằng, lượng mưa khoảng 1000mm/năm nếu phân phối đều là có thể trồng xoài được Vùng chỉ có 250 - 300mm như ở Pakistan nhưng vẫn trồng được xoài nếu có điều kiện tưới nước Trên 1500 mm/năm xoài vẫn mọc tốt nhưng

ra lá nhiều, ra hoa ít và nhiều sâu bệnh (Trần Thế Tục, 1998) [35] Theo Duamannop (1974) (trích theo Trần Thế Tục, 1998) [35], cây xoài có thể sinh trưởng tốt không cần tưới ở vùng có lượng mưa từ 500 - 4000mm/năm, nhưng tốt nhất từ 1200 - 2500mm/năm ở vùng có lượng mưa phân phối đều trong cả năm, cây xoài luôn tăng trưởng nhưng không ra hoa hoặc ra hoa rất

ít, vì vậy phải ngừng tưới trong giai đoạn cây xoài ngừng tăng trưởng Trước khi ra hoa khoảng 2 tháng, cần có một thời gian khô hạn để hình thành mầm hoa Nếu thời gian này gặp mưa hoặc tưới nước nhiều thì không có mầm hoa

mà chỉ có đợt lá Thời gian ra hoa, mưa lại gây thiệt hại nghiêm trọng đến năng suất xoài vì làm giảm sự thụ phấn, thụ tinh và tăng sự rụng hoa, rụng quả non do nấm bệnh phát sinh nhiều (Trần Thế Tục, 1996) [33]

2.2.4 Yêu cầu về ánh sáng và gió

Hiện nay, có nhiều ý kiến khác nhau về ảnh hưởng của ánh sáng đối với cây xoài, nhưng hầu hết các nhà khoa học đều thừa nhận việc ra hoa của xoài chủ yếu do tác động của nhiệt độ Tuy nhiên, cây xoài nếu được trồng ở

điều kiện ánh sáng đầy đủ sẽ rất có lợi cho sinh trưởng, phân hoá mầm hoa

và đậu quả ánh sáng còn có tác dụng rất lớn trong việc tích luỹ chất khô trong quả và có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành chất anthocyanin quy định màu đỏ trong vỏ quả Những quả nhận được nhiều ánh sáng sẽ biểu hiện màu rất rõ rệt, mã quả đẹp và có chất lượng tốt

Gió cũng là yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến xoài ở thời kỳ mang quả, nếu gió to sẽ gây rụng quả làm ảnh hưởng rất lớn tới năng suất xoài Tuy

nhiên, ảnh hưởng của gió còn tuỳ thuộc vào tán cây và chế độ trồng Với những nơi trồng dầy, cây thấp quả chỉ rụng khi gặp gió trên cấp 8 và ngược lại, đối với những nơi trồng thưa, tán cây cao, mặc dù gió chỉ là cấp 4 - 6 nhưng cũng đã làm quả bị rụng (Dương Nhất Tuyết, 1992) [43]

2.2.5.Một số nghiên cứu về điều kiện thích nghi của cây xoài ở Việt Nam

ở nước ta đã có các công trình nghiên cứu về điều kiện thích nghi của cây xoài Các tác giả đều cho rằng, cây xoài không đòi hỏi khắt khe về điều kiện đất đai Tuy nhiên, cây xoài thích hợp trên vùng có lượng mưa từ 500 - 1500mm/năm; đất có độ pH từ 5,5 - 7,5 và có thể chịu được độ mặn đưới 0,04 - 0,05% muối trong nước (Vũ Công Hậu, 1996) [14] Theo Trần Thế Tục (1998) [35], cây xoài thích hợp nhất trên đất phù sa ven sông và mực nước ngầm là 2,5m Cây xoài cũng có thể trồng, cho quả tốt trên đất cát hay

đất có lẫn nhiều sỏi đá nếu được chăm sóc đầy đủ và có tầng đất đủ sâu, mực nước ngầm thấp

ở miền Bắc, khi cây xoài ra hoa cũng là lúc mưa phùn, gió Bắc do đó xoài không đậu quả được, còn ở miền Nam thì trời nắng khô và ấm Đó là một trong những nguyên nhân tại sao ở miền Bắc trồng xoài không thuận lợi bằng ở miền Nam Theo Lê Khả Kế và cộng sự (1969) [18], các giống xoài

thuộc loài Mangifera indica được trồng ở khắp các vùng trong nước nhưng

chủ yếu được trồng ở miền Nam để lấy quả Các kết quả nghiên cứu của Trần Thế Tục (1987, 1991) [30] và [31] cũng cho rằng, vùng trồng xoài có tính chất hàng hoá ở nước ta chỉ tập trung từ Bình Định trở vào ở miền Bắc, cây xoài chủ yếu được trồng ở Yên Châu (Sơn La) do vùng này nằm trong lòng chảo lớn, có độ cao 250m so với mặt nước biển và được dãy Hoàng Liên Sơn che chắn, ít bị ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc nên năng suất xoài tại đây tuy không cao nhưng tương đối ổn định Không nói tới mưa khi

ra hoa mà trong các thời gian sinh trưởng khác của xoài nếu mưa nhiều, trời

âm u, độ ẩm không khí cao, sâu bệnh vốn nhiều ở cây xoài càng trở nên nguy hiểm hơn đặc biệt là bệnh thán thư (Hoàng Lâm, 1996) [19]

Có thể nói, nhiệt độ và ẩm độ là hai tác nhân chủ yếu quyết định đến năng suất xoài Nhiệt độ quá thấp hoặc quá cao kết hợp với thời tiết âm u thì bao phấn hoa xoài mở ít hoặc không mở dẫn tới quá trình thụ phấn, thụ tinh không thực hiện được, đây là nguyên nhân chính làm xoài không đậu quả (Trần Thế Tục và cộng sự, 1995) [38] Thực chất, nhiệt độ và ẩm độ có ảnh hưởng rất lớn đến sức sống hạt phấn của hoa xoài Nếu nhiệt độ thấp sẽ làm quá trình chín sinh lý của hạt phấn chậm lại, tỷ lệ hạt phấn có sức sống thấp

và ngược lại Khi nhiệt độ thấp, ẩm độ cao thì sự nảy mầm của hạt phấn rất khó khăn Nghiên cứu ảnh hưởng điều kiện ẩm độ và nhiệt độ đến sức sống

và nảy mầm của hạt phấn cho thấy, nảy mầm nhân tạo của hạt phấn rất khó khăn, khoảng 10 - 15% hạt phấn nảy mầm được trong dung dịch đường 25%

có 0,5% thạch Khi nhiệt độ trên 25 - 300C và ẩm độ 70 - 80%, hạt phấn xoài

có tỷ lệ nảy mầm cao hơn (Ngô Hồng Bình, 1999) [3]

