Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh - Tủ sách văn học trong nhà trường: Phần 2

Tiếp nối phần 1, phần 2 Tài liệu Tủ Tài liệu văn học trong nhà trường: Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh gồm các tác phẩm: Tức cảnh Pắc Bó, Đi đường, Mới ra tù tập leo núi, Tặng cụ Bùi, Vi hành, Chiều tối, Cảnh chiều hôm, Tin thắng trận, Lên núi, Lai Tân, Trưng binh gia quyến. Mời bạn đọc cùng tham khảo.

Thơ tứ tuyệt hmh thức dã rất bé mà nội dung lại bé nốt thì

nó còn gì Nó sẽ lọt thỏm giữa bao nhiêu ngôn từ, chữ nghĩa

ầm ĩ khác Bắt búộe nó phải bé hạt tiêu, theo quy luật nghịch: hình thức càng bé, nội dung càng phải Ịđn Nói như cách nói bâỵ giờ, bằng số chữ ít nhất, nó phải đem đến khối lượng

/Hí nhiều nhất.

Ngtói làm thơ tứ tưyệt thường có tâm lý im đi hay viết ra, nói hay là không nói ? Thôi thì néi vài câu Trong vài cầu ấy phải gói ghém chất chứa bao tihiêu đièu Nếu người nói đã gói lại, mà ngứời đọc khồág tnở ra thì còn gì là thơ tứ tuyệt !

Vì thế, tôi thữ cố phân tích, cố mở ra một lfài thơ con của

Bác xem sao Bài T)ìc cẳnb Pấc bổ:

Sáng ra bờ suối tối và o bang.

Ñhtf phần Ịđn các M i thơ cùa Bác, bài thđ này md bằng nói den cảnh vật Tâm hồn Á Đông, Việt Nam của tác

giả hòa bỢp với thiêft nhiên Nhưhg thiện nhịên, cảnh vật ở

đậy khác với d các bài “ xâ xanưđcxa xa ”hay ô “ Tiếag sụểỉtí-ọng như tiếng ếắt xa”.

TJii% nhịêií như d “Sáiig,

tưỢng thứởng thức ra chi suấi thế thôi, suối là một địa điểm thế thôi, chứ khồng suếi ihẩt, su^ trohg, suấi hắt, suấi ca gì cả Bắc vổh là người hãy tbi^^ựdng diức tliiêfl nhiên kia mà: bị trói vẫn thưởng thức

đừ bị trói chần tay, Chim ca rộn nơi bương bay ngất rừng” Rét huốt gối quắp Iưtog còng vẫn thưdng thức: Nbòm

¿ữág, B /ç đẩu đẩ nằm agatỉg.

TỦ SÁCH VẢN HỌC TRONS NHA TRƯỜNG

Nhưhg khổng, ở đây saôX bang chỉ là nơi làm việc và ẩ'n

náu^ sáng tối chỉ là thời khấc, thời khắc biểu (chứ không phắi

bình minh, tịch dương tuyệt đẹp cho mắt mình) và vào, ra

cũng chỉ là hoạt dộng của một nhà cách mạng tìhời bí mật, ị (chứ không phải lên, xuống, lại, qua của người du ngọạp^cửa ;

H ổ C H Í lÍỆINH

Cuộc sông thời bí mật đó, hình như đã đưỢc khá ổn định

trên một khoảng thời gian khá lâu, đủ để tiiành nếp, đềtỉ đặn^

nhịp nhàng, cân đối sáng ra, tối vào, vào hang, ra suối, Câu

thơ vừa nói lên việc tíổ chức cuộc sống Idiá khéo léo, vừa nói

lên tâm hồn của con người đã sống nbịp nbàng củng khung

cảnh ấy, tự tại ung dung.

-Đổ thử lại bài toán, ta tạm sửa đi ít chữ, thay đổi cấu trúc

câu thơ xem sao Nếu viết: Tối vào hang, sáng rã bờ suổì.

Câu thđ sẽ sáng sủa quá không hợp vđi tình hình Ịịch sử Idc

ấy, nhỏn nhơ quá, kbông hỢp vđi tâm hồn tác giả luc bấy giờ ^ C'âu thơ sẽ mỏ về phía suối, phía cánh đẹp thưởng thức, phía

nhà thi sĩ, hđn là khép ỉại phía hang, phía căn cứ hoạt động,

phía nhà cách mạng Nhưhg à Bác, con người thứ hai này mđi

là chính Bác *‘7â/ vd ẩnb kbứ vô hình

Tinh hình lúc ấy nửa suốỉĩìử'ả hâĩĩgảươúg vươn ra ắĩìh sáng,

nhiừỉg động là phải rút ngay vào hi mật, nhìn trên toàn bộ thì

hang vẫn la cWhh,^ thế câũ thơ vẫn phẩi khép lại bằng tối

Nếu câu thơ lại viết Sáng ra rừng rậm, tôl vào bang thì eững

khống đúng nốt với tình hình lịch sử, vđi tâm hồn tác giả Tình

hìriầ không bao giờ là đen tếi vđỉ Bác cả, Ngay trong nhà tủ; ỉhì

Người vẫn ngồi ưên b ố x í đợi ngày Và câu ihơnhưtrên,

sẽ đánh mất suối, đảnh mất cái phần thơ, bộ phận tố thành

quan trọng góp phần hoàn chinh tầm hồn vốn vĩ đại của tác giả.

Tủ SÁCH VẢN HỌC TRONQ NHẢ TRHỈ»IG

í

Nếu lại viết : Sáng tối, rã vào, Siiốì với bạng,,, diì th ^ là

xô bồ nói çho xong chuyện, Idỉông còn trật tự gì nữa Hay dấy

là một thứ trật tự lặp đi ỉặp lại khắ chán chường.

Cháo hẹ, rau măng vẫn sấữ sàfíg

Câtì thơ trên nhìỉỉ toàn bộỉ khái quẩt loàn đồ, “mâ cửa tbâỳ

/7i//” (khai môn, kiến sơn) nên câu này cần nhiều chi tiết cụ

thểi Nhưĩìg ÇU thể đến mấy thì cụ thể, trong câu thơ bảy chữ, Bác cbỉ dừng có bốn cbữ đầu dể nối vện vẹn có hai chi tiết:

cbáo bẹ^ rau eòn, bđ chữ sau, thì Người đã vội nói ý rồi, ý: “ vin sẩn sàng” Mầ cuộc sống cụ tỉiể của Bác hồi ấy

cố biếỉ Ịbao nhiêu chi tiết gidn khổ ! Nhưng Bác đã bỏ quai

Nói hay là không nói ? ừ thôi thì nói Nói mêiçâch nhẹ nhàng

GỊạn khổ nhẹ tênh^ gịan Ui^, nhẹ nhàng, nhịp nhàng vđi cả

cảiìh sinh hoạt nhịp nhậng lúc 4Ó : sđm tối ra vâo, suối hang,

từ cánh trên xuống ý câu ba ^

Bàn đá chông chênh, dịch sử Đẵng.

Người đờí Đường, đời Thanh (Trung Quốc) cho rằng tứ tuyệt

khó nhất là ồ câu ba Đại đa số các bàỉ thơ tứ tuyệt, chuyển ở

câu ấy, có khi kết d câu ấy, biến hóa dổi dời từ câu ếy,.

Từ không khí thiên nhiên, suối hang sđm tối, chuyểh qua

khổng khí hoạt động xã hội: Đảng, sử, địch sừ Đảng Từ

nhifiig chữ cái tóm mại, suối măng, rau cháo, chuyển qua

bàn đấ, chất đá rắn chắc Từ hhững âm bằng êm đềm, clittyển

qua những dấu trắc nặng (dịch), sắc (đá), (sử) đạnh thép

Chuyển nhtñig rất bồn nhiên, nhẹ nhàng chắ cổ gì là gẵỹ

sah thi định kinh “Kinh dịch chấm soti m ài” Vâ ngầý nay

giỡ Bác ngồi dịch sử Đâng Nhưng khác nhau một vực một

trời !

Tôi đã về Pắc Bó Khổng có tấm đá nào nhưbàn cầ Chl có

tấm lòng như bàn thạch cửa người Cẩch mạng đã nhìn dắ ra

bàn Tình thế trong nưởc, trén thế giđi Idc ấy khá chông chéiîh

NHỈAig ỉchông chêrtli gì thì chôhg chênh, dtfá‘ trên tìnli Mnh

Cầch tiìạng, tấm lòng cách línạng lức ấy, Bác vẫn tỉếá hâiih

síugìạo ra lịcĩi sứ Dịch, chi là một chtf khiêm tốn cồà Bác

dấy thôi Bác đâu chỉ có dịch Bác đang viết sử Việt Nam, cẵ

sử thế giđi bịing thđ lục bắt dân tộc Và Bác dang tổ chức,

lânh dÿo phong trào, sáng tạo nên lịch sử Việt Nam Chữ dịch

ngoài ra còn nói lên sự gắn bó vđi phong trào Cách mạng

Một rihà tíiơ khác cổ thể kết thúc bằng một câu thơ tả tình,

tầ cảnh, chìm trong cảm tiijh, nhập vào cảnh vật Bác không

'thích làm vàn nghệ, Ngâm tbơ ta vốn kbông bam, Bác làm

thđ là 4Ể nói lên ý của mình, nói trấng ra ý của mình.

