Nguyen nhan la do ngudi ta da dua tren dang bi ddng cua cae ngdn ngfl bien hinh nhu tieng Anh, tieng Phap d l phan ticb tieng Via \ Nhieu sinb vien nude ngoai trong qua trinh hpc tie'[r]
Trang 1TIM HIEU VE DONG TLT "B/" TRONG TIENG VIET
(SO SANH V6l CAU TRUC Bj DONG
TRONG TIENG ANH)
Nguyin Thi Diem Phutmg
Khoa Viit Nam hoc Tricdng DH KHXH&N\^, DHQG Tp HCM
Do tieng Viet la ngdn ngfl khdng bie'n binh nen viee xac djnh tir loai phai dua vao ngfl nghia chfl khdng can efl tren binh thflc Tuy nhien, ed mdt so nha nghien cihi ngfl phap tieng Viet da iSn Idn pham
trii ngfl nghia vdi pham tru ngfl phap nen cho r^ng tfl ""br la mdt trong
nhflng hinh thflc cua pham tru dang bi ddng eua dpng tfl tieng Viet
Bai viet nay dua tren quan dilm xem ""bi" nhu mot ddng tir vi pb^n tfch cae each ket hop eua ""bi" (trong quan he vdi ""dugc") Uong
cau, CO so sanh vdi c^'u true bi ddng trong tieng Anb, nb^m giup nguM nude ngoai hoc tieng Viet hieu dung, hilu ro hon d l tranh nham lin
xem ""bi" nhu mot dau hieu nhan dang eau bi ddng eiia tieng Viet
L M O T S O D I N H NGHIA \ i 'BV' VA *'Dl/OC" TRONG
TIENG VI$T
Trong Van phgm Viet Nam Bui Dflc Tinh cho r^ng dang bi ddng
eua dpng tfl la "dpng tfl diln giai mot trang thai do cbu ngfl nh^n chiu'' A.Sedng va A.Buse eung khdng thfla nhan sir tdn tai eua ddng tfl ma lai thfla nhan su ton tai eua pham tru dang Hai dng cho rang "bi" cung
nhu ""dugc", ""cd", ""nin", ""mac plidi' la eau bi ddng [6]
Mot so hoc gia khac thi hoai nghi su tdn tai eua pham tru dang nhu V.Bachie, C.Cooedie da viet: 'Tieng Viet ghet Idi ndi bi ddng, dang le ndi: "Hoe trd bi thSy phat", tieng Viet thudng hay d6i thinh eau chu dpng va ndi: "Th^y phat hoe trd" Kbi Idi ndi bi ddng khdng
Trang 2thi trSnfi dupe, ngudi ta ctfu tao ddng tfl vdi nhfltig tfl ""br\ ""cd",
"chiuVmdcphdi" [6]
j Vdi Truong Vinh Ki, ""br, ""dugc" la nhflng dpng tfl bi dpng nhu
\i mdt tilu loai eua ddng tfl ben canh nhfltig tieu loai chu dpng va
ining tinh; va dng quan niem: "Kbi boat dpng thich thu cho ngudi tiep nhan no thi ngudi ta dung tfl "dupe" d l tao ddng tu bj dpng" va "kbi hoat ddng khdng thieh thu cho ngudi hay chu the tiep nhan no thi ngudi ta dung nhutig tfl sau day tuy theo trinh dp va trudng hop eu thi
ciia mdi boat ddng" ""chiu", ""bi", ""mac phdi" la nhflng dpng tfl dung
nhu bj ddng
Vu Xu^n Thai trong Gdc vd nghia tic Viet thong dung dinh nghia
""br la "phai chiu"
Sach Casdngdn ngichgc vd tieng Viet thi phan loai ""bP" la "dpng
itf chi trang thai thu dpng" (trang 272)
Nguyin Kim Than cho ""bi", ""dugc" la nhflng thuc tfl, cd nhflng hoal dpng ngfl phap Aiy du cua nhutig dpng tfl nua tac dpng, mang y
nghia hi ddng vl mat ngfl nghia chfl khdng phai la dpng tfl d dang bi
ddng" [6, tr.l94] 6 n g cho ""bi", ""dugc" vl mat ngfl phap khdng khac
nhflng ddng tfl khac nbung xet vl mat ngfl nghia cd nhieu su khac biel
Tddien tieng Viet (Hoang Phe chu bien) djnh nghia: "bi la dpng
tir, bilu thi ebij tbi chiu su tac dpng eua viee khdng hay, hoac la ddi tuong ciia ddng tac, banh vi khdng cd Ipi vdi minh."