Nhiệt độ và ẩm độ còn có ảnh hưởng rất lớn đến sự phân vùng trồng xoài ở Việt Nam Miền Nam Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, cận xích đạo có hai mùa mưa nắng rõ rệt, nhiệt độ cao và ổn định, lượng bức xạ phong phú, lượng mưa phân bố đều trong mùa mưa và có mùa khô kéo dài từ tháng 2 đến tháng 4 năm sau rất thuận lợi cho xoài ra hoa đậu quả Miền Bắc Việt Nam có mùa đông lạnh kéo dài đến tháng 4 rất thuận lợi cho xoài phân hoá mầm hoa Từ tháng 5 đến tháng 7 có nhiệt độ cao, lượng mưa lớn, lượng bức xạ lớn rất thuận lợi cho quả phát triển Nhưng từ tháng

12 đến tháng 2, vào thời gian xoài ra hoa đậu quả lại gặp nhiệt độ rất thấp kèm theo mưa phùn, ẩm độ không khí cao đã làm ảnh hưởng rất lớn tới năng suất xoài Để tận dụng triệt để những thuận lợi và hạn chế tối đa các tác hại của điều kiện khí hậu đối với năng suất xoài, cần chọn tạo các giống xoài có

khả năng ra hoa muộn, ra hoa tập trung kết hợp với các biện pháp kỹ thuật

thâm canh tăng năng suất xoài tại miền Bắc Việt Nam

2.3.Tình hình sản xuất, tiêu thụ xoài trên thế giới và Việt NaM

2.3.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ xoài trên thế giới

Hiện nay, trên thế giới có khoảng 87 nước trồng xoài, gồm 3 khu vực

sản xuất xoài tập trung là châu á, châu Mỹ, châu Phi trong đó khu vực châu

á - Thái Bình Dương là vùng sản xuất xoài lớn nhất

Sản lượng (1000tấn)

% Sản lượng thế giới (%)

Sản lượng (1000tấn)

% Sản lượng thế giới (%)

Sản lượng (1000tấn)

% Sản lượng thế giới (%)

Nguồn: FAO (2004) [49]

Cây xoài được xếp vào nhóm cây ăn quả có sản lượng lớn trên thế giới Theo thống kê của FAO (bảng 2.1), năm 1986, sản lượng xoài trên toàn thế giới chỉ đạt 15.979.000 tấn, trong khi đó tổng sản lượng xoài của 15 nước thuộc châu á - Thái Bình Dương đã chiếm 12.086.000 tấn Đến năm 2003, sản lượng xoài trên toàn thế giới đã tăng lên 25.531.970 tấn và vùng châu á

- Thái Bình Dương là 19.010.380 tấn Trong khoảng gần 20 năm trở lại đây, vùng châu á - Thái Bình Dương có một số nước như Malaysia, Samoa và Cook - Islands có sản lượng xoài giảm, nhưng nhìn chung sản lượng xoài của các nước còn lại của vùng này cũng như trên thế giới đều tăng Tuy nhiên, sản lượng xoài tăng mạnh nhất lại tập trung chủ yếu ở vùng á nhiệt đới Năm

1986, sản lượng xoài của Trung Quốc chỉ đạt 351.000 tấn, chiếm 2,2% sản lượng xoài của toàn thế giới và là nước đứng thứ 10 trong số 10 nước có sản lượng xoài đứng đầu thế giới Nhưng chỉ sau 10 năm, vào năm 1996 Trung Quốc đã vượt lên trở thành nước có sản lượng xoài đứng thứ 2 và đạt 1.208.000 tấn, chiếm 6,29% sản lượng xoài toàn thế giới Đến năm 2003, sản lượng xoài của Trung Quốc đã đạt tới 3.413.370 tấn, chiếm 13,37% sản lượng xoài trên thế giới, bằng 1/3 sản lượng xoài của nước có sản lượng xoài

đứng đầu và gấp khoảng 2 lần nước có sản lượng xoài đứng thứ 3 thế giới

Đến năm 2003, 10 nước có sản lượng xoài cao nhất thế giới là ấn Độ (10.500.000 tấn), Trung Quốc (3.413.370 tấn), Thái Lan (1.750.000 tấn), Mehico (1.503.010 tấn), Pakistan (1.036.000 tấn), Philippin (890.000 tấn), Brazil (845.000 tấn), Indonesia (731.240 tấn), Nigeria (730.000 tấn) và Ai Cập (326.063 tấn) Mặc dù sản lượng xoài trên thế giới khá lớn và thường xuyên gia tăng, nhưng lượng xoài tươi được trao đổi trên thị trường thế giới

không nhiều chỉ khoảng 250.000 tấn (Trần Thế Tục, 1996) [32] Một mặt là

do sản lượng xoài của các nước chỉ đủ để đáp ứng cho tiêu dùng nội địa, mặt khác là do gặp khó khăn trong công tác vận chuyển và bảo quản sau thu hoạch Do vậy, trong những năm gần đây, một số nước như Thái Lan, Philippin đã rất quan tâm đến công nghệ sau thu hoạch đối với xoài nhằm nâng cao sản lượng và giá trị xuất khẩu xoài tươi, xoài sấy, xoài đóng hộp trên thị trường thế giới Vùng châu á - Thái Bình Dương là vùng sản xuất xoài lớn nhất thế giới, chiếm gần 80% tổng sản lượng xoài hàng năm trên thế giới nhưng các nước có lượng xoài xuất khẩu không nhiều, chỉ tập trung chủ yếu là Thái Lan và Philippin Vùng xoài Nam Trung Mỹ là nơi có lượng xoài xuất khẩu lớn nhất mà đứng đầu là Mêhico, với lượng xoài xuất khẩu hàng năm là 100.000 tấn, trong đó gần 3/4 là xuất sang thị trường Mỹ - đây là thị trường tiêu thụ xoài lớn nhất thế giới, hàng năm nhập khoảng 80.000 tấn Thị trường lớn thứ 2 là các nước EU, hàng năm nhập khoảng 50.000 tấn (Trần Thế Tục, 1996) [32] Như vậy, có thể thấy rằng nhu cầu tiêu thụ xoài trên thị trường nội địa và thị trường thế giới là rất lớn Do đó việc sản xuất xoài thương mại phục vụ xuất khẩu đang là hướng được các nhà nghiên cứu cũng như sản xuất quan tâm

