Dự giờ, lên lớp của các giáo viên Sinh học trung học phổ thông, phỏng vấn giáo viên, học sinh, trao đổi với tổ trưởng chuyên môn, với cán bộ quản lý nhà trường về thực [r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
BÙI THANH THỦY
TÍCH HỢP GIÁO DỤC VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC SINH HỌC 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
BÙI THANH THỦY
TÍCH HỢP GIÁO DỤC VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC SINH HỌC 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC
CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN SINH HỌC)
Mã số: 60 14 01 11
Cán bộ hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Thế Hưng
HÀ NỘI –2015
Trang 3MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN 1
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮTError! Bookmark not defined MỤC LỤC iii
DANH MỤC CÁC BẢNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÁC HÌNH Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 6
1 Lý do chọn đề tài: 6
2 Mục đích nghiên cứu 8
3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 8
4 Phạm vi nghiên cứu 9
7 Phương pháp nghiên cứu 9
8 Những đóng góp mới của luận văn 10
9 Cấu trúc luận văn 11 CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined
1.1.1 Một số vấn đề về dạy học tích hợp Error! Bookmark not defined
1.1.1.1 Khái niệm dạy học tích hợp Error! Bookmark not defined 1.1.1.2 Mục tiêu của dạy học tích hợp Error! Bookmark not defined 1.1.1.3 Các quan điểm tích hợp trong dạy học Error! Bookmark not defined 1.1.1.4 Vai trò của tích hợp trong dạy học Error! Bookmark not defined 1.1.1.5 Ý nghĩa của tích hợp trong dạy học Sinh họcError! Bookmark not
defined
defined
1.1.2.1 Khái niệm Error! Bookmark not defined 1.1.2.2.Sự cần thiết của việc giáo dục biến đổi khí hậu trong truờng học Error!
Bookmark not defined
Trang 41.1.2.3.Mục tiêu của giáo dục biến đổi khí hậu Error! Bookmark not defined 1.1.2.4.Các hình thức giáo dục biến đổi khí hậu trong trường phổ thông Error!
Bookmark not defined
1.1.2.5 Nguyên tắc phương thức và một số phương pháp chủ yếu giáo dục biến
đổi khí hậu Error! Bookmark not defined
1.1.2.6 Một số phương pháp cơ bản có thể sử dụng trong giáo dục biến đổi khí
hậu Error! Bookmark not defined
1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined
1.2.1.Thực trạng giáo dục bảo vệ môi trường ở trường THPT hiện nay Error!
Bookmark not defined
1.2.1.1 Về giáo viên Error! Bookmark not defined 1.2.1.2 Về học sinh Error! Bookmark not defined
1.2.2 Khả năng tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu thông qua môn Sinh học 12-THPT Error! Bookmark not defined 1.2.3.Thực trạng giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học phần Sinh thái học – Sinh học 12 ở một số trường THPT của huyện Tiền Hải – Thái Bình Error!
Bookmark not defined
1.2.3.1 Mục đích điều tra Error! Bookmark not defined 1.2.3.2 Đối tượng điều tra Error! Bookmark not defined 1.2.3.3 Tiến hành điều tra Error! Bookmark not defined 1.2.3.4 Kết quả điều tra Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 TÍCH HỢP GIÁO DỤC BIÊN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC – SINH HỌC 12- THPTError! Bookmark not
defined
2.1 Phân tích cấu trúc chương trình và nôi dung kiến thức phần Sinh thái học – Sinh học 12 Error! Bookmark not defined
2.1.1 Cấu trúc chương trình phần Sinh thái học – Sinh học 12 Error!
Bookmark not defined
2.1.2.Phân phối chương trình phần Sinh thái học – Sinh học 12 Error!
