Dạy học một số nội dung phần Sinh vật và môi trường trong chương trình Sinh học 9 (Trung học cơ sở) theo quan điểm tích hợp liên môn không chỉ giúp học sinh hiểu rõ bản c[r]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
VŨ THỊ THU THƯƠNG
TÍCH HỢP KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH VẬT VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
TRUNG HỌC CƠ SỞ
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
BỘ MÔN SINH HỌC
Mã số: 60.14.01.11
HÀ NỘI – 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
VŨ THỊ THU THƯƠNG
TÍCH HỢP KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH VẬT VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9
TRUNG HỌC CƠ SỞ
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
BỘ MÔN SINH HỌC
Mã số: 60.14.01.11
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Thế Hưng
HÀ NỘI – 20
Trang 3MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN i
DANH MỤC VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined DANH MỤC BẢNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC HÌNH Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 4
1 Lý do chọn đề tài 4
2 Mục đích nghiên cứu 5
3 Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu 6
3.1 Đối tượng nghiên cứu 6
3.2 Khách thể nghiên cứu 6
4 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 6
4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu 6
4.2 Phạm vi nghiên cứu 6
5 Vấn đề nghiên cứu 7
6 Giả thuyết khoa học 7
7 Phương pháp nghiên cứu 7
7.1 Nghiên cứu lí luận 7
7.2 Nghiên cứu thực tiễn 7
8 Đóng góp mới của luận văn 8
9 Ý nghĩa của luận văn 8
9.1 Ý nghĩa khoa học 8
9.2 Ý nghĩa thực tiễn 8
10 Cấu trúc luận văn 9 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error!
Bookmark not defined
1.1 Cơ sở lí luận của tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học Error!
Bookmark not defined
Trang 41.1.1 Một số khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined 1.1.2 Một số quan điểm về tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học Error! Bookmark not defined 1.1.3 Ý nghĩa của tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học Error!
Bookmark not defined
1.1.4 Nguyên tắc của dạy học tích hợp kiến thức liên môn Error!
Bookmark not defined
1.1.5 Lịch sử nghiên cứu vấn đề dạy học tích hợpError! Bookmark not
defined
1.2 Cơ sở thực tiễn của tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 - Trung học cơ sởError! Bookmark not defined
1.2.1 Xu hướng tích hợp kiến thức liên môn trong sách giáo khoa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.2.2 Thực trạng của việc tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 – Trung học cơ sở Error!
Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC PHẦNSINH VẬT VÀ MÔI TRƯỜNG SINH HỌC 9 - TRUNG HỌC CƠ
SỞ Error! Bookmark not defined 2.1 Phân tích chương trình phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 – Trung học cơ sở Error! Bookmark not defined
2.1.1 Mục tiêu của phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 – Trung học cơ sở Error! Bookmark not defined 2.1.2 Quan điểm xây dựng chương trình Error! Bookmark not defined 2.1.3 Vị trí của phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 – Trung học
cơ sở trong chương trình Sinh học Trung học cơ sở.Error! Bookmark
not defined
Trang 52.1.4 Mối liên quan về kiến thức phần Sinh vật và môi trường (Sinh học 9 – Trung học cơ sở) với các môn học khác.Error! Bookmark not
defined
2.2 Quy trình dạy học tích hợp kiến thức liên môn trong phần Sinh vật
và môi trường (Sinh học 9 – Trung học cơ sở).Error! Bookmark not defined
defined
not defined
2.3 Những yêu cầu khi tích hợp liên môn trong dạy học phần Sinh vật
và môi trường Sinh học 9 Trung học cơ sở Error! Bookmark not defined 2.4 Tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 – Trung học cơ sở Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm.Error! Bookmark not
defined
3.1.1 Mục đích Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nhiệm vụ Error! Bookmark not defined
3.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạmError! Bookmark not defined
3.2.1 Nội dung Error! Bookmark not defined 3.2.2 Phương pháp Error! Bookmark not defined
3.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined
3.3.1 Phân tích định tính Error! Bookmark not defined 3.3.2 Phân tích định lượng Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined Kết luận Error! Bookmark not defined
Trang 6Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 10 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Giáo dục Việt Nam đang trên đà đổi mới Việc nghiên cứu lý thuyết học tập để tìm ra cơ sở khoa học của hướng đi, cách làm giáo dục là cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu của người học, của xã hội Ngày nay, với sự phát triển như vũ bão của khoa học, kĩ thuật và công nghệ, tri thức của loài người đang gia tăng nhanh chóng Tình hình nói trên buộc phải xem lại chức năng truyền thống của người giáo viên là truyền đạt kiến thức, đặc biệt là những kiến thức của từng môn khoa học riêng rẽ (Vật lý, Hoá học, Sinh học, Địa chất, Thiên văn…) Giáo viên phải biết dạy tích hợp các khoa học, dạy cho học sinh cách thu thập, chọn lọc, xử lí các thông tin, biết vận dụng các kiến thức học được vào các tình huống của đời sống thực tế
Trang 7Hình thức tích hợp phổ biến nhất được giáo viên vận dụng và hiện đang được đẩy mạnh là tích hợp liên môn Đây là quan điểm tích hợp mở rộng kiến thức trong bài học với các kiến thức của các bộ môn khác, các ngành khoa học, nghệ thuật khác, cũng như các kiến thức đời sống mà học sinh tích lũy được từ cuộc sống cộng đồng, qua đó kích thích khả năng hứng thú tìm tòi, khám phá tri thức, làm giàu thêm vốn hiểu biết và phát triển nhân cách cho học sinh
Cùng với sự tiến bộ của khoa học công nghệ, khối lượng tri thức mà loài người tích lũy được tăng lên nhanh chóng, điều đó đặt ra cho nền giáo dục nước nhà phải có sự đổi mới sâu sắc và toàn diện Nước ta đang tiến hành một cuộc cải cách giáo dục với quy mô rộng lớn, trên nhiều lĩnh vực (thay đổi về mục tiêu đào tạo, đổi mới chương trình và nội dung kiến thức, cải cách về quản lí giáo dục, xã hội hóa giáo dục và đổi mới về phương pháp giảng dạy, hình thức kiểm tra đánh giá ) Trong đó đổi mới quy trình và áp dụng phương pháp dạy học tích cực là một trong những yêu cầu bức thiết trong công cuộc cải cách giáo dục hiện nay
Ngày nay, trong sự phát triển như vũ bão của khoa học kĩ thuật, đặc biệt
là sự phát triển của công nghệ thông tin, kiến thức Sinh học tăng rất nhanh theo thời gian và có nhiều sự đổi mới Có những kiến thức Sinh học được coi
là chuẩn mực và được thừa nhận trong thời gian dài thì bây giờ hoặc đã trở nên lạc hậu hoặc đã được mở rộng và phát triển thêm Cùng với sự tăng nhanh của kiến thức Sinh học là sự hình thành của các chuyên ngành Sinh học mới Sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm Các kiến thức Sinh học được hình thành trên cơ sở các thí nghiệm, thực nghiệm của các nhà nghiên cứu và thực tiễn lao động sản xuất cũng như quá trình đấu tranh với thiên nhiên của con người Con người lại sử dụng chính những kiến thức đã tích lũy được để phục vụ đời sống của mình (chăn nuôi, trồng trọt, y học, bảo vệ môi trường )
Trang 8Sinh học là ngành khoa học, trong đó có sự tích hợp kiến thức của nhiều ngành khoa học khác: Toán học, Vật lí học, Hóa học, Thiên văn học, Địa chất học, Trong quá trình phát triển, càng ngày mối quan hệ giữa Sinh học và các ngành khoa học càng phức tạp đa dạng và mật thiết Nội dung kiến thức trong phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 - Trung học cơ sở mang tính logic cao, có sự gắn kết chặt chẽ với nhiều môn học khác nhau nhưng để tích hợp kiến thức của các môn học với nhau một cách hợp lí lại là vấn đề không
hề đơn giản Chính vì thế, chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Tích hợp kiến
thức liên môn trong dạy học phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 - Trung học cơ sở.”
2 Mục đích nghiên cứu
Sử dụng kiến thức liên môn để dạy học phần Sinh vật và môi trường (Sinh học 9) – Trung học cơ sở, nhằm phát triển kĩ năng thu nhận, xử lí, sử dụng thông tin để giải quyết các vấn đề học tập và thực tiến cuộc sống
3 Đối tƣợng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Biện pháp tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học phần Sinh vật và
môi trường Sinh học 9 – Trung học cơ sở
3.2 Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy học Sinh học 9 – Trung học cơ sở
4 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, đề tài tập trung giải quyết các nhiệm vụ cụ thể sau:
Trang 9- Nghiên cứu cơ sở lí luận về dạy học tích hợp, đặc biệt là tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học Sinh học
- Xác định thực trạng việc dạy học Sinh học nói chung và dạy học Sinh học bằng việc tích hợp kiến thức liên môn tại một số trường Trung học cơ sở hiện nay
- Phân tích nội dung kiến thức Sinh học 9 đặc biệt là phần Sinh vật và
môi trường để lựa chọn những nội dung có thể dạy học theo hướng tích hợp
kiến thức liên môn
- Thiết kế và tổ chức dạy học một số bài trong phần Sinh vật và môi
trường Sinh học 9 theo hướng tích hợp kiến thức liên môn
- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính hiệu quả và tính khả thi của
đề tài nghiên cứu
4.2 Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi nội dung: Nghiên cứu nội dung, biện pháp, phương pháp và hình thức tổ chức tích hợp kiến thức liên môn vào một số bài cụ thể trong
phần Sinh vật và môi trường (Sinh học 9 - Trung học cơ sở)
- Phạm vi thời gian: Nghiên cứu trong năm học 2013 – 2014
5 Vấn đề nghiên cứu
Xác định nội dung kiến thức, nguyên tắc, biện pháp tích hợp trong phần
Sinh vật và môi trường (Sinh học 9 - Trung học cơ sở) có thể tích hợp liên
môn một cách hợp lí, mang lại hiệu quả cao trong việc tạo hứng thú cho người học và nâng cao chất lượng dạy học
6 Giả thuyết khoa học
Dạy học một số nội dung phần Sinh vật và môi trường trong chương
trình Sinh học 9 (Trung học cơ sở) theo quan điểm tích hợp liên môn không chỉ giúp học sinh hiểu rõ bản chất của các hiện tượng Sinh học, mà còn nâng cao được khả năng vận dụng, phát triển kĩ năng thu nhận, xử lí, sử dụng thông tin để giải quyết các vấn đề học tập và thực tiễn cuộc sống
Trang 107 Phương pháp nghiên cứu
7.1 Nghiên cứu lí luận
- Nghiên cứu các văn bản và chỉ thị của Trung Ương, Quốc hội, Bộ Giáo dục và Đào tạo về đổi mới Giáo dục – Đào tạo
- Phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa cơ sở lí luận của việc dạy học tích hợp kiến thức liên môn nói chung và tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học Sinh học
7.2 Nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp điều tra
+ Đối với giáo viên: Điều tra khảo sát thực tế việc dạy học Sinh học nói chung và sử dụng kiến thức liên môn nói riêng trong dạy học phần Sinh vật và môi trường thông qua phỏng vấn, dự giờ, thăm lớp, sử dụng phiếu điều tra + Đối với học sinh: Tiến hành điều tra tình hình học tập, phương pháp học tập và tâm lý của học sinh lớp 9 ở một số trường Trung học cơ sở trên địa bàn Hải Hậu – Nam Định thông qua phân tích kết quả học tập và sử dụng phiếu điều tra
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm và xử lí số liệu
+ Tiến hành thiết kế và tổ chức dạy học song song một số bài thực nghiệm và đối chứng trong phần Sinh vật và môi trường (Sinh học 9 – Trung học cơ sở)
+ Sử dụng phương pháp toán học thống kê trên cơ sở so sánh kết quả học tập của học sinh giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, từ đó rút ra kết luận