2.3.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ xoài ở Việt Nam

Cây xoài là một loại cây ăn quả được trồng ở nước ta từ rất lâu Cho

đến nay, cây xoài vẫn được coi là một trong những loại cây ăn quả quan trọng ở Việt Nam Hiện nay, nhờ công tác nghiên cứu, chọn tạo được giống

có khả năng chống chịu với điều kiện bất lợi của ngoại cảnh và có tính ổn

định tương đối về năng suất mà cây xoài đang được chú trọng phát triển khá

mạnh mẽ so với một số loại cây ăn quả khác

Bảng 2.2: Diện tích, sản lượng của một số loại cây ăn quả chính ở nước ta

Tỷ lệ tăng (%) 18,42 29,68 83,00 58,53 15,05 49,89 59.92 51,13

Ghi chú: (*) - Mức tăng năm 2003 so với năm 1999

Nguồn: Số liệu thống kê Nông-Lâm nghiệp-Thuỷ sản Việt Nam (2004) [27]

Về diện tích, xoài là cây có diện tích tăng ổn định và có tốc độ tăng

nhanh nhất Từ năm 1995 - 1999, diện tích xoài tăng 19.600 ha (tăng 92,9%

so với năm 1995) và là cây đứng thứ 3 về diện tích (Nguyễn Văn Lâm, 2000)

[20] Đến năm 2003, diện tích xoài là 68.984 ha, tăng 25.848 ha so với năm

1999 (bảng 2.2) Tuy khả năng tăng thấp hơn 3 cây nhãn, vải, chôm chôm

nhưng qua đó cũng có thể thấy trong những năm gần đây cây xoài là cây

được quan tâm phát triển

Về sản lượng, năm 2003 sản lượng xoài đạt 264.045 tấn, tăng 89.332

tấn so với năm 1999 Tuy sản lượng xoài thấp hơn một số loại cây ăn quả

trên, song tỷ lệ tăng sản lượng năm 2003 so với năm 1999 lại đứng thứ 2 và

đạt 51,13% chỉ sau tổng sản lượng của 3 cây nhãn, vải, chôm chôm (58,53%)

ở nước ta, cây xoài được trồng rải rác từ Nam ra Bắc nhưng vùng trồng xoài có hiệu quả kinh tế là từ vĩ tuyến 14 trở vào và trồng nhiều nhất ở

đồng bằng sông Cửu Long (Trần Thế Tục, 1998) [35]

Bảng 2.3: Phân bố vùng trồng xoài ở Việt Nam

nước Các tỉnh trồng xoài nhiều nhất có quy mô từ trên 5.000 đến trên 6.000

ha là Cần Thơ, Đồng Nai, Khánh Hoà, Bình Phước và Tiền Giang

ở miền Bắc, diện tích trồng xoài chỉ đạt 9.139 ha với sản lượng là 19.755 tấn, trong đó tỉnh Sơn La trồng nhiều nhất là 3.994 ha nhưng diện tích cho sản phẩm chỉ là 1.702 ha với sản lượng đạt 6.208 tấn Tiếp đến là Quảng Trị, sản lượng xoài năm 2003 đạt 3.625 tấn Đây là vùng ít chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc và có điều kiện thời tiết tương đối phù hợp cho xoài sinh trưởng phát triển Năm 2003, diện tích trồng xoài của Quảng Trị

đạt 835 ha, chỉ bằng khoảng 2/3 diện tích trồng xoài của Hà Giang (1300 ha), nhưng sản lượng xoài lại gấp gần 7 lần Hà Giang (số liệu thống kê Nông

- Lâm - Thuỷ sản, 2004) [27]

Vùng sản xuất xoài thương mại chủ yếu tập trung ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long Ngoài cung cấp lượng xoài rất lớn cho thị trường miền Bắc, hàng năm một lượng nhỏ xoài của vùng này được xuất sang Trung Quốc qua con đường tiểu ngạch Tại Tiền Giang, 70% lượng xoài được bán

ra thị trường Hà Nội và thị trường tiểu ngạch qua biên giới Lạng Sơn, 20% lượng xoài được bán về thành phố Hồ Chí Minh và chỉ có 10% lượng xoài

được tiêu thụ trong tỉnh (Vũ Công Hậu, 1996) [14]

Nhìn chung, sản lượng xoài của nước ta còn thấp, chỉ đáp ứng được phần nào cho tiêu dùng nội địa Phần lớn lượng xoài tiêu thụ trên thị trường miền Bắc hàng năm là do các tỉnh phía Nam cung cấp, nhưng do khó khăn trong việc vận chuyển và bảo quản sau thu hoạch nên giá thành xoài tại miền Bắc lên cao

2.4 Những nghiên cứu về giống xoài và các giống xoài được trồng chủ yếu ở trong và ngoài nước

2.4.1 Những nghiên cứu về giống xoài và các giống xoài được trồng chủ yếu trên thế giới

2.4.1.1 Những nghiên cứu về giống xoài

Cây xoài Mangifera indica, thuộc chi Mangifera, họ Anacardiacea, trong họ Anacardiacea gồm rất nhiều loài khác nhau Việc phân loại các

giống xoài đã được nghiên cứu từ rất lâu Tuy nhiên, để phân loại được các giống xoài trên thế giới là hết sức khó khăn, do cây xoài là cây giao phấn và

được trồng từ rất lâu đời Mặt khác, trong khoảng thời gian rất dài trước đây, việc nhân giống chủ yếu là phương thức gieo hạt, nên số lượng các giống xoài rất phong phú và đa dạng Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu

về giống và phân loại giống xoài trên thế giới, những nghiên cứu đó chủ yếu dựa vào các chỉ tiêu cơ bản của Singh L.B (1960) [62] như đặc điểm hình thái lá, chùm hoa, hình dạng và kích thước quả cùng với một số chỉ tiêu về tỷ

lệ thịt quả, hạt và các chỉ tiêu bổ trợ khác Đây là hệ thống phân loại được áp dụng rất rộng rãi ở nhiều nơi trên thế giới

Hiện nay, số lượng các giống xoài được trồng trên thế giới là rất lớn,

có khoảng trên 1500 giống xoài khác nhau, trong đó chỉ riêng ấn Độ đã có trên 1100 giống (Trần Thế Tục, 1997) [34] Ngoài ra, một số lượng lớn các giống mới luôn được bổ sung trong quá trình chọn lọc cây từ gieo hạt và thành tựu trong công tác lai tạo giống