Bookmark not defined
Trang 52.2 Mục tiêu giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học phàn Sinh thái học Error! Bookmark not defined 2.3 Quy trình tich hợp giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) Error! Bookmark not defined 2.4 Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào dạy một số bài, nội dung cụ thể của phần Sinh thái học (Sinh học 12) Error! Bookmark not defined
3.1.Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2.Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.3.1 Lựa chọn đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.3.1.1 Chọn trường thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.1.2 Chọn học sinh thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.1.3 Chọn giáo viên dạy thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.3.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3.3 Phương án thực nghiệm Error! Bookmark not defined
3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.4.1 Phân tích định lượng Error! Bookmark not defined
defined
defined
3.4.2 Phân tích định tính Error! Bookmark not defined
3.4.2.1 Phân tích các hoạt động và thái độ của học sinh trong quá trình dạy
học Error! Bookmark not defined 3.4.2.2 Phân tích chất lượng bài kiểm tra của học sinhError! Bookmark not
defined
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined Kết luận Error! Bookmark not defined Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 6PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Biến đổi khí hậu là hiện tượng nóng tăng lên toàn cầu, là một sự thay đổi các
trạng thái thời tiết lâu dài, bao gồm các hiện tượng nhiệt độ, và các thay đổi ở lượng mưa, và các thời tiết khí hậu cực đoan Theo các nhà nghiên cứu, sự nóng lên của hành tinh là điều không cần phải tranh cãi và nó tăng nhanh trong những thập kỷ gần đây Biến đổi khí hậu là điều chúng ta có thể nhận biết được bằng quan sát từ việc tăng nhiệt độ của Trái Đất và đại dương; băng và tuyết tan, và mực nước biển
tăng Biến đổi khí hậu đã và đang xảy ra và là một trong những mối đe dọa môi
trường, kinh tế và xã hội lớn nhất mà Trái Đất đang phải đối mặt
Bầu khí quyển của Trái Đất hoạt động giống như một cái chăn giữ hơi nóng từ mặt trời, nhờ đó mà có sự sống trên trái đất Biến đổi khí hậu xảy ra bởi sự tích
tụ của nồng độ khí nhà kính (KNK) trong bầu khí quyển Khí nhà kính được giải phóng chủ yếu từ việc đốt nóng các nguyên liệu hóa thạch, khai phá đất rừng để trồng trọt và làm nông nghiệp Khí nhà kính được biết đến nhiều nhất là Carbon
Trang 7dioxide (CO2) Các hoạt động của con người là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến biến đổi khí hậu như hiện nay, điều đó có nghĩa là chúng ta cần phải giảm bớt điều tệ hại này Ủy ban Liên Chính phủ về Thay đổi khí hậu (IPPC) bao gồm hàng nghìn các nhà khoa học hàng đầu thế giới Có nhiệm vụ là đánh giá các thông tin khoa học, kỹ thuật và kinh tế xã hội liên quan để tìm hiểu về biến đổi khí hậu, các tác động tiềm tàng của nó và các biện pháp cho sự thích nghi và giảm nhẹ Biến đổi khí hậu gây tác động nghiêm trọng tới đa dạng sinh học, nguồn tài nguyên thiên nhiên, nước, nông nghiệp, cơ sở hạ tầng và đặc biệt là tình trạng sức khỏe của con người Khí hậu càng biến đổi nhiều, thì rủi ro đối với con người và các hệ sinh thái mà chúng ta sống dựa vào càng lớn Khi Trái Đất nóng lên, mực nước biển được dự đoán sẽ tăng tới 1m vào năm 2100, làm ngập các vùng đồng bằng châu thổ và các vùng trũng khác, làm hàng triệu người phải di chuyển nơi cư trú và tác động tiêu cực tới toàn bộ nền kinh tế quốc dân, đặc biệt là nông nghiệp,
du lịch và cơ sở hạ tầng Ở vùng châu thổ và các vùng đồng bằng, dải đất ven bờ
sẽ lấn dần về phía đất liền thêm nhiều kilômet Nhiệt độ ấm lên cũng đang làm tăng mùa mưa, gây ra các trận bão, hạn hán khắc nghiệt và thường xuyên hơn Các hiện tượng này dẫn đến các thảm họa to lớn về người và của
Việt Nam được coi là một trong năm nước trên thế giới dễ bị tổn thương nhất bởi hiện tượng biến đổi khí hậu,
