Bài 5 Hệ thống pháp luật thuộc Tài liệu hướng dẫn môn học Lý luận về pháp luật giới thiệu đến các bạn những nội dung về khái niệm hệ thống pháp luật, hệ thống cấu trúc của pháp luật, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật,...
Trang 1BÀI 5: H TH NG PHÁP LU T
1 M C ÍCH – YÊU C U
- M c đích: cung c p ki n th c t ng quát v h th ng pháp lu t, giúp ng i h c hình
dung đ c c u trúc bên trong và hình th c bên ngoài c a h th ng pháp lu t
- Yêu c u: ng i h c c n n m đ c các v n đ sau
+ H th ng c u trúc bên trong c a pháp lu t và h th ng v n b n quy ph m pháp lu t; + M i quan h gi a h th ng c u trúc c a pháp lu t và h th ng v n b n quy ph m pháp lu t
+ V n đ v hi u l c c a v n b n quy ph m pháp lu t
+ H th ng hoá pháp lu t
2 TÀI LI U THAM KH O
(Tài li u có tính ch t b t bu c đ i v i m i ng i h c)
- Giáo trình Lý lu n Nhà n c và Pháp lu t – Tr ng đ i h c Lu t Hà N i, NXB CAND
- Giáo trình Lý lu n v Nhà n c và Pháp lu t – Tr ng i h c T ng h p Hà N i - Khoa Lu t
(Tài li u có tính ch t m r ng cho ng i h c)
- H th ng Pháp lu t – Nh ng v n đ lý lu n c b n v Nhà n c và Pháp lu t – Vi n nghiên c u Nhà n c và Pháp lu t – NXB Chính tr qu c gia, n m 1995, trang 82 –
213
- V khái ni m v n b n quy ph m pháp lu t – Nguy n C u Vi t - T p chí Nhà n c và Pháp lu t, s 11 n m 1998, trang 3
- M t s ý ki n v khái ni m “h th ng pháp lu t” và nh ng tiêu chu n đ xác đ nh m c
đ hoàn thi n c a m t h th ng pháp lu t – Lê Minh Tâm - T p chí Nhà n c và Pháp
lu t, s 1 n m 1991, trang 48
- V th i đi m có hi u l c c a v n b n quy ph m pháp lu t – Hoàng Th Th Ngân - T p chí Nhà n c và Pháp lu t, s 12 n m 2003, trang 14 - 17
- H th ng Pháp lu t Vi t Nam nhìn t góc đ so sánh: M y v n đ ph ng pháp lu n – Nguy n Nh Phát - T p chí Nhà n c và Pháp lu t, s 2 n m 2000, trang 52
Trang 2- Bàn v tính minh b ch c a pháp lu t và v n đ dân ch trong vi c so n th o, ban hành
v n b n quy ph m pháp lu t – Bùi S Hi n - T p chí Nghiên c u L p pháp - s 11
n m 2002
- Nh ng n i dung c b n c a khái ni m h th ng pháp lu t n c ta và các nguyên t c
l p pháp – ào Trí Úc - T p chí nghiên c u l p pháp, s 10 n m 2001, trang 48
3 C NG N I DUNG
3.1 KHÁI NI M H TH NG PHÁP LU T
Khái ni m: H th ng pháp lu t là t ng th các quy ph m pháp lu t, các nguyên t c, đ nh
h ng và m c đích c a pháp lu t có m i liên h m t thi t và th ng nh t v i nhau, đ c phân thành các ch đ nh pháp lu t, các ngành lu t và đ c th hi n trong các v n b n quy
ph m pháp lu t do c quan nhà n c ban hành theo nh ng hình th c, th t c nh t đ nh
G m:
- V c u trúc bên trong: h th ng pháp lu t đ c h p thành t các quy ph m pháp lu t,
ch đ nh pháp lu t và ngành lu t
- V hình th c: h th ng pháp lu t đ c c u thành t các v n b n quy ph m pháp lu t
3.2 H TH NG C U TRÚC C A PHÁP LU T
H th ng c u trúc c a pháp lu t: là c c u bên trong c a pháp lu t, là t ng th các quy
ph m pháp lu t có m i liên h n i t i th ng nh t, đ c phân đ nh thành các ch đ nh pháp
lu t và ngành lu t
- Quy ph m pháp lu t: là đ n v nh nh t c u thành h th ng pháp lu t
- Ch đ nh pháp lu t: là m t nhóm quy ph m pháp lu t đi u ch nh m t nhóm quan h xã
h i cùng lo i có m i liên h m t thi t v i nhau