Theo Dương Nhất Tuyết (1992) [43], có một số tác giả phân các giống xoài thành 4 loại là giống xoài Philippin, giống xoài Đông Dương, giống xoài ấn Độ và giống xoài Tây ấn Độ Một số tác giả khác lại chia các giống xoài thành 3 loại đó là giống xoài Đông Dương, giống xoài ấn Độ và giống xoài Indonesia Theo Singh L.B (1960) [62], các giống xoài được chia thành

3 nhóm chính sau:

- Các giống có nguồn gốc từ ấn Độ bao gồm cả các giống ở Florida và Hawai Các giống này có đặc điểm là má quả màu hồng hoặc vàng, hương vị thơm ngon, hạt đơn phôi

- Các giống có nguồn gốc từ Đông Nam châu á, có đặc điểm vỏ quả màu xanh vàng, thịt quả không xơ hoặc rất ít xơ, mùi thơm nhẹ, hạt đa phôi

- Các giống có nguồn gốc từ phía Tây ấn Độ và Nam Mỹ, có chất lượng quả kém hơn so với hai giống trên, thịt quả nhiều xơ, hạt đa phôi

Trên thế giới hiện nay có rất nhiều giống xoài và chất lượng của các giống là khác nhau Theo Vũ Công Hậu (1996) [14] và một số tác giả khác,

để các giống xoài có thể được trao đổi rộng rãi trên thị trường thế giới thì chúng cần phải đáp ứng các yêu cầu sau:

- Khi chín vỏ quả phải có màu sắc hấp dẫn như màu vàng tươi, vàng

đỏ, tím đỏ, phớt hồng

- Má quả dầy, hạt nhỏ, tỷ lệ phần ăn được cao, khối lượng quả từ 300 - 500g/quả và thuận lợi cho việc trao đổi, mua bán

- Thịt quả chắc, có mùi thơm, hương vị hấp dẫn, có ít hoặc không xơ

- Vỏ quả đủ dầy, dễ dàng trong bảo quản và vận chuyển sau thu hoạch

2.4.1.2 Những giống xoài thương mại trên thế giới

Mặc dù hiện nay có rất nhiều giống xoài được trồng phổ biến ở khắp các châu lục trên thế giới, nhưng số lượng giống xoài được trao đổi trên thị trường thế giới không nhiều chỉ vào khoảng 100 giống (Nguyễn Văn Lâm, 2000) [20] ấn Độ là nước có diện tích trồng xoài nhiều nhất trên thế giới và

đây cũng là vùng có tập đoàn giống xoài khá phong phú và đa dạng Có thể chia thành 2 nhóm giống xoài chính đó là xoài ấn Độ có hạt đơn phôi; màu sắc là màu hỗn hợp của các màu đỏ thắm, tím, vàng; có xu thế mẫn cảm với

bệnh thán thư và nhóm giống xoài thứ 2 là xoài Trung ấn có hạt đa phôi; màu sắc từ xanh đến xanh nhạt và vàng; có khả năng chống chịu bệnh thán thư tốt hơn (Richard E Litz, 1997) [59] ấn Độ là nơi tập trung một số lượng lớn các giống xoài được trồng phổ biến như Cecil, Faizason, Himsagar, Zardalu, Krishnabhog, Fazli, Keser, Rajapuri, Jamadar, Bangalora, Meelum, Mulgoa , đặc biệt một số giống chất lượng cao, có giá trị xuất khẩu như Madoe, Pairi, Gedong, Alphonso, Mammouth, Bombay Green

ở Australia, một số giống xoài được trồng phổ biến và có giá trị kinh

tế cao gồm Haden, Irwin, Kent, Zill, Kensington Pride, Glenn, Common, Banana, Earlygold Ngoài ra còn một số giống xuất khẩu được phát triển mạnh ở các nước như Kent, Haden, Malina (Mexico); Okrong, Namdokmai, Rat, Tongdum, Nangklarngwun (Thái Lan); Ngowe, Boribo, Aplle (Kênya); Carabao, Pico (Philippin); Golek, Cengkiz, Arumanis, Godong (Indonesia); Tokboon, Kuala Selangor, Maha (Malaixia) ở Trung Quốc có một số giống xoài như xoài Hoa Tím, Quế Hương, xoài Mang, xoài Nanh Voi Hồng, xoài Xanh Vỏ có đặc tính chín muộn do các nhà khoa học tại Viện nông học Quảng Tây nghiên cứu, chọn lọc và hiện nay các giống xoài này

được trồng rộng rãi trong sản xuất ở một số vùng thuộc miền Nam Trung Quốc (Trịnh Thường Mại, 1995) [21]

2.4.1.3 Đặc điểm của một số giống xoài xuất khẩu trên thế giới

- Haden: là giống đơn phôi, cây sinh trưởng tốt, thời gian chín sớm Quả hình trái xoan, khối lượng trung bình từ 350 - 550g/quả, khi chín vỏ quả màu vàng đậm đến da cam, má quả đỏ thẫm, có phấn nhẹ trên vỏ Thịt quả chắc, có màu vàng da cam đậm, hơi chua, không xơ, thơm

- Irwin: là giống đơn phôi, có năng suất cao, chất lượng tốt Cây sinh trưởng trung bình, thời gian chín sớm, nhanh cho quả Quả hình trứng, khối

lượng trung bình từ 300 - 350g/quả, khi chín vỏ quả màu tím đỏ, phía dưới quả màu vàng da cam, có phấn nhẹ trên vỏ Thịt quả chắc, có màu vàng da cam, ít xơ, thơm

- Kent: cây sinh trưởng trung bình Quả hình trứng, khối lượng trung bình từ 750 - 800g/quả, khi chín vỏ quả màu vàng hơi xanh, má quả đỏ thẫm, có phấn nhẹ trên vỏ Thịt quả chắc trung bình, có màu vàng đậm đến

da cam, không xơ, thơm Vỏ quả dầy, dễ tách

- Alphonso: quả hình ôvan, khối lượng trung bình từ 250 - 350g/quả, khi chín vỏ quả màu vàng, má quả màu hồng Thịt quả màu vàng, ngọt đậm,