2 CAC CACH K^T HOP CUA "B/"
2.1.Tfl"bi"+danhtir
Xet cae vi du sau, so sanh vdi tieng Anb:
(1) Lan bi tai ngn Lan had an accident
(2) Tom dugc qua tic Ml Tom has received the gift from America
6 cdeb ket hop nay cua tfl ""bi" va ""dugc" thi chung cd chflc nang
ngfl phap hoan toan nhu nhflng ddng tfl binh thudng khac, "tai nan" va
"quJk tfl MT' diu la b6 ngfl cho dpng tfl ""bi" va ""dugc" Mac du cSu
tnjc cSu tieng Anb khdng phai d thi bi dpng nhung trong eau tieng
Viet van ed mat cua ""br va ""duac'di diln dat cung thong tm do nham
357
Trang 3mue dieb bilu tbi chu thi chiu su tac ddng cua viee khdng bay, hay li
ddi tupng eua ddng tac, banh vi khdng cd Ipi ddi vdi minh O ciu 1) chu tbi Lan gap viee khdng may la "tai nan" Cdn ngupc lai, vdi tilr
"dupe" d eau 2), chu tbi la Tom gap mdt viee vui, may min la cd "qua tfl MT' Cae eau nay ta ed thi thay bang:
Lan gap phdi tai ngn
Tom nhan qud tic MT
Tuong tu ta cd:
Anh thdm nglii: Ldm sao md tliodt khoi ednh bi td tdi ddy?
Nd hi mot ddn chi mgng
Con nai bi dgn roi
Cd tbi thay bang cae ddng tfl khac nhu:
Anh thdm nglii: Ldm sao md thodt khoi ednh vudng vao tii tdi ddy?
Nd Idnli mot ddn chi mgng
Con nai trimg dgn rSi
Neu thay dupe ""bi" bang nhflng ddng tfl khac nhu tren nghia \l
""br cung nhu bao ddng tfl khac, cd vi tri va nhiem vu trong eau chfl
""br khdng phai la mdt tfl chi dinh da'u dang bj ddng ciia tilng Viet Tuy nhien, cae dpng tfl thay the ""bi" mac du cung diln dat dupe cung tbdng tin dd nhutig net nghia tiep nban^viee khdng hay, bii lui
nhu "dan", "tai nan", "tu tpi", "mdt ddn ebi mang" eua cae chii thi la
"Lan", "nd", "con nai", "anb" da khdng cdn dupe thi hien ro nhu khi
su dung tfl "bi" va tfl "nhan qua" cung khdng thi hien dupe net nghia
"tiep nhan, thu hudng dilu ed Ipi" nhu "dupe qua"- Tom cd qud tit MT" la mdt dilu tot lanh cho Tom
Nhu vay vl phuong dien ngfl phap, qua cae vi du tren ta tb^y ""bf\
""dugc" cung gifl nhiem vu nhu nhflng ddng tfl khac va phin danh tilr
theo sau cung nhu nhflng eau true eau binh thudng khac la b6 nghia
cho hai dpng tfl ""br va ""dugc" ""Br va ""dugc" trong cae eau cd dang
kei hpp (bi -f danh tfl) va (bi + ddng tfl) hoan toan khdng phai la d^u hieu nhan dien eau bi dpng ciia tieng Viet
Trang 42.2 Tir "br +tinh tir
Xctcac vidti:
dng Phuc bi hdroif (MDLNNM-trang 215)
Neu con khdng thicc day ngay, con sebi tri ddy!