- Ngành lu t: là h th ng các quy ph m pháp lu t đi u ch nh các quan h xã h i trong
m t l nh v c nh t đ nh c a đ i s ng xã h i
Có hai c n c ch y u đ phân đ nh các ngành lu t:
s ng xã h i c n có s đi u ch nh b ng pháp lu t M i ngành lu t s đi u ch nh m t
lo i quan h xã h i đ c thù
- Ph ng pháp đi u ch nh: là cách th c tác đ ng vào quan h xã h i thu c ph m vi đi u
ch nh c a ngành lu t đó M i ngành lu t c ng có ph ng pháp đi u ch nh đ c thù Có
2 ph ng pháp đi u ch nh ch y u:
Trang 3+ Ph ng pháp bình đ ng tho thu n: là cách th c tác đ ng mà đó nhà n c không
can thi p tr c ti p vào các quan h pháp lu t mà ch đ nh ra khuôn kh và các bên tham gia quan h pháp lu t có th th a thu n v i nhau trong khuôn kh đó, các bên tham gia quan h pháp lu t bình đ ng v i nhau v quy n và ngh a v pháp lý
+ Ph ng pháp quy n uy ph c tùng: là cách th c tác đ ng mà đó m t bên trong
quan h pháp lu t có quy n ra m nh l nh, còn bên kia ph i ph c tùng
Tu thu c vào đ c đi m, tính ch t c a các quan h xã h i, các ngành lu t s d ng m t
ph ng pháp ho c ph i h p c hai ph ng pháp này Ngoài ra, do tính đ c thù c a t ng ngành lu t s có th s d ng ph ng pháp đi u ch nh riêng bi t
Vi t Nam theo cách phân chia truy n th ng trong h th ng pháp lu t có 12 ngành lu t sau:
− Ngành lu t Hi n pháp − Ngành lu t Dân s − Ngành lu t Kinh t
− Ngành lu t Hành chính − Ngành lu t T t ng Dân s − Ngành lu t t đai
− Ngành lu t Hình s − Ngành lu t Lao đ ng − Ngành lu t Tài chính
− Ngành lu t T t ng
Hình s
− Ngành lu t Hôn nhân – Gia đình
− Ngành lu t Ngân hàng
Bên c nh các ngành lu t trong h th ng pháp lu t qu c gia, còn t n t i h th ng pháp lu t
qu c t Lu t qu c t bao g m hai b ph n: Công pháp qu c t và t pháp qu c t (tuy nhiên công pháp qu c t không ph i m c nhiên đ c coi là m t b ph n pháp lu t c a qu c gia) Bên c nh đó c ng c n l u ý s phân chia các ngành lu t ch có tính ch t t ng đ i, có quan đi m hi n nay cho r ng c n có s đi u ch nh và b sung thêm m t s ngành lu t khác
nh : Ngành lu t B o đ m xã h i (còn g i là Ngành lu t An sinh xã h i), Ngành lu t Th ng
m i, Ngành lu t Môi tr ng
Trong h th ng Châu Âu l c đ a, pháp lu t đ c chia thành công pháp và t pháp (lu t công và lu t t ), c công pháp và t pháp l i đ c chia thành các ngành lu t nh t đ nh
3.3 H TH NG V N B N QUY PH M PHÁP LU T
C n c vào tính ch t pháp lý, v n b n pháp lu t có th đ c chia thành 3 lo i: v n b n quy ph m pháp lu t, v n b n pháp lu t ch đ o và v n b n pháp lu t cá bi t (v n b n áp
d ng pháp lu t)
Khái ni m h th ng v n b n quy ph m pháp lu t: là t ng th các v n b n quy ph m pháp
lu t có m i liên h ch t ch v n i dung và hi u l c pháp lý
Trang 4các quy t c x s chung, đ c nhà n c đ m b o th c hi n nh m đi u ch nh các quan h xã
h i theo đ nh h ng XHCN và đ c áp d ng nhi u l n trong th c t đ i s ng
Phân lo i: Có nhi u cách phân chia h th ng v n b n quy ph m pháp lu t Trong đó, c n
c vào hi u l c pháp lý, v n b n quy ph m pháp lu t đ c chia thành 2 lo i: v n b n lu t và
v n b n d i lu t
M i liên h gi a các v n b n quy ph m pháp lu t: các v n b n quy ph m pháp lu t t n
t i trong m i liên h ch t ch v i nhau
- M t là, m i liên h v hi u l c pháp lý
- Hai là, m i liên h v n i dung
Hi u l c c a v n b n quy ph m pháp lu t: Hi u l c c a v n b n quy ph m pháp lu t
đ c th hi n trên 3 m t: theo th i gian; theo không gian và theo đ i t ng tác đ ng Ngoài
ra, v n b n quy ph m pháp lu t còn có th có hi u l c tr v tr c (hi u l c h i t )
M i liên h gi a h th ng c u trúc c a pháp lu t và h th ng v n b n quy ph m pháp
lu t:
- H th ng c u trúc là c s cho vi c xây d ng và hoàn thi n h th ng v n b n quy
ph m pháp lu t (th hi n trong ho t đ ng t p h p hóa và pháp đi n hóa)
- H th ng v n b n quy ph m pháp lu t là hình th c th hi n h th ng c u trúc bên trong c a pháp lu t
Các lo i v n b n quy ph m quy ph m pháp lu t trong h th ng pháp lu t
Vi t Nam (theo Lu t ban hành v n b n QPPL 2008)
STT CH TH BAN HÀNH TÊN V N B N
1 Qu c h i Hi n pháp, Lu t, Ngh quy t
2 y ban th ng v Qu c h i Pháp l nh, Ngh quy t
3 Ch t ch n c L nh, Quy t đ nh
5 Th t ng Chính ph Quy t đ nh
6 H i đ ng Th m phán toà án nhân dân t i cao Ngh quy t
7
Chánh án Tòa án nhân dân t i cao; Vi n tr ng
Vi n ki m sát nhân dân t i cao; B tr ng, Th
tr ng c quan ngang b
Thông t
8 T ng ki m toán Nhà n c Quy t đ nh
Trang 59
U ban th ng v Qu c h i ho c gi a Chính
ph v i c quan trung ng c a t ch c chính
tr - xã h i
Ngh quy t liên t ch
10
Chánh án Toà án nhân dân t i cao v i Vi n
tr ng Vi n ki m sát nhân dân t i cao; gi a B
tr ng, Th tr ng c quan ngang b v i
Chánh án Tòa án nhân dân t i cao, Vi n tr ng
Vi n ki m sát nhân dân t i cao; gi a các B
tr ng, Th tr ng c quan ngang b
Thông t liên t ch
11 H i đ ng nhân dân Ngh quy t
12 y ban nhân dân Quy t đ nh, Ch th
3.4 CÁC TIÊU CHU N ÁNH GIÁ M C HOÀN THI N C A H
TH NG PHÁP LU T
Có b n tiêu chu n c b n đ đánh giá m c đ hoàn thi n c a h th ng pháp lu t:
- Tính toàn di n: tính toàn di n th hi n 2 m c đ
+ m c đ chung: đó là s đ y đ các ngành lu t, các ch đ nh pháp lu t
+ m c đ c th : đ y đ các quy ph m pháp lu t
- Tính đ ng b : h th ng pháp lu t ph i có tính th ng nh t, không ch ng chéo, mâu
thu n
- Tính phù h p: pháp lu t ph i phù h p v i trình đ phát tri n kinh t -xã h i
- Trình đ k thu t l p pháp: pháp lu t đ c xây d ng v i trình đ k thu t pháp lý cao
Th hi n qua vi c xác đ nh các nguyên t c, cách s d ng ngôn ng pháp lý trong ho t
đ ng xây d ng pháp lu t
3.5 H TH NG HOÁ PHÁP LU T
Khái ni m h th ng hoá pháp lu t: là ho t đ ng s p x p, ch nh lý, b sung n i dung các
v n b n quy ph m pháp lu t nh m t ng c ng tính h th ng c a H th ng pháp lu t
Các hình th c h th ng hoá pháp lu t:
- T p h p hoá: là s p x p các v n b n quy ph m pháp lu t ho c các quy ph m pháp lu t
riêng bi t theo m t trình t nh t đ nh Ho t đ ng này không làm thay đ i n i dung v n
Trang 6b n, không b sung nh ng quy đ nh m i mà ch nh m lo i b nh ng quy ph m pháp
lu t đã h t hi u l c Ch th t p h p hoá: m i cá nhân, t ch c
- Pháp đi n hoá: là ho t đ ng c a c quan Nhà n c có th m quy n, trong đó, không
nh ng t p h p các v n b n quy ph m pháp lu t đã có theo m t trình t nh t đ nh, lo i
b nh ng quy ph m l i th i, mâu thu n, mà còn b sung các quy ph m m i đ thay
th cho các quy ph m pháp lu t đã b lo i b , kh c ph c các ch tr ng đ c phát hi n, nâng cao hi u l c pháp lý c a chúng
4 M T S KHÁI NI M, THU T NG PHÁP LÝ
- H th ng pháp lu t là t ng th các quy ph m pháp lu t, các nguyên t c, đ nh h ng