Nhitìig câu thơ không khô khan như một ý tìiẳng dựng, Câu thơ vẫn tựđi mát nbẹ nhặng vì trong ấy có một eáí mim cười, mộị tí mĩm ctfdi, Báệ hay cưdi, nBiãỉg Ịộ i ỈIÍC không phải cười chua chất Như thời ỏ nhà ngục Quảng Tây bị gbẻ,

Bác báo ]k-“mặc ấo gếm", gãi ghẻ Bác báo tựa gây đần”.

Lần này thì không pbải thế Lần này là cái cười hơi triết lý

sang trọng giàu có nhất ừên đởi, tín những ẹáí cùng cực đau

¿ , khổ nhất trên đời Và bâỹ giờ vđl^m lòng tữns trái nên baọ I- dung dổ, đánh gỉá sự vật Ốrog ch¿ báo Người cùng kbổcũạg

là người đã từng sống trong khách sạn vương giả nhất châu

Âu Cuộc đời Cách mạng thật là sang, Bác đánh giá sang như _ thế là so vđi tất cả cùộc đời khác mầ Bác đã từng chứng kiến,

Kỷ niệm ba năm ữgày mất cứa Bác, chúng ta tìtn hiểu tất

cả nbững gVNgười để lại Lầíi nây Ịà một bài thơ Một bài thơ

^ lại bêp 4ưdĩig rồi tjểị> tục 4L Vì vđ» Báẹ c ^

|||?y cuốỉ con đường mđi là cái cWnh.

m C H Ế LAN VIÊN

fe : (Trích Bay theo đựỜBg din tộc đ»ng bty,

’ NXB Vđn học g iđ i pbón g,1976).

146

ITiơ về hoa hồng, yêu hoa hồng, tiếc hoa hồng xưa nay rất

nhiBu, nhưĩig kết hỢp một lúc tình yêu hoa vđi khát vọng tự

do như bài thợ CÌ/7Ố cÂ/'ềz/ Aổ/n này tbì thật đặe biệt '

Hai câu dầu bài thơ diễn tả một đời hoa bị bỏ quên :

Hoa bồng nở^ boa hòng lại rụng Hoa tàn, hoa nở cúng vô tình;

Câu một dã dịch rất sát câu ** Mai kbôi boa kbai boa hựu

tạ^ Câu hai do thanh luật đẩ đảo lại trật tự Đáng lẽ nói **hoa

nâ^ trưđc rồi mđi nói ‘^hoa tàn"" d đây đành để “Aờa tàĩĩ^

trứđc Song cũng khổng phương hại lắm Bdi hai thời diểm

quan trọng nhất của đời hoa đã chẳng làm âi bận tâm, chẳng

dáng buồn ắao ! Đó là thực chất của ý tứ câu thứ hại Trong

một số bản dịch nghĩa hiện hành, câu thứ tiai diễn thành “ Hoa

tàn^ boa nở (baĩsựđó) đều vô tình'^, làm cho cẩu.thơ trở nên

vô nghĩa Nếu muốn diễn rà văn xuôi cho dễ hiểu thì phải nói

: Hoa tần, hoß nc?(hai sự dó, hai sự kiện đố, bay hai thời điểm

đổ) đều diễn ra trong sự vổ tình Nghĩa là không phải hai sự

kiện^đó vô tình vđí chinh nó, mà là ai đổ đã vố tình vđi hai sự ^

đó, Phắl hiểu nhừ vậy thi mạch thơ mđi hối đưỢc vào vdi'bäi

câu sau.

Cái niềm bâng khuâng rất não ỉòng mà câu thứ hai gieo

vào lòng ngứời đọc, nhứmột.chờ mong, một khắc khoẳi, rồị

một thất vọng âm thầm lă đo ba chữ vô iình^ của nó Có

một cái lý không cần chứng minh mà những ai có tình đều

thừa nhận là không thể vô tình vđi hoa nỏ,1ậi cấngkhông nện

vô tình vđi hoa tàn Thừa nhận cái lý đó mđị thừa nhận niềm

■i»

•ir

Ị ''"'í

■ -r

147

- i üiâ't vọng đó ở ââỵ đdỉ,hpạít]^t vọng dến hai lần Nếu hoa

nd mà có người biết dê'n chắc hoa tàn cũng có thể ngậm cười

! Nhưng cả tàn, cả nở đềtt không aí hay, đều chìm vào quên lãng, chìm vậo im lặng thì còn gì buồn hơn ?

Nhiửig bông hoa của nhà thơ Hồ Chí Minh không giống như các bông hoá foất hạnh trong thỡ ca quá khtf Trong thi ca truyền thống, hoa hồng là hình ảnh phụ nữ, của vẻ đẹp và tài hoa Khi cái dẹp, tài năng bị bổ quên hay bỉị vùi dập, các bông hoa trong thd thường có cái vẻ ôm hận, ngậm ngùi Chẳng hạn

nhà thơ Vi Thừa Khánh đời Đường trọng bặi Nanthànb hiệt

đệ có câu : Lạc hoa tương dữ hận, Đáo^địa nhấí vổ thanh"

nghĩa~ỉà “ Hođ rạng càng cbia bận, Ỷởt đết cũng không một

tiếhg kêu" Hoặc hoa mai trohệ bài từ vịnh mai của Lục Du

đdi Tống dù có rời rụng, bị xéb riát tan thấhh bụi, “ vẩn gỉữ

bù^g nhưCŨT Hoa hầâg trong bài thơ này của Hồ Chí Miiih

vẵri gỉữhướngcĩỉa minầ,iihiÀiig không chịu lặrig lề»ngâin ngủi,

- ' ì : - (Hềm W i

S ự lựa ch ọ n c ủ a hư ớng h o a m đ i th ậ t k ỳ khu ! S a o lạ i phải

chọn người d trong ngục ? Nhưđâ nối trên, chỉ những ai ũìừa

nhận q u y ề n đưỢc th ự d n g th ứ c, dưỢc y ê u c h u ộ n g củ a hoa thì

m đ i ch ia s ẻ vớ i n ỗ i b ấ t b ìn h c ủ a h oa V à h o a c ũ n g eh ì a ó i b ất

bình vđi những ai yêu hoa mà không chií ý đến hoa Hồ Chí

Minh là người rất đỗi yêu hoa, luôn Wìát khao đưỢc giao hòa

vđ i th iên n h ô n , h o a c ỏ , n ê n h oa tìm đ ến

M inh m đ i b iế t th ư ở n g th ứ c và t iế c h o a ,th ì như v ậ y vô tình ta

dã b iến nhà thđ th ân y ê u , gần g ũ i thành m ộ t người k ié u n g ạ o ,

x e m thường ngư ờ i k h á c m ộ t c á c h vô Ị ố i, k h ô n g phù bỢp v đ i

tinh thần k h iê m n h ư ờ n g c ủ a tậ p thơ N g ư ờ i bình thư ờng ai m à

vđ i c á i đ ẹ p c ó lẽ c ù n g ch ư a th ỏ a đ án g P h á t h iệ n và sá n g tạ o

là th iên ch ứ c c ủ a n g h ệ s ĩ, c ò n c ẩ m th ô n g là v iệ c củ a m ọ ị

người C hưa cổ că n c ứ n à o đ ể n ố i c h ắ c rằn g hoa h ồ n g kia tàn

và n ỏ m à th iên h ạ , m ọ i n g ư d i xung quanh đ ề ư v ô tình C ó lẽ

ửìộìị Ihì h oa vẫn c ứ c ó t h ể b ấ t bình như thư ớng T rư ờn g hỢp ^

•'

?'-f-149

có c á i nhà n g ụ c v à tìn h trạ n g g ia m c ầ m là đ á n g b ấ t bình hơn

cả, bđi nó ngărt cẳẹh người vđi hoa ! Bài thơ đầ kết hợp tài

tình lò n g y ê u th iê n n h iê n vđ i kháL_yọng tự đ o , lê n án v iệ c

g ia m giữ

X é t vị trí b à i thd tron g tập thơ, ta t h ấ y b à i th ơ n ằ m sau c á c

Và bài Cẳíth c h iề u b ô m , (số 114) vđi c â a t

Hượng boa hay ịbấũ vàọ trọng ngục, , ,

- K ầ v đ i tậ^ n ÍỊấ n n ỗ i h ẫ tt b ìn h

thương trực yàiìhỂỂAỊỊỉán tíQHg N bậtkýirm g từ Một ánh mặt

lrÔi:bflặi sáflig, Ịọnột edil mưa ^anh minh, một bươi»g hoa bay

y |ạ iron* ngục đềtt khiến người bất bình vđí việẹ m ếtíự đo

I ^ ị ế t nghîj r tìih liỉể n b à i ứiơ m à tá ch rời v ă n cã n h cử a n ó

đ áo.