Thic bi dm gdn mot tudn nay
Su cd mat ciia ""br lam tang them y nghia "chiu dung"cbo chu
ngfl nhan, chiu nhflng trang thai nhu "bd", "tri", "dm", ed bay khdng
c6 ""br thi eau cung rd nghia va su cd mat hay vang mat tfl ""br khdng
lim bien d6i ca'u true eau tfl chu dpng sang bi ddng va ngupc lai
Ong Phuc ha rdi!
Neu con khdng thicc day ngay, con si tri ddy!
That dm gdn mot tudn nay
Trong mdt sd eau cd y nghia bi ddng chu ngfl la nhflng danh tfl
chi su vat tbi ""br cd tbi dupe lupe bd
Quan bi rdng Quan rdng
Ao bi rdch Ao rdch
Thuyen bi thung Thuyin thung
Xe bihong Xe hong
Hien nay cd mot bd phan thanh nien thudng hay dung ""br
tmde nhutig tinh tfl ma nhfltig tinh tfl nay khdng hi mang sde thai tieu cue nhu:
Nhd ndy hoi bi to
Con be ay hai bi dep
Vdi nhutig eau nay tfl ""br khdng mang y nghia rang chu the tiep
thu, chiu dung dilu gi khdng hay, khdng ed Ipi ma chi don thuan thi hien su danh gia ciia ngudi ndi bang mdt sic thai di ddm, hai hudc vl chu thi dd Cae eau tren cd nghia la:
Nhd ndy khd to
Con be dy dep
359
Trang 52 J Tir "bi" + ddng tu
Cach ket hpp nay ciia tfl ""br thudng dl bi hilu nham nhilu nhJL ^
Mot sd nha ngfl phap da cho trudng hpp nay la ket ca'u cua dang bi ^
ddng va ""br la bilu thi dang bi ddng trong tieng Viet (Nguyen Lin, ^
Bui Dflc Tinh)
Nguyen nhan la do ngudi ta da dua tren dang bi ddng cua cae
ngdn ngfl bien hinh nhu tieng Anh, tieng Phap d l phan ticb tieng Via \
Nhieu sinb vien nude ngoai trong qua trinh hpc tie'ng Viet da nbSm lin 3
xem ""br nhu trp ddng tfl "to be" trong eau bi ddng eua tilng Anh 3
Vdi cae eau nhu:
(3a) Konstantin Borovko - mdt phdng viin triiyen hinh tai Nga - i;
dd bi danh tic thuang tgi thdnh plid edng Vladivostok cua \\
Nga'(l) ji (4a) Han 50 ngudi dd bi mdt tich trong liic di trin chuyi'n xe lua \
dinh minh dd (2) ^
(5a) Tricdc dd, hai tac pham dgng best-seller ciia nhd vdn ndy Id T
"Mat md Da Vinci" vd "Phdo ddi sd'" cung bi "luge" (3) n
(6a) Anh ban bi thuang mdt thdng nila (trang 161-MDLNNM) (4) [
Neu cho day la nhflng eau chii dpng thi vdi "bi danh", ta c6 ih^
cai bien lai thanh eau chii ddng nhu sau:
Konstantin Borovko - mot phdng viin tri^en hinh tgi Nga - dd bi
mot bqn cudp ddnh tic thuang tgi thdnh phd edng Vladivostok
ciia Nga
Va ehuyin thanh:
Mdt bgn cudp ddnh tic thuang Konstantin Borovko - mot phSn^
vien truyen hinh tgi Nga tgi thdnh phd edng Vladivostok cua Nga
Nhung vdi eau (4a) ta khdng tbi khdi phuc lai dupe nbu c5ch
tren nghia la khdng thi cho mot chu thi thuc hien banh dpng xen gifla
"bi" va '*mat tieh" va neu ddi thanh
(4h) Mdt tich lion 50 ngudi trong lite di trin chuyen xe Ida dinh
minh dd
Trang 6thi eau si trd nen r^t gupng ep va y nghia ciia eau cung khdng cdn day
dii nhu lue ban dSu
Cau (5a) va (6a) cung khdng thi ddi thanh:
(5b) Trude dd, "luge" hai tac pham dgng best-seller ciia nhd vdn ndy Id "Mat md Da Vinci" vd "Phdo ddi so'"
(6b) Mot thdng nita thuang anh ban
Nhu vay, khdng thi ddng nha't "bi danh", "bi lupe" "bi mat tfch"
"bi thuong" la nhu nhau vi nbu cae vi du 5b), 6b) ta khdng cd hinh thflc chiJ ddng ddi lap vdi nd
Theo dinh nghia ciia Wikipedia: "Dang bi dpng cua tieng Anh dupe ca'u tao dudi binh thflc trp ddng tfl to be ket hpp vdi ddng tfl d dang qua khfl phan tfl Pham tru bi ddng ton tai trong su ddi lap vdi vdi dang ehii ddng"
Nhu vay trong cSiu true eau bi ddng ciia tieng Anb, trp ddng tfl
"to be" khdng he mang chut nghia tfl vung nao ma chi mang y nghia ngfl phap Trong khi dd trong tie'ng Viet "bi" khdng phai la nhflng trp ddng tfl da ma't het nghia tfl vung ma "bi" la dpng tfl doc lap hoan toan d^y du y nghia va chflc nang ngfl phap ciia mot dpng tfl
Xet cae vi du sau:
(7a) Bdy gid nui dng But dd bi phgt trui de Idy gd, Idy cid (trang 13'MDLNNM)
(8a) Thay nhu minh bi thai tieng qud ddm vdo tim (trang 113-MDLNNM)
Neu ta bd tfl "bi" trong bai eau tren thi nghia ciia eau hoan toan ihay d6i, khdng the la:
(7b) Bdy gidnid dng But dd phgt trui delay gS, Idy cid (trang 13) (8b) Thdy nhu minh tlioi tioig qud ddm vdo tim (trang 113)
cau (7b) va (8b) da ma't di y nghia eua viee tiep nhan dilu khdng may, nui dng But khdng tu minh phat trui dupe, cdn eau (8b) ihi
"minh" tfl chii thi tiep nhan hanh dpng "thoi", khdng cd "bi" thi
"muih" lai trd thanh chu the thuc bien hanh dpng "thoi"
361
Trang 7Tuong tu vdi "Nam bi phat", "Lan bi du6i viee", d day Lan, Nam
la nhflng khach thi tiep nhan cdn neu khdng cd tfl "bi", khi a'y se la
"Nam phat", "Lan dudi viee", eau hoan toan thay ddi ndi dung va Nam Lan lue nay lai la chu tbi thuc bien hanh ddng "phat", "du<5i viee" Do
dd, cd tbi tha'y chflc nang ciia "bi" trong cae eau uen la rat quan Uong
cd nhiem vu ngfl phap nhu nhflng ddng tfl trung tam cua cau
Trong khi dd vdi cae ngdn ngfl bien binh, eu thi la tilng Anh ""Xo
be" trong eau bi ddng ebi mang chflc nang ngfl phap, cdn "bi" Uong
tieng Viet gifl nhiem vu nhu mdt dpng tfl binh thudng Tfl (7b) vk (8b)
ta ed thi dat nhung eau hoi cho ddng tfl "bi" nhu: Nui dng But bj ai phat trui? Bi ai thoi tflng qua da'm vao tim?