vì có đường bờ biển dài và thấp, dễ bị tác động bởi bão nhiệt đới, bão, lượng mưa lớn và hay thay đổi Biến đổi khí hậu sẽ ảnh hưởng tới các hệ thống tự nhiên của Việt Nam, nền kinh tế cũng như là tổng thể dân số
Biến đổi khí hậu có thể thấy rõ, nhiệt độ trung bình tăng 0.5°C và mực nước biển tăng cao hơn 20cm so với 50 năm trước Các hiện tượng khí hậu khắc nghiệt như mưa to, hạn hán và ngập lụt trở nên thường xuyên hơn và bão nhiệt đới với cường độ mạnh giờ đã xảy ra ở Việt Nam Biến đổi khí hậu ở Việt Nam được dự đoán bao gồm các hiện tương như gia tăng nhiệt độ, thay đổi lượng mưa, thay đổi trong tần suất và cường độ của các dòng khí lạnh, nhiều hiện tuợng khí hậu xảy ra,
và mực nước biển ngày càng dâng
Biến đổi khí hậu là vấn đề mà cả thế giới đang quan tâm và cần phải giải quyết
triệt để trong tương lai Với những lí do đó, việc giáo dục về biến đổi khí hậu cho
Trang 8học sinh nói chung và học sinh trường trung học phổ thông nói riêng là việc làm tối cần thiết
Hiện nay, nền kinh tế xã hội ngày càng phát triển, hội nhập kinh tế ngày càng
mở rộng đòi hỏi nền giáo dục Việt Nam không ngừng cải tiến, đổi mới phù hợp với thế giới và các quốc gia trong khu vực Để đưa vấn đề biến đổi khí hậu vào trường phổ thông đạt được hiệu quả cao, việc cần thiết và mang tính cấp bách là phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của người học Nâng cao hiệu quả dạy học phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: nội dung, xây dựng chương trình đào tạo, đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường phương tiện thiết bị dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá Đổi mới phương pháp dạy học không phải là một vấn đề mới với giáo dục Việt Nam Tuy nhiên, hiện tại đây vẫn là một vấn đề thu hút sự quan tâm của toàn xã hội, khi ngày càng có nhiều yêu cầu cao hơn trong đào tạo con người thích ứng với thời đại mới Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực giúp người học xử lý và thu nhận thông tin theo cách riêng, hướng được người học tự nhận ra nội dung mình cần học, hệ thống hóa kiến thức, biết vận dụng lý thuyết vào thực tiễn
Một quan điểm dạy học đang được quan tâm, nghiên cứu và áp dụng do tính hiệu quả của nó mang lại, đó là dạy học tích hợp Dạy học theo hướng tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong việc xác định nội dung dạy học trong nhà trường phổ thông và trong xây dựng chương trình môn học Quan điểm tích hợp được xây dựng trên cơ sở những quan niệm tích cực về quá trình học tập và quá trình dạy học
Thực tiển đã chứng tỏ rằng, việc thực hiện quan điểm tích hợp trong giáo dục
và dạy học sẽ giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên có ý nghĩa hơn đối với học sinh so với việc các môn học, các mặt giáo dục được thực hiện riêng rẽ Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người có đầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại Với 11 môn học trong chương trình giáo khoa THPT, trong đó Sinh học là môn có nhiều cơ hội để tích hợp nội dung biến đổi khí hậu Vì thế, sẽ rất thuận lợi cho việc giáo dục về biến đổi khí hậu cho học sinh phổ thông khi kết hợp với môn
Trang 9Sinh học Nội dung, kiến thức phần Sinh thái học, Sinh học 12 – THPT, nghiên cứu một cách tổng quát về mối quan hệ giữa sinh vật và môi trường Từ những mối quan hệ này ta có thể tích hợp giáo dục về biến đổi khí hậu, để học sinh có ý thức sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên và bảo vệ hệ sinh thái
Từ những lý do trên và căn cứ vào đặc điểm môn học, chúng tôi đã lựa chọn
đề tài : “Tích hợp giáo dục về biến đổi khí hậu trong dạy học phần Sinh thái học
(Sinh học 12 – THPT)”
2 Mục đích nghiên cứu
Tích hợp nội dung giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) nhằm giúp học sinh nâng cao được kiến thức, rèn luyện một số kĩ năng và nâng cao ý thức ứng phó với biến đổi khí hậu
3 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