TU SẤCH VĂN HỌC TRONS NHẢ TRƯỜVG

J5Ữ

^ ' r ' ' - '■ ■ ^■ ■ /

Hổ CHỈ MINH

(Phần tìcầ và bình giầng tđcphểm Vãa học ỉđp 12)

.\.t

hỢp b ú t p h áp c ổ đ iể n v đ i h iệ n đại B ú t p h áp c ơ bản là gián

tiế p N ổ i h oa nỏ h o a tàn trong vô tình là n ó i n g ư ờ i hữ u tình

v ắ n g m ặ t N ó i b ấ t bình v đ i ngư ờ i hữu tình là ỉ)ấ t bình v đ i v iệ c

m ấ t tự đ o N h ư n g hình ản h hương hoa v à o tận trong lihà n g ụ c

MỚI RA TÙ TẬP LEO NÚI

Tấm lòng trong sáng, tự hào hướng về Tể quốc

1 9 4 3 ), nhưtíg đư ợ c phụ c h é p v à o sau tập th ơ , b d i v ì b à i thơ đã

khi m đi ra tù , m ộ t tinh thần c á c h m ạ n g k iê n cưỀtng, m ộ t nhân

c á c h thanh c a o , c ứ n g c ỏ i.

dần ta rất anb bùng {\96Qi) thì từ khi H ồ C hủ tịch đi Trung

ỵ ê n " vằ kèm thèo bài tìiơ này không có đầu đề Trọng tập

b iê n so ạ n m đ ỉ ín v à o , đ ầ u đ ề lầ đ ố B á e đ ặt H ồ í ký c ủ a đ ạ i

tướng cho thếỹ bài thơ không chỉ là một tác phẩm trữ tình, mà

cò n là m ộ t th ô h g d iệ p kín d ẩ o gử i c b ỡ d ồ n g c líf tr o n g n ư đ c

hưđc không được, Bác quyết tâm tập đì mSi ngày mười bước

( dù đau mà phdỉ bô, phải lết cũng pbâi đì mười bước mới tb ô r

Jigự:^ ỉsâu »ai N JÄ itW T itó i|jQ à ố c t Q i¿ » h

rằJì« ầ ìi)* íầ ijh I # i í ^ ô in ỈÂ Ìy# m á y ^ l i l í i tiíỢ ni tfiA g cM

I tinh' Â Ï cbíhb trị phtte t # tó c «Piftjg ô i ạ ứ iế lựoì

p h ả n d # g a ẵ b ắ t * l w ề * ề 1 ấ i í h ỉ í ụ i Đ đ á ; T O Ộ t i M i l ! l t á n 6 t í ĩ á ặ i

Í5 tf ■ " ' '

ỉ HÓ CHỈ MỈNH '

X lẳ ữ tk đ ĩứ iổ h a i : L ò ttg sông gương sáng h ụ i k b ô a g m ì/c ũ n g ìà

mộỊ câ« thơ tả cầnh dòng sông phẳng lặng, trong suốt, không chút

bụi tứ,n RAig trên ntìi cao nhìn xuốhg dồng sông đưđi thấp dễ

thấy nó phẳng lặng n h ư tấm gương lấp loáng N hưhg câu th đ cữ n g

ngụ ý m ộ t tâm s ự : trong cảnh núi m ây v â y bủa nh ư trên , tấm lòn g

nhà cách mạng vẫn thủy chung, trong sáng, không gỢn diiít bụi

mời nào Đ ó là điều quan trọng nhất m à nhà thơ muốn nhắn gửi

chút bụi không hề ngẫu nhiên Nhà Uiơ như dang soi vào tấm

gưdng lương tâm Câu thơ hàm chứa một chút tự hào lón đáo : dù

hoàn cành nặng n ề như th ế, đen tối như th ế, m à lò n g ta không h ề

hoen ố, đổi thay Câu thơ truyền về một niềm tin tưdng,

đơn của H ồ C hí M inh khi cò n xa rời dồng chí Nhutỉg câu dịch

lững thững, di đi lạị lạ i, mà cò n là trạng thái tâtn hồn x a o xu yến ,

xú c đ ộn g trên T â y P h òn g LỊhh T â y P hong Lĩnh là m ột đỉnh núi

ở Quảng Tây - quầ núi cũng tượng trưhg.cho sự vữhg chãi - bất di

bấl dịch, như tinh thần k iên nghị củ a N gười.

T rô n g l ệ i t r ờ ị N a m n h ớ b ạ n xu ầ

lig ẩ m , xa trông, trông v ờ i, là m m ất đi ý vị xa v ờ ií M ộ t câu thơ

giống nh ự nhiều bài thơ cổ viết vê đăng cạo vọng vỉễn.nhđ bạn,

nhđ » h à N hứhg m ấ y ai b iế t trong ý thơ c b ấ t chứa n ỗ i Bỉóng lÔỊỊg

mong đưỢc sđm vầ trong nưđc để lãnh đạo cách mạng.

.V' .

ủỵ'.

B à i th đ th ể h iệ n b ú t p h á p th'đ Đ ư ờ n g n iộ t c á c h nhuầti nhị

nhan đ ề b à i th ơ :C âu k ế t b ĩể u lộ m ụ c đ ích , tình c ả m h ư đ n g v ề trong n ứ đ c T ừ lò n g s ô n g gư ơ n g s á n g đ ến b ồ i h ồ i d ạ o b ư đ c

Nguyệt tbồi song vấn Tbi ứànb vị ?

- Quân vụ nấtíhg mapg vị tốthi.

Sơh lẳu chung bứởng kinb tbu mộng

m ộ t tâ m h ồ n g ià u c h ấ t th ơ m à c ò n t ì m ộ t bài h ọ c s â a sắCỉ v ề

*' ■• ^ ’ V' 'iWf,

m ố i q u a n h ệ g ắ n bổ g iừ a thơ ca và nhà thđ v ớ i c u ộ c đ ờ i, v đ i

Nhưng còn c ó cảnh trơng m ơ nữa, trong m ớ B á c tíiấy m ình và

trăng đang tâm sự trò ch u y ện vổi nhau C ũng n h ư b a o bài thơ

k hắc của B á c v ề trăng, d đ â y ừ ă n g đưỢc nhân h óa nhtf m ộ t người

bạn lâm tình h ết sức thân th iết của B á c N hưhg Idiác vđi vầng

trăng xưa ở chốn lao tù, g iờ đ ây trăng đ ẹp hơn' vì đ ó là ỵần g träng

sổ hỏi : - Thơ đã làm xong cbưâ T. Đ á n g chú ý ìà trăng '‘đẩy

nhà thơ Ý thđ c h o thấy sứ c g ia o cả m kỳ d iệu , tình bạn dỉân m ật,

tri kỷ giữa B á c và trăng T ràng vốn là b iểu tưỢng ch o v ẻ đ ẹ p củ a

tljiên nhiên ch o n ê n y ê ụ trăng cũ n g là y ê u thiên n h iên , và vđi

B á c , cững là tha th iết y ê u con người, y ê u c u ộ c đời.

T iếp th eo là câ u trả lờ i củ a B á c với trăng, m ộ t câu trả.lời rất

n hẹ nhàng và c ũ n g đầy tình cả m trì âm C ố ũ iề h iể u : trăng rất

đ ẹ p , gỢi b iế t b ao ý thơ, nhưhg lúc này B á c cò n bận v iệ c quân.^

vẫn ch o ửỉấy nhữlng rung đ ộ n g tinh t ế củ a m ộ t tám b ồn thi sĩ,

nhựng nổi bật hcta c ả v ẫ a là m ộ t tâm hồn ch iến s ĩ bởi y ĩ c á i th^ç

ở trong m ơ, c á i tỉnh táo n g a y trong m ộng tưdng ấ y cà n g làm sá n g

ngởi hđn tâm hồn củ a m ộ t co n người luôn toàn tâm toàn ý lo v iệ c

n ư đ cn h ằ

Kếu hai câu trên là mơ thì hai câu sâu là tỉnh Thường trong thơ

xưa, tỉnh m ộng ỉà tan vỡ ước m ơ, tiêu tan c ắ i đ ẹp; còn ư o n g thơ

cà n g thơ hơn € ó th ể thấy đfêu đó qũđ c â o tìlơ như chợ t reo lên

dó Ịà tiế n £ ch u ôn g điện b á o ngân vạn g tron g căn ạhà sàn trên núi

ca o ? T iế n g ẹ ỉiụ ộ n g Uun c ẵ bài thớ, «ẳ tâm hồn con ngitôi bỗng

x á o đ ộ n g ,Ị^ o rực hẳn iên^bỢn th ế còn là m x á o động cá i y ê n tĩnh

củ ạ cả đ ê m m ùa ửỊU T iế n g cb u ôn g ấ y chính là biểu b iệ n cụa

” n ó vạng lê n từ h iện thực củ a c u ộ c ch iến đ ấu ,

thắng trận Liên khú'ềấò vè”: N h ư v ậ y t iế n g c h u ô n g c ó là m

tiitn^ vă ỉ B á c , elỉítìh tin th ắ n g ữ ậ n ế y n tđ i đ à o d ạt c h ấ t thơ,

B á c , c ủ a Itìỗi n gttời V i ệ t N a m k h ẩ n g e h iế n v ề th ắ n g lợ i c u ố i

c ù h g , v ề c iiộ c s ố u g n g ằ y m ai Đ ế n c â u thơ n à y , l ừ m ộ t vị

T ổ n g tư lệ n h t ố i i é a o đ a n g â õ i t ìie o tữhg^ bư đc đi c ủ a c u ộ c

k h á n g c h iế n , B ầ c lạ i trđ 'Ý ề \*ị trf c ủ a tr ă n g , ligưừi b ạ n tri â m

B á c h ằ ọ g ỵ ệ ụ m ế n , xừ a k ịp thời c b ịa vụ ị v đ i quận dân to Ịig o à i

• c h ịế ti trường Đ ó th ự c s ự là m ộ t b à i th ơ trọn n gh ĩa v ẹ n t)ựih b>ọc hai câ u ìđầu cỗ a b à i thơ figtfcfi íá tư d iìg n h ư c ố s ự đ ếi lập

thđ tìm cảm hứng lú c đi đường T uy n h iên , ở bầu h ết c á c bài thơ

n à y , Irung lâ m c ẳ m h ứ n g lại k h ôn g ở sự k iện đi dưdỉigứvà hưđhg

tới những khung cả n h , nhữhg đ ố i tưỢng bắt gặp trên đường đi là

chính : m ột làn g x ó m ven sô n g d ôn g đúc, m ột c ô e m xóm núi xay

n gô tố i, m ột cảnh n g o à i đ ồn g trọng mùa gặt h ái, m ộ t tiến g clĩuông

cbùa^thúc g iụ c , m ộ t h à n g c h á o ven đường, m ộ t phu làm đường

vất vả, m ột c h iế c th u yền câ u rẽ són g , CứnhỊỉiị tựa d ề các bài

■;í|

’1

hôĩĩ, Hàng cháo, Cột cây so, Phu làm đường, Cbièu tôi h o ặ c

Bài Đi dường (n g u y ê n tá c : Tẩu lộ) c ó tựa d ề lạ i là m ộ t.:

c ụ m d ộ n g từ, chỉ m ộ t h o ạ t đ ộ n g B ài thơ, d o v ậ y , c ổ m ộ t ý

đ iệ p trù n g, đâ't Irời c a o r ộ n g , hùflg v ĩ, b à i thơ cò n m á h g m ộ t

4 ú n g tr iế t l ý / t ư ợ n g trưtig v ề m ộ t ử ìắ ĩ á ộ hàntí đ ạ o n ố i

s ĩ Ẹ ấ ì thơ s á n g tẩ c th e o t h ể thâ^t n gôn tứ tu y ệ t, đữỢc dịch ra

Đi đường mới biết gian lao^

Núỉ cao rồi lại núi cao trập trùĩĩg;

Núi cao lên đến tận cùng, Tbu vào ừm mắt muôn tràng nước fíoñ.

c ổ m a n g v ò n g x íc h V ậ y m à , câ u thơ n ó i v ề n ó ỉạ i dường

n b if chỉ là m ộ í nhận x é t , m ộ t đ ú c k ế t bình th ư ờ n g, th ề thốt.

bên tTong biết bao sóng gió của cuộc đời, bao nhiêu suy nghĩ

Vốn biết đ đời không pbâi dễ

Mà nay càng tbếy kbó kbăn hổn:

(Nguyên tác x ử thếnguyên lai phi dị dị Nhị kim xử thếcắnh nan nan)

Đ â y là 2 câ u c o ố i đưỢc đ ứ c k ế t sau h à n g lo ạ t nhủTng m iê u

tả trong gần su ố t cầ b a k h ổ th ơ củ a b â i Đ ư ờ n g đỡi k h ó k h ăn

N h ư th ế , đ ể th ấ y c ầ u đ ầ u trong b à i Đ i đường k h ô n g c h ỉ là sự

dộ đánh g iá , nhân th ứ c đưỢc n g h ĩ su y trong s u ấ t cẩ c h ặ n g

dư ờ ng d à i trên bư đc d ư ờ n g đ ờ i n ói ch u n g, trên b ư đ c 'đường

c á c h m ạ n g n ó i r iê n g C â u thơ d o v ậ y vừ a m a n g n ộ i d u n g cụ

th ể vừa m an g m ộ t n ộ i d u n g k h á i quát, tr iế t lỷ

Đ ằ n g sau c â u thơ, ta b ẩ f g ặ p m ộ t tâ m hồn Iđn, c a o k h iế t,

d ẹ p đ ẽ , m ộ t trí tu ệ m ẫ n c ẳ m c ủ a m ộ t b ậ c ch í s ĩ đ an g đ ế i d iệ n ,

chịu d ự n g n h ữ n g gian la o k h ủ n g k h iế p nhưing đã vtfơn ỉê n giạn

la o b ằ n g th ái đ ộ là m c h ủ , bằn^ p h on g th ái ung d u n g binß tĩnh,

vđ i c á i nhìn m inh m ạ n , s á n g su ố t m à k b iêtn tố ií, g iẩ n dị ;

Hgìxyền tấc : Trùng san chi ngoại hựa trùng san

T n M c h ế t , đ ó là m ộ t c â u thơ tả thực v ề câ n h n h ữ n g id p nứi

đ iệ p trù n g m à B á c p h ả i v ì/ợ t qua C ó n gư ờ i c b o đ â y là nhữ n g

hình c ẩ n h cụ tỉiể b ổ a c á c gian ỉa o trong c â u thd d ầ u , c đ n g c ố

th ểìlà n h ư t h ế Nhưìng n h ư trến đã phân tíc h , c â u d ầu ,tron g bài

thơ k h 6 n g phải là m ộ t c ả m liứ n g m d đ ầu m à là c ẳ m h ứ n g k ế t

Hồ CHÍ MINH

■i :;;'

ầ

TỦ SĂCH VĂN HỌC TRONG NHÀ TRưăiG

Sồng C â u thơ tà cản h nhưing k h ô n g d ấ u n ể i m ộ t t iế n g reo vui hạnh p h d c ổ bên tro n g , c á i n iề m h ạn h p h ú c ch â n ch ín h củ a

m ộ t con ngư ời dã vư ợt qua b a o c h ặ n g đư ờ ng k h ổ ả i đ ã đi và

dâ đ ến tđi đ ích , đ an g d ứ n g ở đỉnh c a o vờ i v ờ i T rong khuôn

k h ổ â m đ iệ u , hình ả n h , vần lu ậ t c ủ a thơ ca c ổ d iể n , khuôn

p h é p , m ự c th ư đ c, ý thơ lạ i n h ư c ó khuynh h ư đ n g m u ốn vượt ra

n g o à i, m u ố n vượt lê n trên c á i bình th ư ờ n g, đ ể vươn tđi c á i tầm c a o c à , trác tu y ệ t N h ữ n g câ u thơ â y tnang v ẻ đ ẹ p củ a

m ộ t Ih iên n h iên Iđn và m ộ t tâm h ồn Iđn N ó k h ô n g ch í d iễn

tầ đ ộ c a o vờ i vợ i c ù a khurtg c ả n h n ú i non cụ th ể , n ó c ò n d iễn

lả c h iề u c a o củ a lầ m n h ìn , c ủ a ý c h í, nghị lự c n iề m tin, c ủ a lý tưđng c a o c á , đ ẹ p đ ẽ Q u ả là , khi đã c ó B p t lý tư dng c a o c ả ,

m ộ t bản lĩnh k iê n c ư ờ n g , k h ổ n g c ó đỉnh c à o n à o con n gư ờ i lại

k h ổ n g th ể đ ạ t Iđi V à lú c b ấ y g iờ , con ngừ di s ẽ tìm th ấ y nguồn hạnh p h ứ c v ô b iê n C á i k ế t lu ận c ó ý n gh ĩa tr iế t lý m à b à i thơ

c ó th e m a n g lạ i c h o n gư ờ i đ ọ c là n h ư th ế.

('Ó l ẽ , ch ín h B á c c ũ n g k h ô n g n g h ĩ rằ n g , n h ữ n g vần thơ bình

dị v iế t tron g cà n h la o tù , n h ữ n g d ò n g nhật ký c h o r iê n g m ình,

k h ô n g c h u y ê n chú là m n g h ệ thuật, k h ỏn g c ó ý răn d ạ y k h u yên

b ả o ai lạ i c ó khả n ă n g tỏ a sá n g n h iĩn g tinh thần đ ẹ p đ ẽ như

PHÂN TÍCH BÀi THƠ

‘TẢNH CHIỀU tiÔAT (VÃN CẢNH)

“Cánb chiều bôm" (V ã n c ả n t i) là m ộ t tron g n hữ n g b à i thơ

tù, tập leo nứí) ch ỉ c ó m ư ời b à i N h ư v ậ y , lú c là m b à i thơ

n à ỹ , n h à thơ bị g ia m c ầ m dã k h á lâ u , tâ m trạn g đã trải qua

n h iề u b ự c b ộ i, p h iề n m u ộ n T ình h ìn h t h ế g iđ i v à trong nựđc

c ũ n g đ a n g c ó n h iề u b iế n c h u y ể n m au c h ố n g , k h iến c h o người

c h iế n s ĩ c á ch m ạ n g c ằ n g th ấy cản h n g ộ c ủ a m ình trđ n ên không

th ể ch ịu đ ự ng S au hơn nử a n ă m trời b ị g ia m c ầ m và di ch u y ển

“ Quâag Tây ßiäi kbắp mtíời ha bayện, mười tám nhà giam đã

ở qua” (Đ ế n c ụ c ch ín h trj c h iế n k h u r v ) , c á i k h ổ c ủ a cản h lao

tù c ó th ể n ó i là đã tạ m q u e n , nhưkig n ỗ i k h a o k h á t đưỢc tự d o,

đ ư ợ c h o ạ t d ộ n g th ì lạ i c à n g th ê m c h á y b ỏ n g B à i thđ n à y , và

c ả nhữ ng b à i thớ t iế p d ề u n ó i lê n tâ m tr ạ n g ấ y :

Mai khôi boa khai boa bựu tạ, Hoa khai boa tạ lưỡng vớ tình;

Hoa bương tbếu nhập hmg môn lý, Hứớng tại lung nhân tổ' bết bìnb. -

D ịc h t h ơ :

Hoa h^ng lỊỞ bọa bềng lại tạng, Hoa tàn, hoa nở cũng vô tìnb;

Hương hoa bãy thấu vào trong ngạc,

K ề với tà nhân nổi bết bình.

Thường thì trong n hihig hoàn cành n h ư th ế n à y , bất c ứ thời

đ ắ n g về cảnh n g ộ của m ình Tuy n h iên , trong nhữhg thời k hắc

ấ y , thì cái thời k hắc khi c h iề u đổ x u ấn g vẫn tác đ ộn g đến tâm trạng người ta n h iều và m ạnh hơn cả L ý d o m ộ t phần c ó lẽ đo thứ ánh sán g nhấn nhạt củ a đất trời trưđc khi sập tố i, cái hí»i lành lạnh của b u ồi c h iề u v ề d ễ khiến người ta cá m cảnh Phần khác

c ó lẽ m ạnh hơ n, ấ y là nhìn ch iều xu ố n g , người ta nhận ra ; th ế là

m ộ t n g à y nữa đã trôi đi m ất C àng nhận ra c u ộ c đời mình là quý

g iá , là cần th iế t, thì cả m nhận v ề sự u ổ n g phí cù a m ộ t n g à y m ất

thời k h ắ c hơn là n ộ i d u n g c ủ a b à i tbơ.

T h ự c ra, x é t r iê n g c â ụ thơ đ ầu , n ế u g ọ i đ ó là câ u thơ tả

cả n h c ũ n g d ư ợ c :

Mai khôi boa khai hoa bựu tạ

(Hoa hồng hở hoa bồng lại rụng)

C ản h ấ y là : c h iề u đã x u ố n g , hoa Itồ n g đã rụng x u ấ n g C oi

đó là c â u thơ tả cả n h th ự c , ta c ó th ể hình dung ra b ứ c tranh

m à n gư ờ i ta đ a n g nhìn th ấ y qua eử a s ổ (h o ặ c m ộ t k h e h d n à o

d ó ) c ủ a p h ò n g g ia m trời đ an g sậ p t ố i, b ó n g tố i c à n g x u ố n g nhanh giữ a m ộ t n g à y đ a n g độ m ùa m ư a, k h ô n g gia n c ả trong

và n g o à i p h ò n g g ia m đ ề u â m u (n g a y trưđc b à i n à y là bài

Thanh minh lất phất mưa phùn và sau đó h a i bài là hầi Mưa lâu : Một ngày nấng bưâng, chín ngày mưa); trên m ặ t đ ấ t c ó

C ó th ể trước m ắ t n g ư ờ i tù thi s ĩ và c h iế n s ĩ n à y , đ a n g d iễ n

ra cả n h hoa hựu tạ (h o a lạ i rụng) ấ y th ậ t N hư hg n ế u thật

n h ư t h ế thì cả n h n à y c ứ n g ch ì là n g u y é n c đ là m n ầ y sinh m ộ t

cà n h trong tầ m Irạng ấ y là ;

Hố CHf MINH

163

TỦ SẢCH VẢN HỌC TRONG NHẢ TRƯỜVG

Hoà bềng nở hoa hằng ỉại rựríg :

T h ấ y h oa rụ n g m à n g h ĩ đ ến h oâ h ở , ấ y là d ể c ầ m n h ận m ộ t qúá trình : th ấ m th ò ẩ t tlĩờ i giari tr ô F q u a , c á i g ì c ù n g c h u y ể n

h ồ m qua ChỉnV c ẩ ị đ i ề u í ạ i n ở , lạ i tàn lậ đ iề u g â y ấn tưỢng

V ì độ c ũ n g Ịà c h ỗ x u ấ t p h át c |io q ả m h ứ n g c ủ a bài thđ

C u fíg vj j b ế m à , k h á c y đ i n h iề u b ấ í th ơ tầ ẹ ầ n h k h á c củ a H ồ c^hí M i n i , sạn g çâ îi A ơ tlíứ h a i, tấ c g ia Ịcỉìọpg tả c ẳ n h nữa m à

Đ ọc hàí đầu tlicf này, cứ tưdng đâỹ là thợ cùa v| ẩn SÎ nào

đời tiỉrìl đã đ ẹ n l ứ t c u ộ c d ờ i g á c b ỏ tíg ơ à i tai, m ọ i c h u y ệ n đời

đ ê u ‘c‘hi là iéhilýện riưếc c h ả y ^ m ầ y t r ô i ,hWa tà n , h oa nđ N htíhg

rầí hữú^iình, ’ ‘ ‘ '

‘ ■ 'iíoá hifííñg thấu nhập ĩùrig môn lý,

m

(Hương hoa bay thấu vào trong ngục

K ể vđi tù nhân nối bết bình)

H oa tư dng v ô tình nhưng lạ i đưa hương d ến tân nhà g ia m ,

đ ến tận người tù đ ể k ể vđ i người tù n o rb â 't bỊnh c ủ a m ìnb

N gư ờ i tư ở n g vô tình lạ i đón đưỢc hương hoa từ b ên n g o à i v à o

n g ụ c , lạ i lắ n g n g h e đưỢc tâ m sự c ủ a h oa N h ư v ậ y , g iữ a h o a

và ngư ờ i đã d iễ n ra m ộ t sự c ả m th ô h g ch ứ k h ô n g c ổ g ì là v ố ' tình nữa H oa c ó th ể v ô tìn h , v ô g iá c v ề 'chuyện nở và tàri c ủ a

mình, nhưng không còn vô tình, vô giác về sự bất côriẸ ẹỊỊỈa xằ

hội, VC cảnh ngộ của người tù nữa.

v iế t b à i n à y , d ù n g đ ến h â m tám tiế n g , c ũ n g là chi đ ể n ố i lên

nhà thd lứ c n à y , đ iề u nhà thơ m uốn k ê u lê n giữ a nhà g ia m ,

m u ốn n ó i to lôn giữ a c u ộ c đời lú c n à y L ờ i củ a b à i thơ d ịu ,

m à ý củ a b à i thđ rất m ạ n h là th ế.

Hổ CHf MINH

165

T ừ đ ầ y , ta nhìn lạ i ý n ghĩa c ủ a m ấ y từ n à y : tốbết bình (nói lên nỗi hất hình). T h e o c h ữ n g h ĩa th ì chứ n g ữ củ a m ấ y tiế n g

tà n , ấ y k h ô n g p h ái Ịầ c h u y ệ n n g ẫ ù n h iê n V ì s a o ? H ẳn v ì hoa

h ồ n g ỉà lo à i h o a đ ẹ p , tượng trưtag c h o c á i đ ẹ p , tưỢng trUhg

v ì k h ô n g n h ữ n g h o a h ồ n g vấn c ố hư ơ n g thđtn m à cò n b d i lồ n g ngư ờ i sấn m ở ra đ ể đón nhận hư ơ n g tbđm Đ ế n đ â y ta lại

càng hiểu thêm tấm lòng câa Bàç đấi với cuộc ddi, hiểu thêm

sự d ồ n g q ẵm tii â m tri kỷ cứ a tâ m h ồ n n g h ệ s ĩ Hồ Chí M ỉnh

vđ i tấ t c ả c ắ c s ự v ậ t thân th iế t v đ i con n gư ờ i M ột sự đ ồ n g

c ả m tu y ệ t v ờ i !

TỦ SĂCH VAN HỌC TRŨNG NHÀ TRƯiSVG

166

N h ư n g đ ón n h ận hương h oa rồi Id ìồn g ch ỉ đ ể thư dng thức hươrìg h o a , m à c ò n đ ể nhận rõ ü îê m n ỗ i b ấ t bình c ủ a m ình V ĩ

sa o ? V ì h oa h ồ n g là đ ẹ p , là hạnh p h ú c , là tự do C à n g th ấm thìa hư ơ ng thơm c ủ a h oa h ồ n g , c à n g p h in n ộ trưđc c á i x ấ u ,

c á i á c đ an g c ó tron g d ờ i, c à n g nhận ra n ỗ i b ấ t hạnh c ủ a m ình

B ở i v ậ y , trong b a o đ iề u m à h oa h ồ n g c ó th ể gỢi lê n c h o m ỗ i

n g ư ờ i, n h à th ơ đ ã b ấ t g ặ p đ iề u tâm đ ắ c n h ất : k h ất v ọ n g tự do.

**Cẩnh cbièuhôm cũ n g n hư n h iều bài th đ k h á c trong *^Nbật

NGẮM TRĂNG

(Vọng nguyệt)

T rong b à i th ợ n à y , cầ n ch ú ý đ ế n h ai vấn đ ề :

• M ộ t, lầ m quan trọn g củ a tính n â n g đ ộ n g chủ quan Đ ố i vđí ngtfời k h á c , thường c ó c á i thU u ố n g rưỢu n g ấ m tră n g Xém hộa N hư hg trong h oàn cẩ n h c ủ a nhà tù , lấ y đâu ra rượti và hoâ M ặ c dừ v ậ y H ồ C hủ tịch vẫn tìm th ấ y c ắ i vui c a o k h iế t Irong ttvú n ^ m tră n g su ô n g C h o n ê n n g u ồ n vui là d o tinh thần củ a con n g ư ờ i, hdn ỉà d o n h ữ n g đ iề u k iệ n b ên n g o à i, con

người vđi nhân sỉnh ¿Ịủan cách mạng cố thể tạo ra sự thư thái

c h ó tầm h ồn trốíìg b ấ t k ỳ tình h u ố n g iià o ,

• H aị, m ố í quan h ệ thẩjn m ỹ g iữ a con n gư ờ i và th iê n n h iê n

N ioi quan h ệ ầ^y đư dc x â y dựng trên sự h à i h ò a giữ a co n n gư ờ i

con ngư ời b iế t Ihưdng th ứ c n h ữ n g v ẻ đ ệ p củ a th iên n h iê n , b ắt

th iên n h iê n d e m c á i v ẻ đ ẹ p củ a nố c ố n g h iế n ch o m ìn h L ời Ihơ dã d ịễ n tả sự h à i h ò a ấ y m ộ t Qách sinh đ ộ n g , n ên tííơ,

h ằ n g m ố i q ụ ai),h ệ quấn q u ít g iữ a trăng và n g ư ờ i: ngtíờ t n g ấ m irạn g, iTặng n g ấ m n gư ờ i :

Người ngấm trâng soi ngoài cửa sổ Trặng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ,

B ạp đ ệ c b i ệ t y ê u trăn g N g a y tron g n h à tù củ đ T ư đ n g G iđ i lTiạc^í, g ặ p t iế t T rụng th u , B á c c ũ n g đã c ó thơ :

n g u y ê n , Văn : “Dâli íhử Ịuừng tíêu nạì nhược hà ”, T răn g đ ẹ p quá k h ô n g b iỗ t làm t h ế n à o b â y g iờ T liô i thì đành :

Người ngẩm trăng soi ngoài cửa sổ Trăng nhòm khe cứa ngắm nhà thơ.

HO ÀI THANH.

(Cinh dẹp thiên nhiên trong thơ Bác (ứ i ỉiệu d i dẩn))

1 Bản chất chiến sĩ lổng trong hìntì 'ảnh thi sĩ

N ổ i bật lê n m ộ t tậm h ô n thi s ĩ d ạt d à o c ẩ m hứ ng thơ trưđc

ánh trăng dẹp, Ánh trăng là môtíp trữ tình tiêu biểu của thơ

n hữ n g c ô n g th ứ c : p h o n g , h o a , tu y ế t, n g u y ệ t; c ầ m , k ỳ , thi, tửu.

T răng đ ẹ p c á m h ứ n g thơ b ố c c a o T iế c k h ô n g c ó h oa và rưỢu đưỢc trọn v ẹ n C ầ u m ộ t và hai tiế p tb e o nhau b iể u h iện tâm Irạng đ ó.

Hai câ u sau ; đ ô i Ịbạn thơ tri k ỷ C á i d u y ê n văn chư ơ ng từ lầu đã gắn bó v ầ n g trân g vđ ị nhà thơ, b ấ t c h ấ p c ả n g ụ c tù C ó chồ't say và c h ấ t m ộ n g : v ầ n g trăng có linh h ồ n , c ó n é t m ặt,

Hổ CHÍ MINH ' <

169

Tủ SÁCH VẢN HỌC TRONG NHÀ TRƯălS

2 Một tâm hổn bao giờ cQng hướng ra ánh sáng

T ừ b ó n g tối nhà la o (h iể u eh eo c ả n g h ĩa đ ẽn và n g h ĩa b ó n g ) tâm hồn B á c h ư đ n g ra ánh sá n g D ĩ n h iê n c ó án h tr ă n g g ọ i

n g o à i, v à nhă tù v l n c ứ tối tă m B á c đẵ đưa ánh tr ă n g tỏ a

sá n g v à o trong n h à tù M ộ t b à i thơ đ ầ y ánh s á n g là m tron g nhà t ù đen tố i nh ất.

T â m h ồn y ê u tíiiê n n h iên c ủ a B á c H ồ th ể h iệ n trong n h iề u

b à i thơ trăng M ộ t đ iề u k h á c v đ i c á c thi nhân th ờ i xửa : B á c

HỒ ít c ó dịp đưỢc n g ắ m trăng khi trà dư tửu h ậ n B á c th ư ở n g

n g u y ệ t v à o lú c b à n x o n g v i ệ c q u â n ,'v à o n h ữ n g đ ê m kh u ya

C âu thơ là m n h iệ m vụ x á c định h o à n cản h n h ilh g c á i thi vị

ngơ ời c ó dtf c á i th ơ m ộ n g (n h ư ta tb ấ y ở c â u th ứ h a i), rihưhg

r ấ l thự c tiễ n : thả h ồ n lê n v đ i trăn g nhưng v ẫ n k h ô n g q u ên

thành m ộ t c u ộ c vư ợ t n g ụ c , nhà tù k h ô n g c ò n g iạ m dưỢc con

n gư ờ i, ít n h ấ t là tron g ữnh v ự c tâ m h ồ n tư tư đ n g ! ( ở m ộ t bài

thơ k h á c B á c c ũ n g n ó i c á i ý đ ó : ch ân ta y bị trói nhưhg tai vẫn

n g h e ch im h ó l, m ui v l n n g h e m ù i h o a N h ư v ậ y là B á c vẫn đủ

đ iề u k iệ n câ n th iế t đ ể thành m ộ t du k h á c h )

Ba y ế u t ố rượu, trăng h oa th iế u m ấ t hai rồi N hư^g vđ i m ộ t tâm hồn Iđn, B á c vẫn đứ d ể c ả m x ú c v đ i m ộ t phần ba c ò n lạ i,

C âu thứ n h ất n ó i h oàn cả n h người tù , c â u thứ hai đã là tâ m trạng m ộ t thi nhân h iề n triết (C h ú n g ta số n g tự d o trong dời

v ậ y m à n h iề u khi vì q u á bận bịu v đ i c h u y ệ n sinh nhai sự vụ

mà q u ên m ấ t ỏ trên đ ầ u m ìn h trăng c ũ n g đã tròn rồi đ ấ y ).

H ai câ u c u ố i củ a b à i thơ n ó i v ề m ộ t tự t h ế n g ắ m trăng :

Người ngấm trăng soi ngoài cửa sổ, Trẩng nhòm khe cửa ngắm nbà thơ.

C á i tư t h ế v ọ n g n g u y ệ t n à y chưa th ấ y trong thơ c a quá khứ,

là nơi trăn g v ố n đưỢc d ù n g n h ư m ộ t thi liệ u p h ổ “b iế n Đ ọ c lạ i

n g u y ê n văn c h ữ H án đ ể th ấ y vị trí c ủ a ba '"nhẫn vật*’, n g ư ờ i, trăng và c á i so n g sấ t n h à tù ;

Nbâtt bướng song tiền khấn minb nguyệt Nguyệt tỏng song khích kbấn thi gia

N h â n , n g u y ệ t rồi lạ i n g u y ệ t, thi g ia d hai đầu c â u thơ và

c á i so n g sắ t ch ắ n g iữ a T răn g và n gư ờ i tri kỷ tri â m v đ i nhau qua c á i so n g sắ t tàn b ạ o ấ y N g ư ờ i xưa n g ắ m trăn g th ấ y c ố i trăng d ẹ p , tron g sạ c h c à n g n g ậ m n g ù i c h o c ố i ngư ờ i c á t b ụ i

T ản Đ à dâ c ố ỉầ n m u ố h xin chị H ằ n g c h o dọn nhă lê n trăn g vì

“ trần th ế này em cbắiì nửa ròi

V đ i B á c , n gư ờ i n g ẩ m trăn g nhiftig chính trăn g c ổ n g m ê m ả i

ngấm người lYẩng chiẹm ngưỡng con người, dù rằng con người

Hổ CHÍ MINH

171

c ũ n g n g a n g v đ i n g ư ờ i y ê u trăng S a u n à y T ố H ữ u , tro n g m ộ t

b à i n ó i tr ă h g d H ồ T â y c ũ n g trở lạ i ý n ằ y ;

Ngẩn ngơ trấng ngó mặt rigườỉ như trăng

Ý th ơ n à y n g ư ờ i xư a v iế t v ề trăn g n h iề u m à k h ô n g tìm ra,

c ó ỉ ẽ v ì n ố là sả n p h ẩ m c ủ a nhân sin h quan c ộ n g sả n

v u i, đ ê m trăn g g iữ a th ấ n g g iê n g và đ ê m trăng g iữ a th á n g tám

â m lịc h M ù a tbu k h ô rá o m â y n h ẹ , trời n hư c a o h ơ n , trăng rằm n h ừ tròn hơiij Ịổ hơn c á c đ ê m k h á c c h o n ế n T ru n g thu là

mộ.t‘n g ặ V t ế t t h e o p h o n g tụ ò c ố lừ x ư a Đ ê m ấ y c ó nỢi ngtfời

ta n ặn b ộ t Ịầ m b án h trô^, rồi rưđc ằ è n , n ê n c ĩín g là đ ê m cử a

đèn tỏhơh trănjg trănglcboe ưăng íShơn đèn ” đ è n c ủ a đim

n à y thi v đ ì đ è n c ủ a đ á m n ọ C ó <Jèn tấ t c ổ c á c trò v u i, đứ m ộ i trò , c ó nơi trai g á i g ià trẻ ăn m ặ c đ ệ p rà đường x e m h ộ i, chdi

h ộ i, g ầ n s ấ n g m đ ỉ tan.

N g ự ở i p hư đ ng Đ ô n g s ố n g v ề c ầ y Id a, tính lịc h tlie o m ặt trăríg ìrtên rất chtí ý , c o i trọ n g trăn g D ự a v ă o v i ệ c quan sá t

m ặ t tr á n g , n g tíd i ta d ự đ oán đưỢc th ờ i t iế t thuận h a y k h ố n g

thuân c h o m ù a m à n g T răn g tán d ỏ c ố m ưa to , trăn g tắn xanh

n h iề u m â y g ió , tră n g tán đen c ó n ắ n g to N ồ n g d â n phư ơng

D ô n g đ ê m s ổ n g n h ờ trăn g Khi ch ư a c ố đ iệ n , đ ê m tră n g ở

giêng chưa đủ ý , p h ả i dịch đ ú n g là Đêm rằm tbấĩìg giêng.

N ă m 1948 khi c u ộ c k h ắ n g c h iế n c h ố n g P h ắ p c ủ a dân t ộ c ta

dã tiế n hành đưỢc ba n á m , từ g ia i đ oạn p h ò n g n g ự c h u y ể n qua g ia i đ oạn c ầ m cự Q uân đ ộ i ta vừ a phá tan â n ì m ih ỉ củ a quân P háp đánh l ê n V iệ t B ắ c định “ cAợ/?” g ọ n toàn b ộ b ộ chỉ huy tố i ca o c ủ a q u â n đ ộ i V iệ t N a m , nhà n ư đ c V iệ t N a m trong

c h iế n dịch 'ITìu Đ ô n g 1947 B ị th ất b ạ i, quân P h á p p h ải rút lui v'ê d ồ n g b ằ n g c ủ n g c ố lự c lượng V à o đ ê m rằm th á n g g ĩê n g

n ă m M ậu T ý ( 1 9 4 8 ) , ch ủ tịch H ồ C h í M inh đ ến m ộ t đ ịa d iể m

v i ệ c quần sự X o n g v iệ c , B á c là m thơ :

Kim dạ ngụyên tìêu nguyệt cbính yiôn Xuân giang xuẳn thủy tiếp Ặuân tbiên Yên ba thâm xứ đàm quần sự

Dạ hán quy lai nguyệt mẩn thuyên

ở sâu nơi kẾói sóng bàn việc quân Nửa đêm ừở về trăng ẩằy tiỊuyèn,

(Ráng nơi cùng bay với c ổ lẻ, Nứđc tbu một màu vđi trời cao.)

Cậ Tổ íbàặb ngoại bàa sđa tự

Dạ bấn chựng tbãữb đáo khẩcb tbụyèn (Cbùã Hàn Sơiì ngoài tbànb Cô Tô, Nứa đém tiêỉig chuông dến iồuỵần khácb.)

D i th u y ề n tron g đ ê m trâ n g , g iữ ỉi trời nưđc m ộ t m à u n h ư n ế i liề n v đ i n h a u , B ắ c H ồ c ũ n g c b ợ t nhđ đ ến n hữ n g ý thơ tu y ệ t

h ay đ ố cử a c ắ c nhà th ư xưa B á c mưỢn n hữ n g ý d ó d ể hoàn thành b à i th d c iỉa m inh m ằ I d iô n g b a o g iở B á c c o i đó lả.tỉid vẳ

thơ A ậ l k h á c v đ i tâ m t ừ h ò à i c ổ :

TỦ SĂCH ỰÃN HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG

174

Rằm xuân lòng lộng trẩng soi, Sồng xuẳn nước lẩn màu trời thêm xuầtt.

Giữa đòng bàn bạc việc quân, Khuya vè bát ngát trăng ngân đầy thuyền.

(Bẩn địch Ciỉã Xuân Thúy).

B àn b ạ c v iệ c quân là b àn c h iế n lư ợ c c ầ m cự th ắ n g lợ i vđ i quẩn dịch d ể dưa c u ộ c k h ắ n g c h iế n c h ố n g P h ấ p c h ó n g c h u y ể n

sa n g g iai đ oạn phản c ô n g , là bàn nhữ ng sá c h lư ợ c cụ t h ể , g iả i

q u y ế t kịp thời n hữ n g vấn đ ề n ó n g b ỏ n g Đ ó đ ề u là n h ữ n g

v iệ c khổ k h ă n , d ả ử đ ầ u V ậ y m à ngư ờ i đi d ự h ọ p ỉạ i ung d u n g,

ai n g h ĩ rằn g đố là tư th ế , là p h on g th ấ i c ủ a m ộ t ngư ờ i ch ỉ huy tối c a o đ ến dự c u ộ c h ọ p c ơ m ậ t ? Đ iề u đổ ch ứ n g tỏ khi đi B á c

đã c ó sẩn cbủ k iến và sau khi h ọ p ,B ẩ c vầ c á c chú lẵnh đ ạ o

tố í c a o k h ắ c dã định ra c h iế n lư ợ c và cả c h iế n tbuật thỏa đ á n g , hữu h iệ u T rên t h ế g i đ i , k h ô n g phải vị tư ớn g lĩnh n à o ư ư đ c và sau khi h ọ p , ư ư đ c và sau khi v à o trận, đ ề u c ó đưỢc lò n g thanh th ầ n , ung dung n h ư th ế B à i thơ tràn đ ầ y n iề m tự tin ,

n iầ m hân h o a n , sắ n g k h o á i b ò a cừ n g v đ i th iên n h iê n đ ê m h ộ i

ứng vđ i tâ m trạng vui c ủ a tá c .giả và lò n g ngư ờ i m đ h ộ i qua

n ộ i dung b à i c à n g làm đ ầ u d ề th êm sá n g tỏ B ắn d ịch củ a

m à n g u y ê n bản k h ô n g c ó , đ ồ n g thời b ỏ m â t m ộ t từ xuân lỉh ằ m nhẩín m ạ n h đ ế n cả n h đ ẹ p m ù a x u â n , c á i phơi phđi c ủ a xu ân

c ũ n g như n iề m phơi phđi tro n g lò n g , so n g n h ư t h ế là rất đ ạ t,

n h ữ n g tr u y ề n th ô n g v ă n > h ó a c ủ a dân t ộ c , tô n trọ n g n hữ n g

p h o n g tụ c tậ p quán tế t đ ẹ p từ nghìn xư a đ ể lạ i và trd ihành

cứa dẵtt tộc c ố n ó i đ ạ i ý : H ồ Chủ tịe h là n g ư ờ i rất g ià u tinh

c ầ m , yà v ì g ià u tình c ẫ m m à N g ư ờ i m đ i đi ỉà m c á c h m ạ n g

T ron g t h ế g iđ i tình c ả m b a ỏ la c ứ a N g ư ờ i d àn h c h ó nhân d â n ,

nhìn th ấ y m ộ t th o á n g ư đc m ơ thầm tđn v ề m ộ t m á i iriià ấ m ,

m ộ t ch S d ừ n g cb â n trên co n đư ờ n g d à i m u ô n d ặm

Chiều / ổ / l à b à i th ơ thứ 31 trong tâ p Nhật ký Ịrong íb, ậịii

lậ í c ắ m x d c c ủ a n h à th d trên đư ờng bị g iẩ ỉ di q u a h ế t nhẫ ỉà o

n à y đ ế n nhà la o k h á c T rên con đư ờng k h ổ ầ i ấ y , m ộ t c h iề u

k ia , N g ư ờ i c h đ t n h ìii th ấ y cầ n h ch im c h iề ụ :

176

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng không

C âu thơ đ ịc h tuy d ẹ p nhưng ý thơ c ó phần rihẹ đi s o vđi

nhẹ*'cũng k h ô n g lộ t tẩ đưỢc ý c ủ a m ấ y c h ữ mạn mận

chân trời k ia , con đ ư ờ n g củ a m â y m đ i xa vờ i v ô h ận b iế t ch ừ n g

m ây c ô đđn di ttf c h â n trời n à y sa n g ch â n trời k ia; m à lạ i cò n

ch ậ m c h ạ p , trì h o ã n n ữ a , thì b iế t ch ừ n g n à o m đ i tđi n ơ i ? ! V à

h iển n h iê n khi trời tố i n ó v l n còn lử n g lơ b a y g iữ a b ầ u trời !

C h ồm m â y c ô dđn trôi c h ậ m rãi giữ a tầ n g k h ô n g là h ìn h ẳnh

ẩn dụ v ồ n gư ờ i tủ đ a n g bị g iả i trên d ư ờ n g xa vạn d ặ m , chưa

b iế t đ â u là đ iể m d ừ n g ! T rong hình ả n h ấ y hẳn c ố g ử i g ấ m tình c ả m thướng m ìn h c ô đơn, số t ruột v à k h a o k h á t c ổ m ộ t

m ái nhà C h i hai c ầ u th ở m à vừă tả cá n h v ậ t, vừa tá n g ư ờ i, tâ tình n gư ờ i Đ ó ĩà c á i h à m sú c , dư ba cử a th ơ c ổ đ iể n

N ế u hai d ò n g d ầ u dã n ó i tđi ch im m ỗ i v ề rừ ng tìm ch ố n ngủ v à c h ò m m â y c ô đơn chưa b iế t d ừ ng n ơ i n à o , thì h a i d ò n g

Hổ CHÍ MIỈỈH

177

Cô em xóm núi xay ngô tối, Xay bết, lò than đã rực bồng.

T rong bản d ịc h , ngư ờ i d ịch đã đưa v à o c h ữ “ / o T lộ liễu* trong khi thi p h á p thơ c ổ ch í m u ố n n g ư ờ i đ ọ c tự c ẩ m th ấ y

c h iề u tố i phủ x u ố n g m à k h ổ n g cần m ộ t sự th ô n g b á o trực t ỉế p

n à o Đ iề u đ ó là m lộ tứ thơ N h iín g d ó là c á i k h ổ c ủ a ngư ờ i

d ịch Đ iề u đ á n g chứ ý là m ộ t cả n h la o đ ộ n g g ia đ ìn h , rết đ ỗ i

xong, bếp đã hồng. C ô em^ b ế p lửa tưỢng trưng c h o cả n h g ia đình N g ô h ạ t x a y x o n g , b ế p dỏ h ồ n g lạ i tưỢng trưhg c h o c ô n g

v iệ c và nghỉ n g ơ i M ộ t k h ô n g k h í ấ m c ú n g d ố i vđ i n gư ờ i lữ thứ Đ iề u đ á n g ch ú ý thứ hai là trong n g u y ê n tá c ch ữ “ h ồ n g ” ỉà ấm^ n ố n g ch ứ k h ô n g phắi ỉà m à u đ ỏ , c à n g ch ứ n g tỏ đ iề u nhà thợ n g h ĩ đ ế n ỉà sứ c ấ m n ố n g , c h ứ k h ô n g p h ải ỉà án h sá n g

h ồ n g B ế p ỉạ n h , tro tàn là tưỢng trưhg c h o sự c ổ q u ạ n h , lẻ lo i

Đ iề u đ á n g chứ ý th ứ ba là nhà thđ n h ìn rổ dưỢc m ồn m ộ t cẳ n h trong nhà m ộ t c ô e m x ó m núi n hư t h ế , y n b ư t h ể đứng gần g ũ i 'b ê n cạ n h L ạ i n ữ a nhà thơ p h ải đ ứ n g rất lâu m ớ i th ấ y dưỢc

Ngô bạt xay xong bếp đẩbòng ? Đ â y c h ỉ là b à ị th ơ trên đường

V ậ y đó ch ỉ là c ả n h tư dng tưỢng tron g tâm tự d n g, trưđc x ó m núi b ên đ ư ờ n g, x u ấ t h iệ n Ịà b iể u trưng củ a m á i ấ m g iâ đ ìn h , nơi đoàn tụ c ủ a n h ữ n g ngư ờị thân th u ộ c C á i k ế t n à y tu y k h ôn g s^ ng b ừ n g lê n m à u b ồ n g lạ c quan c á c h m ạ n g n h ư a i đ ố h iể u ,

ĩiỗ i c ô dơn, tịch m ịc h C ù n g vđ i hình ả n h ấ y m ộ t ư đc m ơ tìiầm kín v ề tn ấ i ấ m g ia đìnb th ấp ử ìo ắ n g d â u đ ố N ế u ta ch ií ý b à i

hó, Núi cao rềi lạỉ núi Cầo chặp chòng” - m ộ t còn dường vô

TỦ SÁCH VĂN HỌC TRONG NHÀ TRƯỜ\JG

178

n g ự a ” n g à y đ i e h ẳ n g n g h ỉ c h â n , M ó n “g à n ă m V f ” -, t ố i tb ư ờ n g

ăn ; Thừa cơ rét, rệp xông vào đánh, Oanh sớm, mừng ngbe hót xóm gần ; thì ta s ẽ th ấ y sự x u ấ t h iệ n k h u n g cả n h g ia đình kia là rất d ễ h iể u N ổ c h ứ n g tỏ trái tim c ủ a nhà c á c h m ạ n g vẫn đ ập th e o những n h ịp c ủ a co n n gư ờ i bình th ư ờ n g, g à n gfli vđi râọi người.

/

N g h ệ thuật củ a b à i thơ là n g h ệ thuật g iá n tiế p c ổ đ iể n , n ó i cản h đ ể n ó i tình Hìrĩh ản h trong thơ c ũ n g là tâm eả n h N ế u chi phân tích nó nh ư m ộ t b ứ c tranh h iệ n thự c g iả n đơn, c h ắ c chắn ta s ẽ rời xa t h ế g iớ i n ộ i tâ m phong phú c ủ a nhà thơ.

n g h ệ th u ật c ổ đ iể n tron g s ẩ n g m à c ổ d ú c c ủ a thơ V i ệ t N am

Tá cán h b u ổ i sđ m Ịchi chư a m ọ c m ặ t trd i, vđ i Iihững câ u

Gà gáy một Ên, đêm cbưâ tàn.

Chòm São địùi vầng ứăng vượtBn đỉnh núi mùa üiü

văn h ọ c dân t ộ c , c ó n h iề u c â u thơ tả b ầ u trời trăn g sa o rất

T iế p d ó , HỒ Chủ tịch dựng lê n m ộ t b ứ c tranh m àu s ắ c rất

Những kboẳng u ám còn rơi rđt lại, một nhất chổi quét sạch

“Hơi ếm hao trùm tết câ vũ trụ”.

T ấm th â ft tù đ ầ y , bị ch ứ n g g iầ i đ i d ư ờ n g x a , trời t ố ỉ, g ió

lạ n h , tuy v ậ y N gư ờ i v ẫ n ung d u n g th ư th ắ i B à i thơ d ọ n g lẩn g

dất chuyển vần, nhìn vđi một cái nhìn động, tươi sánf Đố là

c á i nhln tin y ê u củ a Oiột c h í khí c á c h m ạ n g , m ộ t tinh t h ^ ỉạ c quan c á c h m ạ n g

TỦ SĂCH VĂN HỌC TRONG NHÀ TRƯỜm

180

Sait d â y là bài v iế t c iỉa H o à n g D u y v ề hai b à i thơ Tảo giẩi

i Xuất xứ chùm thơ

L ần đ ầ u t iê n , sau 3 0 n ă m đi k h ấ p bốn b iể n n ă m ch â u tìm

dư ờ n g c ứ u iiư đ c , n g à y 8 -2 -1 9 4 1 cụ N g u y ễ n Á i Q u ố c v ề nưđc

ư ơng Đ á n g C ộ n g sản Đ ô n g D ư đ n g đưỢc triệu tậ p , rồi n iặ t trận

V i ệ t M in h đưỢc thành lậ p , th ổ i b ù n g lê n n g ọ n lửa C á ch m ạ n g

g iá i p h ó n g dân tộ c T ừ đó p h o n g trà o dánh Pháp d u ổ i N h ậ t

g ià n h đ ộ c lậ p tự d o n g à y m ộ t d â n g ca o T h á n g 8 -1 9 4 2 , lần

d ầu tiê n v đ i m ộ t tê n m đ i là H ồ C hí M in h , B á c H ồ c ủ a ch d n g

Nam, Tìm đến Trung Hoa để hội đàm" (1 ) B ọn T ư d n g Ciiđị

"Iliạoh vu c h o N g ư ờ i là m g iá n d iệ p , rồi b ắ t b ỏ tù K h ô n g đủ

đi Một buổi chiều khi cbitn vè tổ, người ta lại dừng lại trong một địa phương nào đó, giam Cụ vào xà lim trên một đống rạ hẩn, kbông cởi trói cho Cụ ngủ Đau khổ như vậy nhưhg Cụ vẫn vui vẻ Cụ sung sướng đưỢc thấy phong cành thay đổi Cụ

Hồ vừa di vừa ngâm nga Thính thoắng Cụ HÒ làm thơ ”(2)

(1) Dầu ttìơ trong bài Bưửng đù! khó khãn, bài số 5, Hgụe truno nhật Hị.

(2) Trẩn Dãn Tiền Những m iu chuyện v i đăl hOỊt động eùa H Ì Chú tlch,

ÑXB Vãn học Hà Nội, 1969.

Hồ CHÍ W NH

181