ít xơ, thơm

- Keitt: là giống đơn phôi, cây sinh trưởng trung bình, thời gian chín muộn, năng suất cao, có khả năng chống chịu được bệnh thán thư Khối lượng trung bình từ 450 - 700g/quả, khi chín vỏ quả màu vàng da cam, má quả hồng, có phấn nhẹ trên vỏ Thịt quả chắc, có màu vàng đậm, ít xơ, thơm,

tỷ lệ phần ăn được cao Hạt nhỏ chỉ chiếm 7 - 8% so với khối lượng quả

- Zill: cây sinh trưởng khá Quả hình trứng, khối lượng trung bình từ

300 - 350g/quả, khi chín vỏ quả màu đỏ thẫm, đáy quả vàng xanh đến vàng,

có phấn nhẹ trên vỏ Thịt quả chắc, có màu vàng da cam, ít xơ, có mùi thơm hấp dẫn Hạt nhỏ Năng suất cao, ổn định, chín sớm, có khả năng vận chuyển

và bảo quản lâu

- Tommy Atkins: cây sinh trưởng mạnh Quả hình trứng thuôn dài, khối lượng trung bình từ 450 - 700g/quả, khi chín vỏ quả màu đỏ vàng hơi xanh Thịt quả chắc, có màu vàng, ít xơ, thơm

- Manila: quả hình trái xoan hơi ngắn, khi chín vỏ quả màu vàng hơi xanh, thịt quả có màu vàng da cam, có mùi thơm nhẹ

- Okrong: quả hơi dài, có chất lượng tốt Khi chín vỏ quả màu xanh nhạt, thịt quả có màu vàng nhạt, không xơ, thơm

- Carabao: quả dài, có chất lượng tốt Khi chín vỏ quả màu vàng có những vệt xanh, thịt quả có màu vàng, có mùi thơm dịu

2.4.2 Những nghiên cứu về giống và các giống xoài đang được trồng chủ yếu ở Việt Nam

2.4.2.1 Những nghiên cứu về giống xoài

Cây xoài là một loại cây ăn quả được trồng lâu đời ở Việt Nam với tập

đoàn giống khá phong phú, đa dạng Ngoài ra còn có các giống xoài mới thường xuyên được bổ sung trong quá trình lai tạo tự nhiên, chọn lọc từ cây gieo hạt và một số lượng không nhỏ các giống được nhập về từ nước ngoài

Theo kết quả điều tra của Nguyễn Văn Thu và cộng sự (2000) [24], tại Bà rịa - Vũng Tàu và Đồng Nai có 34 giống xoài, trong đó trồng phổ biến

là xoài cát Hoà Lộc, Cát Chu, Cát Trắng, Thanh Ca và đã tuyển chọn được

10 cây đầu dòng tốt thuộc 4 nhóm này Đến năm 1995, Công ty Giống cây trồng thành phố Hồ Chí Minh đã thu thập được 11 giống xoài từ Thái Lan Theo Nguyễn Thị Nhãn và cộng sự (1995) [7], khi điều tra ở thành phố Hồ Chí Minh và vùng lân cận đã tập hợp được 15 giống xoài trồng trong đó một

số giống có triển vọng như xoài cát Hoà Lộc, Thanh Lai, Bưởi Nghệ đã đưa

ra khuyến cáo cho người nông dân Theo Nguyễn Thị Thuận và cộng sự (1996) [26], ở một số tỉnh miền Nam có 90 giống, dòng thu thập được, trong

đó có 21 giống có nhiều đặc điểm quý về năng suất và phẩm chất, đặc biệt là giống xoài cát Hoà Lộc, Cát Trắng, Cát Đen, Xoài Bưởi ở các tỉnh miền Nam, hiện có khoảng gần 100 giống xoài được trồng ở các hộ gia đình (Trung tâm cây ăn quả Long Định, 1998) [42], nhưng theo một số tác giả thì chỉ có một số ít các giống được trồng phổ biến ở các tỉnh phía Nam (Nguyễn Thị Thuận, 1996) [25]

Miền Bắc có khoảng trên 60 giống xoài do Viện Nghiên cứu Rau quả thu thập từ các vùng trong nước và nước ngoài Cho đến nay, việc đặt tên cho

các giống xoài chủ yếu dựa vào địa danh hoặc chủ vườn nên công tác xác

định giống gặp rất nhiều khó khăn (Vũ Công Hậu, 1996) [14], (Trần Thế Tục, 1998) [35] Trong khoảng 15 năm gần đây, cây xoài được quan tâm phát triển mạnh ở cả 3 miền Bắc, Trung, Nam với những bước tăng trưởng

đáng kể nhờ quá trình nghiên cứu chọn lọc những giống có khả năng thích ứng được với điều kiện khí hậu từng vùng Hiện có rất nhiều giống đang

được trồng khảo nghiệm, khu vực hoá và tuyển chọn Một số giống điển hình

được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận là xoài cát Hoà Lộc, Cát Chu (miền Nam), và giống GL1, Gl6 (miền Bắc) Ngoài ra còn một

số giống xoài chất lượng khá tốt được trồng ở các tỉnh miền Nam như xoài Xiêm, Thanh Ca Xoài Cát trắng ở Khánh Hoà, xoài Tròn và xoài Hôi ở Sơn La (Ngô Hồng Bình, 2005) [5]

2.4.2.2 Một số giống xoài được trồng ở Việt nam

- Xoài cát Hoà Lộc: xuất xứ từ xã Hoà Lộc, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang Quả hình thuôn dài, phía cuống tròn, có khối lượng từ 350 - 500g/quả, khi chín vỏ quả màu vàng chanh, thịt quả vàng đậm, ngọt, thơm,

tỷ lệ thịt quả trên 80%

- Xoài Cát Trắng: là giống được trồng nhiều ở Tiền Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ Quả có hình bầu dục, khối lượng khoảng 400 - 500g/quả, khi chín vỏ và thịt quả có màu vàng nhạt, thịt quả dẻo, chắc, mịn, ngọt, thơm

- Xoài Cát Chu: được trồng nhiều ở đồng bằng sông Cửu Long Quả

có khối lượng từ 300 - 400g/quả, khi chín vỏ quả màu vàng, thịt quả vàng

đậm, thịt dẻo, có vị ngọt, thơm, ít xơ, tỷ lệ thịt quả trên 70%, hạt nhỏ

- Xoài Thơm: là giống cho năng suất khá cao và ổn định qua các năm,

được trồng phổ biến ở Tiền Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ Quả nặng trung

bình 250 - 300g, vỏ quả khi chín có màu xanh, thịt quả mịn, ít xơ, ăn rất ngọt, tỷ lệ thịt quả trên 70% Từ khi ra quả đến chín khoảng 70 - 80 ngày

