Phong tục tập quán của người Mường là những nếp sống, phong tục được hình thành trong quá trình lịch sử lâu dài và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đi kèm với những phong tục tập quán tốt đẹp, nhân văn là những phong tục, tập quán không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại.
Trang 1Ngày nhận bài: 6/4/2017; Ngày phản biện: 15/5/2017; Ngày duyệt đăng: 10/6/2017
Ảnh hưởng của phong tục tập quán người Mường đến hiệu quả xây dựng nông thôn mới khu vực miền núi phía Bắc
P hong tục tập quán của người Mường là những nếp sống, phong tục được hình
thành trong quá trình lịch sử lâu dài và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác
Đi kèm với những phong tục tập quán tốt đẹp, nhân văn là những phong tục, tập quán không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại Hiện nay, phong tục, tập quán của người Mường cũng dần được thay đổi để phù hợp với đời sống hiện tại, góp phần tích cực, hiệu quả trong xây dựng nông thôn mới ở khu vực miền núi phía Bắc.
Từ khóa: Phong tục; tập quán; dân tộc Mường; hiệu quả xây dựng nông thôn mới;
miền núi phía Bắc.
Dân tộc Mường là một trong những dân
tộc thiểu số có tỷ lệ dân số đông trong cộng đồng
53 dân tộc thiểu số (DTTS) ở Việt Nam, có bề
dày truyền thống văn hóa lâu đời, là chủ nhân đầu
tiên của nền văn minh lúa nước - nền văn minh
sông Hồng được ghi nhận trong diễn trình lịch sử
dân tộc
Người Mường cư trú rải rác ở các tỉnh
miền núi phía Bắc, tập trung đông nhất ở tỉnh
Hòa Bình và một số huyện miền núi của tỉnh
Thanh Hóa Trong bức tranh đa sắc màu của
cộng đồng các DTTS Việt Nam, người Mường
có phong tục, tập quán riêng trong sinh hoạt hàng
ngày cũng như trong lao động sản xuất Cho đến
nay, nhiều phong tục, tập quán của người Mường
vẫn được gữ gìn, bảo tồn và phát triển, tạo nên
những nét văn hóa riêng có của người Mường
Những phong tục, tập quán này đã và đang tác
động theo cả chiều hướng tích cực lẫn tiêu cực
đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội nói chung
và đối với chương trình xây dựng nông thôn mới
nói riêng
Đối với tập quán sản xuất, người Mường
có nhiều hoạt động kinh tế khác nhau, trong đó
điển hình là: Nghề trồng lúa nước, đốt nương làm
rẫy, chăn nuôi, nghề thủ công, khai thác nguồn
lợi từ thiên nhiên và đánh bắt thủy sản Những
tập quán sản xuất này đã đúc kết thành những
kinh nghiệm trong trồng trọt và chăn nuôi của
đồng bào Cho đến nay, những tri thức đó vẫn còn
nguyên giá trị, đang phát huy tác dụng trong quá
trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên
cơ sở phù hợp với điều kiện khí hậu khắc nghiệt,
sản xuất khó khăn ở miền núi
Trong tập quán sản xuất cổ truyền của người Mường, có sự phân công vai trò giữa các thế hệ trong gia đình khá rõ và có sự phân công lao động tương đối rõ ràng giữa nam và nữ trong gia đình Người nam thường đảm nhiệm các công việc đòi hỏi nhiều sức khỏe và sự dẻo dai, như: Săn bắn, đan lát, làm nhà cửa,… còn người phụ nữ thường đảm nhiệm các công việc đòi hỏi sự khéo léo và bền bỉ, như: Cấy hái, dệt vải,… ngoài ra, có một
số hoạt động chung cả nam và nữ cùng làm như: Phát nương, làm rẫy, lấy củi, Trong xã hội truyền thống, nam giới được xem là lao động chính trong gia đình và chính điều này đã quyết định vị thế và tiếng nói của nam giới trong gia đình nói riêng và trong cộng đồng nói chung
Tập quán sản xuất của người Mường truyền thống mang tính tự cung tự cấp, hoạt động sản xuất phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên, các nhu yếu phẩm đời sống phần lớn dựa vào các nguồn tài nguyên sẵn có từ rừng núi, sông, suối,… Chính vì thế người Mường tin rằng các thế lực siêu nhiên đã chi phối đời sống cũng như sản xuất của họ Điều này làm cho khả năng tiếp cận với khoa học kỹ thuật vào quá trình sản xuất của người Mường hiện nay rất hạn chế Thói quen dựa vào thiên nhiên là chính làm cho họ không có
ý thức về việc học tập, áp dụng kỹ thuật nông lâm nghiệp vào trồng trọt, chăn nuôi góp phần cải thiện bữa ăn, cuộc sống hằng ngày; trình độ học vấn thấp dẫn đến khả năng tiếp thu khoa học còn hạn chế nên dẫn đến trình độ sản xuất không được nâng cao; một bộ phận lớn người dân thu nhập bấp bênh và thiếu ổn định, thiếu vốn, khả năng tái đầu tư không có, nên tỉ lệ hộ nghèo vẫn
Trang 2còn cao.