Trong tie'ng Anh, eau bi ddng la eau cai bie'n tfl cau chu ddng ndn tfl cau bi ddng cd tbi khdi phuc lai thanh cau chu ddng d l dang
Tom was hit (by Tony)
cau chii ddng se la:
Tony hit Tom
Lue nay danh tfl lam chu ngfl trong cau bi ddng da trd thanh tilr chi ddi tupng chi phdi cua ddng tfl (Tom)
Trong tieng Viet lai khac, xet eau:
Mot Idn nica dng dy bi thua roi (MDLNNM, tr 117)
dng Phiic bi mac lica (MDLNNM, tr 215)
Neu cho nhflng cau ed ehfla "bi" ben trCn la cau bi ddng thi la khdng thi khdi phuc lai dang chu ddng cua nd cung nbu khdng thi cai bien thanh ca'u true chii dpng vl ngfl nghia dupe, vi nhu vay se la:
Mot Idn nfca thua dng dy
Mac lica dng Phuc
Tdm lai, d each ket hpp nay cd thi ket luan nbu sau: "bi" la mdl dpng ifl bilu thi y nghia chiu dung, cdn dpng tfl sau "bi" la ddng tir bilu thi boat dpng va trang thai ma chu thi phai chiu dung
2.4 T u " b i " + cumchu-v!
Xet cic VI du sau:
Trang 8Hdbdo cd nhihig con cudc bi ngudi ta ddnh bdy mdt bgn tinh, buSn, nd khdng dn, khdng udng (MDLNNM, tr.l2)
Bd vdi con Ddo edng sebi ho cudi vdo mdi (MDLNNM, tr.120) Dfl sau ""br ed la mdt cum ehu-vi, mdt ngfl tbi eau va ngfl dd cung vln chi la bd ngfl cho dpng tfl ""bi" ma thoi, bilu tbi "ba vdi eon
Dao", "nhflng eon cudc" nhan nhflng dilu khdng may, bsft Ipi Y nghia
bi ddng bilu tbi bang ca mdt c^u tnie eu phap la y nghia bi ddng cho
ca cau chfl khdng phai la dang bi dpng ciia rieng ddng tfl ""br Cae eau
uen vin la eac cau chii dpng vl mat ngfl phap Ta ed th§' don gian bda eiu tnie ben tren la:
/lfrifl(Blab6ngflciia>")
Abi[CN-VNl
2.5 Mot sd c^ch djch c^'u true bj dpng trong tieng Anh
Trong thuc te' ed nhutig cau trong tieng Anh khdng phai la ca'u
tnie bi ddng nhimg khi dieb sang tie'ng Viet van ndi cd ""br nbu: "bi
tai nan", "bi tu" Ngupc lai, ed nhfltig cau tieng Anh ca'u tnie bi ddng
nhung kbi dieb sang tieng Viet ngudi Viet khdng dung ""br hay
""dugc" trong eau dd Vi du:
Binh nhdn Nam dd mdxong, bdy gid dang ddn tinh Igi (Mae
du Nam khdng tu md ebo Nam dupe ma ngudi khac da m6 Nam)
Cat tdc xong, Nam di ddn va (Ngudi khac eat tdc cho Nam,
nhung d eau nay khdng dung la: "Bi (hay "dupe") eat tdc xong Nam di ddn vp)
Nhflng each ndi "di kham bae sT', "di nhd rang" cung tuong
tu nhu vay Vi the* cd nhutig ngfl canh ma chii tbi tiep nhan mot each
bj ddng nbung do thoi quen kbi khdng ed "bi", "dupe" trong cau ngudi
nghe van hilu dupe la dugc cat tdc, dugc bdc sikhdm, dugc (bi) nha sT nhSrdng ,
Ngoai ra, tieng Anh cung cd each diln dat y nghia bi dpng
nhung khdng phai la ca'u tnie bi dpng nhu cae ddng tfl suffer, undergo (binh thflc khdng bi ddng nbung nghia bi dpng)
363
Trang 9Vi vay Uong khi day tieng Viet neu cd nhflng cau ma y nghia bi ddng da rd nhd ngdn canh thi giao vien cung khdng nblft thiet phai them "bi" bay "dupe" vao eau Vi du:
Mdt phan bdi bdo ciia bd ta Id Idy td cudn sdch ciia tdi viet vede tdi ndy
Part of her article is taken from my book on the subject
Dilu nay se giup sinb vien tranh dupe viee dua ra nhflng cAu gupng ep, khien cudng nbu:
Chiing tdi dugc dgy bdi thdy Ldm
Thay vi: Thdy Ldm dgy chimg tdi
Trong VI du nay ngudi dieb khdng sai nbimg khdng phan anh each tu duy eua ngudi ban ngfl ndi tilng Viet
Hay mdt vi du khac:
dng Bush ndi dng vd vg "bi dn tuong vi sU thdn thiin ciia ngudi ddn Viet Nam." (Bush chflng kien 'sir pha'n khdi' d Viet Nam;
BBC, 17/11/2006)
Cach dich nay bi "lai" tilng nude ngoai nen quen xnA nghia ciia
chfl Viet; "a'n tupng" la mdt viee tdt, tai sao lai dung "bi" lam cau van trd nen rat "supng"
Trong tieng Anh mot ddng tfl ed tbi dupe sfl dung d thi chu dpng hay bi dpng Trong tieng Viet lai khac, ^npt sd ddng tfl khdng bilu thi sac thai riii ro, thich thu hay may min ddi vdi chu tbi thi phai dat Uong ngfl canh mdi ed tbi su dung "bi" bay "dupe" Chang ban:
Tdi dugc dn nhfcng mdn dn do chinh tay cd dy ndu ("dupe an"
nay la niem vui cua chii thi "tdi") nhung cung cd thi la:
Tdi bi dn thu cam dy sudt 3 thdng lien (Tudi tha dd: ddi - tap 3)
Cho nen bilu thi y nghia bi dpng bay chu ddng cdn phu thudc vao ngfl canh ma tfl "bi" va "dupe" tbam gia
Tuy nhien, trong each ndi hai hudc cung xua't bien nhflng trudng hpp vdi nhflng tfl di sau "bi" khdng mang sac thai nii ro nhimg v4n dupe su dung cho biet thai dp cua ngudi ndi:
Trang 10Mdi 20 md dd het tien roi vi tie ddu thdng den gid "bi mdi" tdi may cai ddm cudi (y ndi da tdn nhieu tien do phai di nhieu
dam cudi)
Nd bi gia dinh "chdm sdc"rat kT{y ndi cha me quan If nd rJt chat
cbe)
3.K^TLUAN
Qua xem xet cae each ke't hpp ciia tfl ""br trong cau ta thay trong trudng hpp nao thi nhutig thanh phan di sau ""bi" cung dIu bo nghia cho ddng tfl ""bi" va ""bi" la mdt dpng tfl doc lap chfl khdng phai la dSfu hieu ciia dang bi dpng ciia dpng tfl trong tie'ng Viet ""Br nhu nhflng ddng tfl ""dugc", ""phdi", la ddng tfl dupe su dung de bilu thj y nghia tii'p thu - bi dgng, vl mat ngfl phap su cd mat ciia ""br hoan
toan khdng nen xem la tieu chi nhan dien ca'u tnie bi ddng trong cau tilng Viet
Trong viee day tie'ng Viet cho ngudi nude ngoai, giao vien nen giup sinb vien hieu rd dl sinh vien khdng nham lan khi cho rang cau
CO ddng tfl ""bi" (hay ""dugc") la cau bi dpng, tfl dd dSn den nhflng each
diing khdng dung
TAI LIEU THAM KHAO
1 Mai Ngpe Chfl, Vu Dflc Ngbieu, Hoang Trpng Phien (1997), Ca
so ngdn ngilhgc vd tie'ng Viet, NXB Giao due
2 Nguyin Van Hue (Chii bien) (2004), Giao trinh tieng Viet cho ngudi nude ngoai (tap 2), NXB Giao due
3 Hoang Phe (Chii bien) (2006), Tic dien tii'ng Viet, NXB Da Nang
4 Nguyin Anh Que (2005), Tie'ng Viet cho ngicdi nude ngoai Ha
Ndi, NXB VHTT
5 Vu Xuan Thai, Gdc vd nghia tic Viet thdng dung, NXB VHTT
365