- Xoài Bưởi: được trồng nhiều ở Tiền Giang, Đồng Tháp, An Giang, Cần Thơ Sau trồng 3 năm cây gieo hạt có khả năng cho quả Khối lượng quả trung bình từ 250 - 350g/quả Khi chín vỏ quả vàng tươi, thịt quả vàng đậm, ngọt, ít xơ, có mùi nhựa thông Vỏ quả dầy, có khả năng vận chuyển được

xa

- Cát Nghệ: được trồng nhiều ở đồng bằng sông Cửu Long, được người tiêu dùng ưa chuộng Quả nặng trung bình 400 - 450g Khi chín vỏ quả màu vàng tươi, vỏ mỏng, thịt quả dẻo, ít xơ, thơm, ngọt

- Thanh Ca: được trồng nhiều ở Bình Định, Khánh Hoà, thành phố Hồ Chí Minh, đồng bằng sông Cửu Long Là một trong những giống có chất lượng tốt được nhiều người tiêu dùng ưu thích Quả hình trứng dài, khi chín

vỏ quả có màu vàng, vỏ mỏng, thịt quả vàng đậm, ít xơ, thịt chắc, mịn, thơm

- Xoài Tượng: có khả năng ra hoa sớm Quả to, nặng từ 700 - 800g/quả, khi chín thịt và vỏ quả có màu xanh nhạt, vỏ quả trơn bóng, ăn không ngọt bằng xoài cát trắng và xoài Thanh ca, có vị chua, nhạt, ít xơ, thoảng mùi nhựa thông Giống này thường dùng để ăn sống, khi quả già vừa

chín có vị chua ngọt, giòn, nhiều bột

- Xoài Tròn: được trồng nhiều ở Sơn La, có khả năng sinh trưởng khoẻ Quả hình trứng, khối lượng trung bình quả từ 150 - 220g Chín vào cuối tháng 5, đầu tháng 6 Khi chín vỏ quả màu xanh vàng, thịt quả vàng

đậm, chắc, rất thơm và ngọt Hạt to, tỷ lệ phần ăn được không cao Vỏ dầy, thuận tiện cho việc vận chuyển xa

- Xoài Hôi: được trồng nhiều ở Sơn La, có khả năng sinh trưởng khoẻ Quả thuôn dài, khối lượng trung bình quả từ 150 - 250g Chín vào giữa tháng

6 Vỏ dầy, khi chín vỏ quả màu xanh vàng, thịt quả vàng tươi, mịn, chắc, không thơm bằng xoài Tròn, có mùi nhựa thông

- Xoài GL1: cây sinh trưởng phát triển khoẻ, khả năng phân cành lớn Quả thuôn dài, khối lượng trung bình quả là 220g Khi chín vỏ quả màu vàng sáng, thịt quả vàng đậm, mịn, chắc, ít xơ, thơm, có vị ngọt hơi chua

- Xoài GL2: có khả năng sinh trưởng khoẻ, phân cành nhiều Quả to,

vỏ dầy, khối lượng trung bình 350 - 400g/quả Khi chín vỏ quả màu xanh vàng, thịt quả vàng đậm, mịn, chắc, rất thơm và ngọt, ít xơ

- Xoài GL6: cây sinh trưởng trung bình, phân cành kém Quả hình tròn dẹt, khối lượng trung bình quả từ 400 - 700g, cá biệt có quả nặng trên 1

- 1,7kg Vỏ dầy, khi chín vỏ quả màu xanh vàng, má quả màu đỏ hồng, thịt quả vàng đậm, ít xơ, thơm, ngọt đậm, tỷ lệ phần ăn được cao

- Xoài Kiến Thuỵ: được trồng nhiều ở Hải Phòng, có khả năng sinh trưởng trung bình, thấp cây, có khả năng ra từ 2 - 3 đợt hoa Quả thuôn dài, khối lượng trung bình quả từ 150 - 250g Vỏ dầy, khi chín vỏ quả màu vàng, thịt quả vàng đậm, ít xơ, ngọt, thơm

Ngoài các giống xoài kể trên, ở miền Bắc Việt Nam còn trồng một số giống với số lượng ít như xoài Vàng, Tạ Bú, xoài Mướp, xoài Cơm, xoài Mật, xoài Cóc, xoài Mủ (Ngô Hồng Bình, 2005) [5]

2.5 Một số nghiên cứu và giải pháp kỹ thuật làm tăng năng suất xoài

Theo các kết quả nghiên cứu về cây xoài của các tác giả Ngô Hồng Bình (1999) [3], Bùi Quang Đãng (1997) [9], Phạm Thị Hương (2000) [16]

đều cho rằng, để tăng năng suất xoài miền Bắc thì việc đầu tiên là phải chọn giống có năng suất cao, chất lượng tốt và có đặc tính phù hợp với điều kiện khí hậu miền Bắc Sau đó là áp dụng mật độ trồng và các biện pháp kỹ thuật thâm canh cụ thể đối với từng giống ở từng vùng trồng cụ thể Bên cạnh đó,

để hạn chế những nhược điểm của khí hậu miền Bắc, cần tiến hành đồng thời các biện pháp kỹ thuật chính như kỹ thuật cắt tỉa, điều khiển ra hoa và bao quả

- Biện pháp cắt tỉa: đây là công việc thường được tiến hành sau khi thu hoạch quả nhằm kích thích các đợt lộc thu hình thành sớm và thành thục, tạo tiền đề cho việc ra hoa, đậu quả, giữ quả tốt ở năm tiếp theo Bên cạnh đó, biện pháp cắt tỉa còn tạo cho cây có bộ tán đều, có bộ khung chắc, cân đối, loại bỏ những cành không cần thiết trong tán giúp tán cây thông thoáng, hạn chế tối đa ảnh hưởng của sâu bệnh hại giúp cây có thể tận dụng triệt để năng lượng ánh sáng trong quá trình quang hợp Đốn đau và cắt tỉa có ảnh hưởng rất lớn đến thời gian ra hoa của xoài Những cây xoài đốn đau thường ra hoa muộn hơn so với cây đốn phớt, đốn vừa và đặc biệt là so với cây không đốn

Đối với những giống có khả năng ra hoa làm nhiều đợt nhưng khi ra hoa đợt

đầu lại gặp những bất thuận của thời tiết thì người ta còn dùng phương pháp ngắt chùm hoa để làm chậm lại quá trình ra hoa của xoài Biện pháp cắt tỉa ngắt chùm hoa được áp dụng rộng rãi ở tất cả các nước trồng xoài trên thế giới Theo Ambast M.K và cộng sự (1989) [45], việc ngắt bỏ ở giai đoạn đầu khi phát triển chùm hoa sẽ làm cho hoa xuất hiện lại nhiều nhất, việc tỉa thưa chùm hoa sẽ làm số lượng hoa, tỷ lệ hoa lưỡng tính, tỷ lệ đậu quả, đặc điểm hình thái và chất lượng quả thay đổi đáng kể

- Điều khiển ra hoa: Thời điểm ra hoa tự nhiên của xoài ở miền Bắc thường từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau, đây cũng là lúc nhiệt độ xuống thấp nhất trong năm và có mưa phùn, ẩm độ không khí cao là nguyên nhân chính dẫn tới xoài đậu quả thấp Trong những năm gần đây, các nhà khoa học đã nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật tác động nhằm điều khiển cho xoài ra hoa muộn tránh được điều kiện khí hậu bất thuận đã mang lại ý nghĩa

to lớn cho việc phát triển cây xoài ở miền Bắc Một số hoá chất có thể dùng

để điều khiển sự ra hoa của xoài là KClO3, KNO3 và PBZ (Paclobutrazol) nhưng chất được sử dụng rộng rãi nhất là PBZ Theo nghiên cứu của nhiều tác giả nước ngoài Kulkarni V (1989) [52], Subhadrabandhu S và cộng sự (1989) [65], Burondkar M và cộng sự (1989) [47] những cây được xử lý PBZ có chiều cao cây và đường kính tán giảm rõ rệt, điều này đã tạo điều kiện tối ưu về kích thước tán khi trồng dầy Ngoài ra PBZ còn có tác dụng kích thích cho hoa ra sớm, nhiều quả và quả chín sớm hơn Những cây được

xử lý PBZ có tỷ lệ cây ra hoa là 91,5% ở 164 ngày sau khi xử lý, trong khi

đó những cây đối chứng chỉ có 15,7% số cây ra hoa (Subhadrabandhu S và cộng sự, 1989) [65]

Theo kết quả nghiên cứu của Võ Thế Truyền và Nguyễn Thành Hiếu (2003) [28], khi tưới PBZ 10g/m đường kính tán kết hợp với khoanh cành và cắt rễ có kết quả tốt trong việc thúc đẩy cây xoài cát Hoà Lộc ra hoa tập trung, tăng tỷ lệ ra hoa rất có ý nghĩa so với đối chứng, rút ngắn thời gian từ khi bắt đầu đến khi kết thúc ra hoa từ 7 - 9 ngày

- Bao quả: đây là biện pháp lý tưởng trong công tác bảo vệ thực vật để bảo vệ quả khỏi sự tấn công của nhiều loại sâu bệnh hại và ảnh hưởng bất lợi của môi trường Biện pháp bao quả giúp giảm số lần phun thuốc, hạn chế tình trạng tồn dư của nông dược trên sản phẩm sau thu hoạch và phần nào tăng cường về mỹ quan cũng như phẩm chất bên trong quả (Võ Thế Truyền

và Nguyễn Thành Hiếu, 2003) [29] Theo kết quả nghiên cứu của Lê Ngọc Bình và cộng sự (2003) [2], sử dụng bao quả bằng vải màng và giấy xi măng

đối với xoài sau khi rụng sinh lý cho hiệu quả phòng trừ bệnh thán thư rất cao, các côn trùng và bệnh khác gây hại trên quả cũng bị hạn chế Biện pháp bao quả không những được áp dụng rộng rãi đối với quả xoài ở nhiều nước trên thế giới mà còn được áp dụng trên nho, lê, táo ở Việt Nam, biện pháp này ngày càng được nhiều nơi quan tâm và áp dụng

2.6 Một số nghiên cứu về sâu bệnh hại trên xoài

Sâu bệnh hại trên cây trồng nói chung và trên cây ăn quả nói riêng đã gây tổn thất rất lớn đối với quá trình sản xuất nông nghiệp Có rất nhiều chủng loại sâu bệnh hại trên cây trồng đặc biệt là cây xoài Theo Bondad N.D (1989) [46], ở Philippin có tới 69 loài côn trùng gây hại, ngoài ra còn có rất nhiều nấm và vi khuẩn gây bệnh cho xoài ở các nước có khí hậu ẩm, mưa nhiều thì tổn thất do sâu bệnh gây ra lại càng lớn ở Florida và Brazin, bệnh tàn lụi hoa có những năm đã phá huỷ hoàn toàn năng suất xoài ở Nam Phi và Malaysia, bệnh đốm đen trên quả và bệnh thối đỉnh ngọn đã gây tổn thất rất lớn cho người sản suất (Singh L.B, 1959) [61] ở miền Nam Việt Nam, có mùa khô kéo dài trong suốt thời gian xoài ra hoa, đậu quả rất phù hợp cho việc trồng xoài nhưng với lượng mưa lớn (1500mm/năm) và tập trung chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 10 đã làm cho độ ẩm không khí tăng cao, rất thuận lợi cho sâu bệnh phát triển và gây hại Chính vì vậy, cần phải bắt

đầu phun thuốc phòng sâu bệnh khi cây bắt đầu ra hoa sẽ có tác dụng bảo vệ hoa, tăng khả năng đậu quả và kết thúc phun thuốc vào thời điểm trước thu hoạch 15 - 20 ngày để hạn chế thiệt hại do nấm thán thư gây ra sau thu hoạch (Lê Ngọc Bình và cộng sự, 2003) [2]

Tóm lại:

Qua một số kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học cho thấy, loài người đã đạt được những thành công lớn trong việc phát triển cây xoài Tuy nhiên, trong điều kiện miền Bắc Việt Nam thì việc đánh giá, chọn lọc để có các giống xoài có khả năng thích nghi cao hơn vẫn là một công việc cần có

sự đầu tư nghiên cứu thích đáng

PhÇn 3 vËt liÖu, Néi dung

10 Irwin Ir Đài Loan

- Cây tham gia thí nghiệm là cây ghép 4 năm tuổi và được chăm sóc theo một quy trình kỹ thuật chung Sau thu hoạch, các giống đều được cắt tỉa hết các đợt lộc của năm trước Lượng phân bón cho một cây là: 50kg phân hữu cơ + 0,3kg đạm urê + 0,5kg suppe lân + 0,3 kg kaliclorua

3.2 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của các giống xoài thí nghiệm

- Nghiên cứu tập tính ra hoa, đậu quả, năng suất và chất lượng của các giống xoài

- Đánh giá tình hình sâu bệnh hại và mức độ bị hại của các giống tham gia thí nghiệm đối với một số đối tượng sâu bệnh gây hại chính

3.3.2 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi

3.3.2.1 Đặc điểm sinh trưởng của cây

- Chiều cao cây (m): đo từ mặt đất lên đến ngọn

- Đường kính tán (m): đo hai chiều Đông Tây, Nam Bắc, lấy số TB

- Đường kính gốc (cm): đo cách mặt đất 20cm

- Chiều cao thân (cm): đo từ đất đến điểm phân cành cấp 1 đầu tiên

- Số cành cấp 1 (cành): số cành đầu tiên phân nhánh từ thân chính Các chỉ tiêu đánh giá được theo dõi trên toàn bộ số cây tham gia thí nghiệm

3.3.2.2 Đặc điểm hình thái lá

- Chiều dài lá (cm): đo từ điểm mút của cuống lá đến đỉnh lá

- Chiều rộng lá (cm): đo điểm rộng nhất của lá

- Chiều dài cuống lá (cm): đo từ điểm mút đính với cành đến điểm

đính với phiến lá

- Số đôi gân lá (đôi/lá): đếm đôi gân nổi rõ và xuất phát từ gân chính

- Diện tích lá (cm2): đo bằng máy đo diện tích lá

Các chỉ tiêu mô tả đặc điểm hình thái lá được theo dõi, đo đếm trên 90 lá trưởng thành trên 1 giống

3.3.2.3 Đặc điểm sinh trưởng của lộc

- Thời gian ra lộc: theo dõi từ khi lộc xuất hiện đến khi thành thục

- Số đợt lộc trong năm và màu sắc lộc non

- Số lá trên lộc (lá/lộc): đếm số lá trên từng đợt lộc và tổng số lá trên cành

- Đường kính lộc (cm): đo ở giữa đợt lộc vào thời điểm trước khi ra hoa

- Chiều dài lộc (cm): đo từ phần tiếp giáp với đợt lộc trước đến đỉnh sinh trưởng của lộc Đo chiều dài của từng đợt lộc và chiều dài cành lộc Các chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh trưởng của các đợt lộc được theo dõi trên 30 lộc trên 1 giống

3.3.2.4 Đặc điểm của chùm hoa và quả

* Thời gian xuất hiện hoa: theo dõi 30 chùm trên 1 giống

- Thời gian bắt đầu xuất hiện nụ hoa: 10% số cành xuất hiện nụ

- Thời gian bắt đầu nở hoa: 10% số cành trên cây bắt đầu nở hoa

- Thời gian kết thúc nở hoa: 80% số cành trên cây nở hoa

* Đặc điểm hình thái của chùm hoa: theo dõi và đo đếm trên 30 chùm trên 1 giống, khi chùm hoa bước vào thời điểm kết thúc nở hoa

- Màu sắc và hình dạng chùm hoa

- Chiều dài chùm hoa (cm): đo từ gốc chùm đến ngọn nhánh chính

- Đường kính chùm hoa (cm): đo chỗ rộng nhất của chùm hoa

- Số nhánh phụ (nhánh): đếm những nhánh dài từ 2cm trở lên

- Chiều dài nhánh phụ lớn nhất (cm): đo nhánh phụ dài nhất trên chùm

* Đặc điểm hình thái hoa và tỷ lệ các loại hoa:

- Đường kính hoa (cm): đo 90hoa/giống khi hoa nở rộ

- Hình dạng và màu sắc hoa

- Số cành mang hoa (cành): đếm số cành ra hoa trên cây

- Tổng số hoa và số hoa lưỡng tính trên chùm (hoa): đếm số hoa nở trên chùm 2ngày/lần cho đến khi hoa nở hết, hoa nào nở thì ngắt bỏ Mỗi giống theo dõi 9 chùm

- Số quả đậu trên chùm sau tắt hoa 7, 21, 35, 60 ngày và khi thu hoạch

- Tỷ lệ đậu quả ban đầu (%) = (số quả đậu được sau tắt hoa 7 ngày/ tổng số hoa lưỡng tính)*100

- Tỷ lệ đậu quả chắc (%) = (số quả đậu được sau tắt hoa 21 ngày/ tổng

số hoa lưỡng tính)*100

- Tỷ lệ quả cho thu hoạch (%) = (số quả cho thu hoạch/ tổng số hoa lưỡng tính)*100

Các chỉ tiêu về tỷ lệ đậu quả được theo dõi trên 30 chùm/giống

3.3.2.5 Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất:

- Số quả trên cây và năng suất thực thu của các cây thí nghiệm

- Khối lượng quả, hình dạng quả, màu sắc quả, kích thước quả, tỷ lệ thịt quả, đặc điểm phôi hạt: theo dõi, đo đếm 30 quả/giống

- Chỉ tiêu về chất lượng quả: được phân tích tại Phòng Thí nghiệm tổng hợp, Viện Nghiên cứu Rau quả

+ Hàm lượng vitamin C, đường tổng số, axit tổng số

5 Không chê, không thích (Neither like nor dislike) 5

3.3.2.6 Tình hình sâu bệnh hại

- Thời điểm gây hại của các đối tượng sâu bệnh gây hại chính

- Mức độ bị gây hại của từng đối tượng gây hại trên các giống tham gia thí nghiệm

3.3.3 Phương pháp xử lý số liệu

Các số liệu thí nghiệm được đưa vào xử lý thống kê theo chương trình IRRISTAT trên máy vi tính

Phần 4 kết quả nghiên cứu và thảo luận

4.1 Một số đặc trưng thời tiết, khí hậu của địa bàn triển khai thí nghiệm và khả năng sinh trưởng của các giống

4.1.1 Một số đặc trưng thời tiết khí hậu của địa bàn triển khai thí nghiệm

Khí hậu là nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá, là tổng hợp các yếu tố mang tính quy luật bị chi phối bởi điều kiện địa hình, vị trí địa lý của từng vùng Khí hậu ảnh hưởng rất lớn tới năng suất và phẩm chất cây trồng Khai thác hợp lý tiềm năng của khí hậu cũng chính là khai thác tiềm năng năng suất của các giống cây trồng nói chung và cây xoài nói riêng Nhằm tìm hiểu đặc điểm khí hậu của Hà Nội cũng như ảnh hưởng của nó tới sinh trưởng của các giống xoài thí nghiệm, chúng tôi tiến hành thu thập, phân tích khí hậu Hà Nội tại thời điểm nghiên cứu Số liệu khí tượng được thể hiện ở bảng 4.1, hình 4.1 và hình 4.2

Qua đó ta thấy, từ tháng 7 đến tháng 11 năm 2004 nhiệt độ trung bình giảm từ 29,20C xuống 23,10C Theo các nhà nghiên cứu thì cây xoài có thể