Tập quán canh tác nương rẫy cũng ảnh
hưởng không nhỏ đến hoạt động giáo dục của
người Mường Một bộ phận lớn người dân cho
con cái đi học là do nhà nước vận động (chiếm
33.2%) Nguyên nhân xuất phát từ tập quán canh
tác nương rẫy nên những người chủ gia đình phải
ở lại nương rẫy dẫn đến việc quan tâm chăm sóc
con cái không chu đáo, hơn nữa tính chất lao
động của người dân tộc thiểu số vẫn sản xuất theo
kiểu thủ công nên cần nhiều lao động
Hiện nay, hình thức canh tác chủ đạo
của đồng bào Mường ở tỉnh Hòa Bình là nông
nghiệp và nông lâm kết hợp, mà cụ thể là trồng
lúa kết hợp với chăn nuôi, trồng rừng Tuy nhiên,
nông nghiệp hiện nay vẫn là ngành kinh tế giữ
vai trò chủ đạo (chiếm 54.0%) Trong đó số hộ
thuần nông là 44,5% và số hộ nông lâm kết hợp
là 55,5% Hoạt động sản xuất kinh doanh đã có
hướng chuyển dịch theo hình thức buôn bán, dịch
vụ nhưng vẫn chỉ chiếm 2,5% số hộ Sự biến đổi
trong sản xuất của người Mường mới chỉ dừng
lại ở việc thay đổi cơ cấu mùa vụ (tăng cường
thâm canh), áp dụng máy móc nông nghiệp vào
sản xuất, thay đổi một số kỹ thuật canh tác và một
số giống cây trồng vật nuôi theo hướng tăng các
giống cây trồng, vật nuôi lai tạo cho năng suất
cao Hoạt động sản xuất vẫn mang đặc trưng của
nền sản xuất gia đình (canh tác nông nghiệp kết
hợp với chăn nuôi gia đình) nên còn manh mún,
nhỏ lẻ Điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến
công cuộc hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn
hiện nay
Bên cạnh, những giá trị văn hóa truyền
thống mang tính thuần phong, mỹ tục, góp phần
tôn thêm vẻ đẹp của văn hóa Việt nói chung và
đối với người Mường nói riêng, thì cũng còn tồn
tại không ít tập quán, phong tục trong đời sống
văn hóa xã hội tác động, ảnh hưởng xấu đến việc
thực hiện xây dựng nông thôn mới ở khu vực
miền núi phía Bắc hiện nay
Về tín ngưỡng, với quan niệm vạn vật hữu
linh, người Mường vẫn còn bị chi phối khá nhiều
bởi các thế lực siêu nhiên, thể hiện ở việc họ thờ
cúng nhiều thần, ma Điều đó cho thấy tính lệ
thuộc vào thiên nhiên khá rõ, sự tác động của khoa
học - kỹ thuật chưa đủ mạnh để tạo sự chuyển
biến về tâm lý của họ, điều này ảnh hưởng không
nhỏ đến quá trình xây dựng đời sống văn hóa mới
ở người Mường tại các địa phương hiện nay
Về phong tục cưới hỏi, tục cưới xin của
người Mường: Đây là một tục lệ văn hóa quan
trọng, phong phú, đặc sắc, có ảnh hưởng rất lớn
và sâu sắc đến sự hình thành, phát triển gia đình, dòng tộc và dân tộc, chứa đựng trong đó rất nhiều phong tục, luật tục, những chuẩn mực, những quy định, yêu cầu về tìm hiểu yêu đương, kén chọn,
gả chồng, gả vợ Đây là một trong những sinh hoạt văn hóa được đồng bào Mường coi trọng bởi nó bắt đầu một giai đoạn mới của đời người Hôn nhân truyền thống của người Mường cũng tương tự như người Kinh là theo chế độ một vợ một chồng, gồm các bước chạm ngõ, ăn hỏi, xin cưới và đón dâu Trong quá trình đính hôn, ăn hỏi, cưới gả theo phong tục người Mường, ông mối có vai trò quan trọng, là sứ giả cuộc hôn nhân của đôi trai gái Không gian kết hôn của người Mường truyền thống thường giới hạn ở phạm vi trong cùng một bản Mường hoặc một số bản láng giềng Tuy nhiên, đám cưới của người Mường ngày nay cũng gần tương tự như người Kinh, vẫn gồm các bước chạm ngõ, ăn hỏi, xin cưới và đón dâu hay xem ngày giờ tổ chức đám cưới Thời gian từ lúc ăn hỏi đến lúc đón dâu cũng được rút ngắn Trong quá trình đính hôn, ông mối vẫn có vai trò quan trọng trong việc gắn kết đôi trai gái, tuy nhiên, việc mai mối cũng chỉ còn là hình thức
mà thôi Tục thách cưới ngày nay vẫn còn rất phổ biến, nhưng dường như chỉ mang tính hình thức, tượng trưng, lễ vật thách cưới không yêu cầu cao, không còn khắt khe như trước kia, Cùng với những thay đổi về các thủ tục cưới xin và mở rộng không gian kết hôn là sự thay đổi về việc mặc trang phục trong ngày cưới Có một sự khác biệt lớn về tuổi tác và thế hệ trong việc mặc trang phục ngày cưới Tỷ lệ mặc trang phục truyền thống trong ngày cưới ngày càng giảm theo độ tuổi và theo thời gian, những người trẻ tuổi chủ yếu mặc váy cưới hiện đại, những người nhiều tuổi hơn chủ yếu mặc trang phục truyền thống Đồng thời, có sự khác biệt giữa các địa bàn về tỷ
lệ mặc trang phục trong ngày cưới
Hiện nay, về cơ bản, đám cưới của người Mường vẫn giữ được những nghi thức truyền thống nhưng chúng đã được rút gọn về thời gian, không gian và thủ tục Từ khi ướm tiếng cho đến khi dạm ngõ, ăn hỏi và cưới dâu, hai họ nhà trai, nhà gái có thể thoả thuận với nhau trong vòng vài tháng Còn rất ít những gia đình kéo dài khoảng thời gian từ ăn hỏi đến lễ cưới vì không lo kịp và
đủ lễ vật thách cưới Đây cũng là một thay đổi khá lớn đối với yêu cầu vật chất, giúp cho nghi
lễ hôn nhân bớt nặng nề hơn xưa Tuy vậy, người Mường vẫn rất coi trọng hình thức thách cưới
Họ cho rằng, qua lễ vật mà nhà gái thách cưới đối
Trang 3với nhà trai sẽ thấy được sự tôn trọng của nhà trai
đối với công lao sinh thành và nuôi dưỡng người
con dâu Lễ vật đó cũng thể hiện sự trân trọng của
nhà trai đối với nhà gái và để đáp ơn nhà gái đã
trao con cho gia đình họ Đó là điều rất đáng trân
trọng của quan hệ cộng đồng qua lễ cưới truyền
thống của người Mường, thể hiện những ứng xử
khéo léo, đề cao các nghi thức của mối quan hệ
con người với con người, con người với xã hội
(gia đình mở rộng, cộng đồng làng, bản) tạo điều
kiện cho những thành viên mới của một đơn vị xã
hội mới (đôi vợ chồng trẻ) biết tôn trọng nhau và
biết củng cố sự bền chặt mối quan hệ của mình
Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị văn hóa đó, thì
lễ cưới của người Mường vẫn còn trải qua một
quy trình rất phức tạp, tốn kém, mất nhiều thời
gian, công sức và tiền của ảnh hưởng lớn đến quá
trình tích lũy vốn để đầu tư phát triển sản xuất,
nâng cao đồi sống của mỗi gia đình cũng như mỗi
cộng đồng
Về tang ma, tang lễ cổ truyền của người
Mường là một trong những nghi lễ đậm sắc thái
văn hóa tộc người, trong đó bảo lưu nhiều nghi
lễ, thể hiện những quan niệm về vũ trụ, nhân sinh
quan của tộc người Những quan niệm đó đã góp
phần tạo nên “mối cộng cảm” và tạo ra cốt cách
tâm hồn người Mường đậm chất dân gian và tính
nhân văn sâu sắc Đám tang của người Mường
mang những ý nghĩa xã hội sâu sắc, thể hiện sự
gắn kết cộng đồng, gia đình, dòng họ cũng như
thể hiện quan niệm tâm linh về mối quan hệ giữa
thế giới người sống với thế giới người chết Tuy
nhiên, bên cạnh những giá trị trọng hiếu, thể hiện
ở hình thức chuẩn bị chu đáo còn tồn tại các nghi
lễ mang tính huyền bí với những thủ tục rườm rà,
dài ngày gây tốn kém tiền của, hệ lụy là sau tang
ma các hộ gia đình có người chết đều rơi vào nợ
nần, túng thiếu
Ngoài ra, trong việc chăm sóc sức khỏe,
người Mường có thói quen sử dụng nước không
đảm bảo vệ sinh (chiếm 23%); thói quen uống
rượu, hút thuốc, lâu dần trở thành nghiện,… đã
tạo ra những áp lực về tinh thần, kinh tế đối với
các thành viên trong gia đình, quan trọng hơn,
sức khỏe của họ cũng theo đó bị giảm sút,…Việc
phòng, chữa bệnh vẫn chưa được quan tâm đúng
mức, còn một bộ phận rất nhỏ người dân có bệnh
không đi khám chữa mà để tự khỏi bệnh (chiếm
9.3%) hoặc tự tìm đến các thầy lang, thầy cúng để
chữa trị (chiếm 4.1%), làm vía (chiếm 10.3%)1
1 Nguyễn Thị Hằng, Những biến đổi văn hóa và tính cố kết
cộng đồng dân tộc Mường hiện nay, Luận án tiến sĩ, 2015;
Đã có không ít trường hợp tiền mất, tật mang bằng phương pháp chữa trị huyền bí này
Trở lên, chúng ta thấy, một số phong tục, tập quán của người Mường có ảnh hưởng tích cực trong công cuộc xây dựng nông thôn mới nhất
là một số tập quán sản xuất, chăn nuôi phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng vùng cao; phong tục sinh hoạt văn hóa cộng đồng phong phú, độc đáo làm
cơ sở xây dựng đời sống văn hóa mới Nhờ đó, sau 5 năm triển khai, được sự ủng hộ của đông đảo các dân tộc (trong đó đa số là người Mường) chương trình xây dựng nông thôn mới đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận Ở Hòa Bình, đến nay, đã có 31 xã đạt chuẩn nông thôn mới (chiếm hơn 16% tổng số xã trên địa bàn), trong
đó có 19 xã đạt từ 10 đến 14 tiêu chí, không còn
xã đạt dưới 5 tiêu chí2 Thu nhập bình quân đầu người ở khu vực nông thôn hiện đạt 18,2 triệu đồng; tỉ lệ hộ nghèo khu vực nông thôn giảm còn 15%; tỉ lệ lao động qua đào tạo đạt 45%; tỉ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế đạt 94%; tỉ lệ
hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh đạt 83%, toàn tỉnh đã có 58 xã đạt và vượt chỉ tiêu về thu nhập của người dân ở nông thôn
Phong tục tập quán của người Mường là những nếp sống, phong tục được hình thành trong quá trình lịch sử lâu dài và được truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác Đi kèm với những phong tục tập quán tốt đẹp là những hủ tục không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại, vì thế phong tục cũng dần được thay đổi để phù hợp với đời sống hiện tại của từng thời kỳ Bên cạnh những ảnh hưởng tích cực, thì một số phong tục tập quán của người Mường cũng ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình xây dựng nông thôn mới Đáng quan tâm nhất
là tâm lý thụ động, nhiều tập tục sản xuất, sinh hoạt lạc hậu ảnh hưởng trực tiếp đến sự nỗ lực, tích cực, chủ động của đồng bào trong tham gia thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới Phong tục cưới hỏi tuy các bước tiến hành ngày nay đã đơn giản đi nhiều, thời gian từ khi đặt vấn
đề đến khi tổ chức đám cưới thường chỉ diễn ra trong khoảng thời gian ngắn, không phải đợi chờ, thử thách ba năm như trước đây Nhưng bên cạnh những giá trị tích cực được bảo tồn trong tục cưới hỏi hiện nay của dân tộc Mường ở Hoà Bình cũng
2 Ngày 16/4, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 491/ QĐ-TTg, ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới bao gồm 19 tiêu chí và được chia thành 5 nhóm cụ thể: Nhóm tiêu chí về quy hoạch; về hạ tầng kinh tế - xã hội; về kinh tế và tổ chức sản xuất; về văn hóa - xã hội - môi trường
và về hệ thống chính trị.
Trang 4không tránh khỏi các biến đổi tiêu cực như: Trang
phục của cô dâu chú rể có xu hướng tân thời, cô
dâu thích được mặc váy trắng ba tầng dài quét
đất thay cho bộ áo váy truyền thống Chú rể thích
đóng bộ com lê, đeo cà vạt, đi giầy da; nhạc trong
đám cưới thường là những bản nhạc rock bốc lửa,
không còn chơi xắc bùa, cồng chiêng với những
điệu “thường rang, bộ mẹng” như trong đám cưới
xưa nữa; các chàng trai, cô gái cùng nhau nhảy
những điệu nhảy mới quay cuồng trong những
bản nhạc mạnh, Trong bài trí khánh tiết của
đám cưới, những nếp nhà sàn truyền thống cũng
không còn và thay vào đó là cách dựng rạp, trang
trí hiện đại, khách đến dự tiệc cưới, kể cả các cụ
ông, cụ bà cũng ngồi ghế nhựa 6 cụ một mâm,
không có gia chủ ngồi tiếp,
Những nét đặc sắc trong tập tục, tập quán
của dân tộc Mường nói riêng và cộng đồng dân
tộc Việt Nam nói chung, là một kho tàng giá trị
nhân văn tạo nên bản sắc văn hoá của dân tộc
Việt Nam Ngày nay dưới sự chỉ đạo của Đảng,
nhà nước trong bối cảnh trước tốc độ phát triển
mọi mặt trên thế giới và trong nước, xác định
mục tiêu, nhiệm vụ “xây dựng và phát triển nền
văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân
tộc” là một quan niệm đúng đắn và cấp thiết Để
phát huy những giá trị tốt đẹp, nhân văn, hạn chế
những ảnh hưởng tiêu cực của phong tục tập quán
của người Mường, chúng ta cần tiếp tục thực hiện
tốt các giải pháp sau:
- Các cấp chính quyền ở miền núi phía Bắc
cần thực hiện đồng thời nhiều giải pháp, đặc biệt
cần phát huy hơn nữa vai trò chủ thể của đồng
bào dân tộc Mường trong thực hiện chương trình
nông thôn mới
- Thực hiện chính sách bảo tồn những giá
trị đặc sắc của văn hoá Mường cổ truyền theo
hướng kết hợp chặt chẽ văn hoá với kinh tế, với hoạt động, du lịch, mục tiêu văn hoá gắn bó chặt chẽ với mục tiêu phát triển kinh tế, ổn định xã hội, nâng cao đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân, đảm bảo sự phát triển bền vững
Từ mỗi cá nhân đến cộng đồng và toàn xã hội cần phải nêu cao ý thức, trách nhiệm trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá tốt đẹp, loại bỏ và thay đổi một số phong tục, tập quán không còn phù hợp, góp phần xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển kinh tế - xã hội, ổn định về chính trị, vững về quốc phòng, an ninh, xây dựng đất nước Việt Nam giàu đẹp vững bước tiến bước lên Chủ nghĩa xã hội
Tài liệu tham khảo
[1] Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch (2014),
Một số tín ngưỡng đặc trưng của người Mường; [2] Hoàng Thị Chiển (2014), Bảo tồn bản sắc văn hoá dân tộc mường Hoà Bình, Trang tin
điện tử Sở VHTT tỉnh Hoà Bình;
[3] Phạm Lê Hòa, (2010), Đám cưới truyền thống Mường;
[4] Đặng Phương Lan, (2017), Lễ hội Khai
hạ của dân tộc Mường Nghĩa Lộ - Yên Bái, Tạp
chí Văn học Nghệ thuật Yên Bái;
[5] Phương Lan (2017), Văn hóa nhà sàn dân tộc Mường, Tạp chí chuyên mục nghiên cứu - trao
đổi Trường Đại học Văn Hóa Nghệ thuật Quân đội; [6] Vĩnh Phong, (2014), Dân tộc Mường
và những nét văn hóa đặc sắc, Đài tiếng nói
Việt Nam;
[7] Đinh Thị Hồng Thu (2013), Biến đổi nhà ở của người Mường ở huyện Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ, Trường Đại học KHXH&NV.
INFLUENCE OF MUONG PEOPLE’S CUSTOMS ON THE EFFICIENCY OF NEW RURAL
CONSTRUCTION IN THE NORTHERN MOUNTAINOUS AREA
Abstract: The customs of the Muong people are the habits and customs formed during
the long history and passed from one generation to the next Comes with good customs and habits, humanities are customs and habits that are no longer suitable for modern life At present, the customs and practices of the Muong people are gradually changed to adapt to the present life, contributing positively and effectively to the building of new rural areas in the northern mountainous areas.
Keywords: Customs; custom; Muong ethnic; efficiency building new countryside;
Northern mountainous area.