và m c đích c a pháp lu t có m i liên h m t thi t và th ng nh t v i nhau, đ c phân thành các ch đ nh pháp lu t, các ngành lu t và đ c th hi n trong các v n b n quy
ph m pháp lu t do c quan nhà n c ban hành theo nh ng hình th c, th t c nh t
đ nh
- H th ng c u trúc c a pháp lu t là c c u bên trong c a pháp lu t, là t ng th các
quy ph m pháp lu t có m i liên h n i t i th ng nh t, đ c phân đ nh thành các ch
đ nh pháp lu t và ngành lu t
- H th ng v n b n quy ph m pháp lu t là t ng th các v n b n quy ph m pháp lu t có
m i liên h ch t ch v n i dung và hi u l c pháp lý
- V n b n quy ph m pháp lu t XHCN v n b n quy ph m pháp lu t là v n b n do c
quan nhà n c có th m quy n ban hành theo th t c, trình t lu t đ nh, trong đó có các quy t c x s chung, đ c nhà n c đ m b o th c hi n nh m đi u ch nh các quan h
xã h i theo đ nh h ng XHCN và đ c áp d ng nhi u l n trong th c t đ i s ng
- H th ng hoá pháp lu t là ho t đ ng s p x p, ch nh lý, b sung n i dung các v n b n
quy ph m pháp lu t nh m t ng c ng tính h th ng c a h th ng pháp lu t
- T p h p hoá là s p x p các v n b n quy ph m pháp lu t ho c các quy ph m pháp lu t
riêng bi t theo m t trình t nh t đ nh
- Pháp đi n hoá là ho t đ ng c a c quan Nhà n c có th m quy n, trong đó không
nh ng t p h p các v n b n quy ph m pháp lu t đã có theo m t trình t nh t đ nh, lo i
b nh ng quy ph m l i th i, mâu thu n, mà còn b sung các quy ph m m i đ thay
th cho các quy ph m pháp lu t đã b lo i b , kh c ph c các ch tr ng đ c phát hi n, nâng cao hi u l c pháp lý c a chúng
Trang 75 CÂU H I
5.1 Câu h i nh n đ nh
40) H th ng pháp lu t là t p h p có tính h th ng c a các v n b n quy ph m pháp lu t 41) Quy ph m pháp lu t th hi n ra bên ngoài b ng các đi u lu t, ch đ nh pháp lu t
đ c th hi n ra bên ngoài b ng các Ch ng trong các v n b n quy ph m pháp lu t 42) Vi c phân chia các ngành lu t ch mang tính t ng đ i
43) i t ng đi u ch nh c a m t ngành lu t mang tính tuy t đ i, ngh a là không th có
s thay đ i vì b o đ m tính n đ nh c a pháp lu t
44) M t quan h xã h i có th là đ i t ng đi u ch nh c a nhi u ngành lu t khác nhau 45) Vi c đ m b o tính n đ nh c a h th ng pháp lu t đòi h i s l ng các ngành lu t
ph i không có s thay đ i
46) Tính phù h p c a h th ng pháp lu t th hi n s phù h p v i trình đ phát tri n kinh t -xã h i
47) V n b n quy ph m pháp lu t do các c quan Nhà n c, các cá nhân, t ch c ban hành
48) Trong ho t đ ng qu n lý, các c quan Nhà n c đ u c n đ n ho t đ ng ban hành
v n b n quy ph m pháp lu t
49) B lu t là m t trong nh ng y u t thu c h th ng c u trúc c a pháp lu t
50) C n c vào hi u l c pháp lý, v n b n quy ph m pháp lu t đ c chia thành v n b n
có hi u l c xác đ nh và không có hi u l c xác đ nh
51) Nhà n c hoàn toàn không can thi p vào các quan h pháp lu t đ c đi u ch nh
b ng ph ng pháp bình đ ng tho thu n
52) Ph ng pháp quy n uy ph c tùng ch đ c áp d ng trong nh ng quan h mà m t bên ph i là Nhà n c
53) V n b n quy ph m pháp lu t không th đi u ch nh nh ng quan h xã h i xu t hi n
tr c khi v n b n đó đ c ban hành
54) Ch th c a t p h p hóa ch có th th c hi n b i c quan Nhà n c có th m quy n ban hành v n b n quy ph m pháp lu t
55) K t qu c a t p h p hóa là m t v n b n quy ph m pháp lu t có s thay đ i v n i dung và hi u l c pháp lý
56) H th ng hoá pháp lu t là ho t đ ng nh m kh c ph c nh ng “l h ng” c a pháp
lu t
Trang 85.2 Câu h i th o lu n
57) D a trên các đ c đi m c a v n b n quy ph m pháp lu t, hãy xác đ nh v n b n d i đây đ c xem là v n b n quy ph m pháp lu t, gi i thích t i sao:
+ Thông báo s 195/TT-UBND c a UBND Tp Hà N i ngày 31/7/08 v vi c treo c
t qu c
+ Quy t đ nh 43/2008/Q -UBND c a UBND Tp Hà N i ngày 03/7/08 v vi c phê chu n và ban hành đi u l t ch c và ho t đ ng c a Công ty TNHH m t thành viên
i n nh Hà N i
+ Quy t đ nh 02/2008/Q -UBND c a UBND Tp Hà N i ngày 09/01/08 Ban hành quy đ nh v qu n lý ho t đ ng bán hàng rong trên đ a bàn Tp Hà N i
(ng i h c tham kh o các v n b n nói trên trong tài li u giáo viên cung c p)
58) B ng ki n th c lý lu n hãy xác đ nh hi u l c h i t trong các tr ng h p sau đây:
Tr ng h p 01: Ngày 15/4/2000, Tr n V n A đã c ý th c hi n hành vi lây truy n HIV cho ng i khác Bi t r ng trong B lu t Hình s 1985 không quy đ nh đ i v i hành vi ph m t i này, trong khi đó t i B lu t Hình s 1999 T i lây truy n HIV cho
ng i khác đ c quy đ nh t i đi u 117, c th :
“1 Ng i nào bi t mình b nhi m HIV mà c ý lây truy n b nh cho ng i khác, thì
b ph t tù t m t n m đ n ba n m
2 Ph m t i thu c m t trong các tr ng h p sau đây, thì b ph t tù t ba n m đ n
b y n m:
a) i v i nhi u ng i;
b) i v i ng i ch a thành niên;
c) i v i th y thu c ho c nhân viên y t tr c ti p ch a b nh cho mình;
d) i v i ng i thi hành công v ho c vì lý do công v c a n n nhân”
59) B ng ki n th c lý lu n hãy xác đ nh hi u l c h i t trong các tr ng h p sau đây:
Tr ng h p 02: Ngày 15/4/2000, Nguy n V n B th c hi n hành vi ph m t i cho vay lãi n ng đ u thu c kho n 1 đi u 171 BLHS 1985 và kho n 1 đi u 163 BLHS
1999 Bi t r ng BLHS 1999 đ c ban hành ngày 21/12/1999 và có hi u l c t ngày 1/7/2000
Theo quy đ nh pháp lu t:
Kho n 1 i u 171 B lu t Hình s 1985 đ i v i T i cho vay lãi n ng quy đ nh:
“Ng i nào cho vay lãi n ng có tính ch t chuyên bóc l t thì b ph t c nh cáo, c i
t o không giam gi đ n m t n m ho c b ph t tù t ba tháng đ n hai n m”
Kho n 1 i u 163 B lu t Hình s 1999 đ i v i T i cho vay lãi n ng quy đ nh:
“Ng i nào cho vay v i m c lãi su t cao h n m c lãi su t cao nh t mà pháp lu t
Trang 9quy đ nh t m i l n tr lên có tính ch t chuyên bóc l t, thì b ph t ti n t m t l n
đ n m i l n s ti n lãi ho c ph t c i t o không giam gi đ n m t n m”
60) B ng ki n th c chung v các ngành lu t trong h th ng pháp lu t Vi t Nam, theo anh (ch ) vi c Tr ng H A sa th i ông B thu c đ i t ng đi u ch nh c a ngành
lu t nào? T i sao?
61) Hãy so sánh hình th c t p h p hoá pháp lu t và pháp đi n hoá theo các tiêu chí sau:
Tiêu chí T p h p hoá Pháp đi n hoá
Ch th
th c hi n
Ho t đ ng
K t qu đ t
đ c
5.3 Câu h i ti u lu n, thuy t trình
62) Anh (ch ) hãy gi i thi u khái quát các h th ng pháp lu t trên th gi i
63) B ng ki n th c lý lu n v các tiêu chu n đánh giá m c đ hoàn thi n c a h th ng
pháp lu t, anh (ch ) hãy trình bày quan đi m c a mình đ i v i v n đ pháp lý tr v thành niên lui t i các quán bar Vi t Nam chúng ta hi n nay
(ng i h c tham kh o thông tin các bài vi t v v thanh niên đi bar trong tài li u giáo viên
cung c p)