về tính khả thi và tính hiệu quả của đề tài
8 Đóng góp mới của luận văn
Luận văn sẽ có những đóng góp cơ bản sau:
- Hệ thống hóa cơ sở lí luận của việc dạy học tích hợp kiến thức liên môn và dạy học tích hợp kiến thức liên môn trong phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 – Trung học cơ sở
Trang 11- Xác định được nguyên tắc, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và nội dung kiến thức liên môn có thể sử dụng trong dạy học phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 - Trung học cơ sở
- Thiết kế và tổ chức dạy học theo hướng tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học một số nội dung trong phần Sinh vật và môi trường (Sinh học 9 – Trung học cơ sở)
9 Ý nghĩa của luận văn
9.1 Ý nghĩa khoa học
Đề tài góp phần làm phong phú thêm lí luận về phương pháp dạy học Sinh học nói chung và phương pháp tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học phần Sinh vật và môi trường Sinh học 9 - Trung học cơ sở nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh từ đó nâng cao hiệu quả dạy học về nhiều mặt
9.2 Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên Trung học cơ sở vận dụng vào dạy học Sinh học ở trường Trung học cơ
sở để nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn
10 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục luận văn được trình bày trong 3 chương
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
Chương 2: Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học phần Sinh vật và
môi trường Sinh học 9 - Trung học cơ sở
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lê Huy Bá – Lâm Minh Triết (2000), Sinh thái môi trường ứng
dụng Nhà xuất bản khoa học và kĩ thuật, Hà Nội
2 Đinh Quang Báo (2003), Cơ sở lí luận của việc đào tạo tích hợp
khoa học cơ bản và phương pháp dạy học bộ môn ở các trường sư phạm, Kỷ
yếu 60 năm ngành sư phạm Việt Nam Nhà xuất bản Đại học sư phạm
3 Đinh Quang Báo (1996), Lý luận dạy học Sinh học Nhà xuất bản
Giáo dục, Hà Nội
Trang 134 Nguyễn Phúc Chính và Trần Thị Mai Lan (2009), “Tích hợp giáo
dục hướng nghiệp trong dạy học vi sinh vật học (Sinh học 10)”, Tạp chí khoa
học công nghệ (206), tr 44 - 46
5 Nguyễn Phúc Chỉnh (2012), Tích hợp trong dạy học sinh hoc Nhà
xuất bản Đại học Thái Nguyên, Thái Nguyên
6 Gielle O Martin – Kniep (2011), Tám đổi mới để trở thành người
giáo viên giỏi Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam
7 Bùi Hiền (2011), Từ điển giáo dục học Nhà xuất bản từ điển bách
khoa
8 Trần Bá Hoành (1993), Dạy học tích hợp, Kỷ yếu 60 năm ngành Sư
phạm Việt Nam Nhà xuất bản ĐH Sư phạm Hà Nội
9 Trần Bá Hoành (2006), Đổi mới PPDH, chương trình và sách giáo
khoa Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, Hà Nội
10 Đặng Thành Hƣng (2002), Dạy học hiện đại- lí luận, biện pháp, kĩ
thuật Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội
11 Nguyễn Thế Hƣng (2012), Phương pháp dạy học Sinh học ở trường
phổ thông Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội
12 I.A Cai- rốp (tổng chủ biên), N.K.Gôn- sa- rốp, B.P.Ét- si- pốp
(1959), Giáo dục học - Tập 1, sách dùng trong các trường Đại học Việt Nam
Nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội
13 L.F Khalamôp (1979), Phát huy tính tích cực học tập của học sinh
như thế nào Nhà xuất bản Giáo dục
14 Phạm Văn Lập (2007), Bài giảng phương pháp dạy học Sinh học ở
trường THPT ĐHQG Hà Nội – Khoa Sư phạm
15 M Alêcxêep và Ônhisúc (1976), Phát triển tư duy học sinh Nhà
xuất bản Giáo dục
16 N.M Iacôplep (1975), Phương pháp và kĩ thuật lên lớp ở trường
phổ thông - Tập 1 Nhà xuất bản Giáo dục