4 Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi về nội dung: Nghiên cứu nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu vào một số bài cụ thể trong phần Sinh thái học (Sinh học 12)
Phạm vi thời gian: Nghiên cứu trong năm học 2013-2014
Đối tượng khảo sát thực nghiệm :
Học sinh các lớp12A1, 12A2, 12A5, 12A6 (trường THPT Tây Tiền Hải)
Học sinh các lớp12A1, 12A2, 12A3, 12A6 (trường THPT Nam Tiền Hải)
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về quan điểm dạy học tích hợp
2 Đánh giá thực trạng của việc giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học nói chung và dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) ở một số trường THPT trên địa bàn huyện Tiền Hải – Thái Bình
3 Nghiên cứu cấu trúc chương trình và nội dung kiến thức Sinh học 12 đặc biệt là nội dung Sinh thái học (Sinh học 12) làm cơ sở xây dựng nội dung tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu
Trang 104 Đề xuất nguyên tắc, biện pháp tích hợp các nội dung đã lựa chọn vào một
số bài, nội dung cụ thể của phần Sinh thái học (Sinh học 12)
5 Thực nghiệm sư phạm để kiểm định tính khả thi cũng như tính hiệu quả của việc tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
6 Giả thuyết khoa học
Dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12) theo hướng tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu không chỉ giúp học sinh nâng cao được kiến thức mà còn phát triển được kĩ năng đặc biệt là kĩ năng học tập, kĩ năng giải quyết vấn đề trong cuộc sống
và chuyển hóa tích cực về bảo vệ môi trường
7 Phương pháp nghiên cứu
7.1 Nghiên cứu lý luận
Nghiên cứu các văn bản và các chỉ thị của Đảng, Nhà Nước, Bộ GD và ĐT, các công ước Quốc tế về biến đổi khí hậu mà Việt Nam là thành viên
Phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa cơ sở lý luận của việc dạy học tích hợp nói chung và tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu nói riêng trong chương trình Sinh
học 12 THPT,
7.2 Nghiên cứu thực tiễn
a Phương pháp điều tra, phỏng vấn
Điều tra thực trạng giáo dục biến đổi khí hậu trong các trường THPT trên địa bàn huyện Tiền Hải – Thái Bình để tìm hiểu mức độ nhận thức về vấn đề giáo dục biến đổi khí hậu của giáo viên và học sinh
Dự giờ, lên lớp của các giáo viên Sinh học trung học phổ thông, phỏng vấn giáo viên, học sinh, trao đổi với tổ trưởng chuyên môn, với cán bộ quản lý nhà trường về thực tế giảng dạy tích hợp kiến thức giáo dục biến đổi khí hậu qua dạy và học các môn học nói chung và dạy học phần Sinh thái học nói riêng
Sử dụng phiếu điều tra để xác định mức độ hiểu biết về thái độ và hành vi của học sinh trong học tập phần Sinh thái học trước và sau khi thực hiện phương pháp tích hợp
b Phương pháp quan sát
Trang 11Tiến hành quan sát các hoạt động học tập của học sinh trong quá trình dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
c Phương pháp thực nghiệm sư phạm và xử lý số liệu thực nghiệm
Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra tính đúng đắn của giả thuyết khoa học Triển khai dạy thực nghiệm một số bài giảng phần Sinh thái học (Sinh học 12) để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của đề tài kiểm định giả thuyết khoa học Thống kê số liệu về kết quả học tập phần Sinh thái học (Sinh học 12) của học sinh lớp khảo sát và lớp đối chứng để rút ra kết luận
8 Những đóng góp mới của luận văn
Đề tài đã làm sáng tỏ và hệ thống hóa được những vấn đề lý luận của việc tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học Sinh thái học (Sinh học 12)
Đề tài đã đánh giá được những đặc điểm cơ bản về thực trạng giáo dục biến đổi khí hậu ở một số trường THPT trên địa bàn huyện Tiền Hải – Thái Binh
Xác định được nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12)
9 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn được trình bày trong ba chương
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
Chương 2: Tích hợp giáo dục biến đổi khí hậu trong dạy học phần Sinh thái học (Sinh học 12 – THPT)
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm