Mục đích nghiên cứu đề tài là đánh giá giá trị đặc điểm kiến trúc các công trình kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc. Là cơ sở để nhìn nhận sự cần thiết phải bảo tồn và gìn giữ các công trình kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo, một phần của di sản kiến trúc tại Hà Nội.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI
VŨ MINH QUÂN
ĐẶC ĐIỂM KIẾN TRÚC NHÀ THỜ THIÊN CHÚA GIÁO XÂY DỰNG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI
THỜI PHÁP THUỘC
LUẬN VĂN THẠC SỸ KIẾN TRÚC
Hà Nội - 2015
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI
VŨ MINH QUÂN KHÓA: 2013-2015
ĐẶC ĐIỂM KIẾN TRÚC NHÀ THỜ THIÊN CHÚA GIÁO XÂY DỰNG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI
THỜI PHÁP THUỘC
Chuyên ngành: Kiến trúc
Mã số: 60.58.01.02
LUẬN VĂN THẠC SỸ KIẾN TRÚC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC TS.KTS NGUYỄN TRÍ THÀNH
Hà Nội - 2015
Trang 3Lời cảm ơn
Trước tiên tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến thầy TS.KTS Nguyễn Trí Thành đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn
Tôi chân thành cảm ơn quý thầy cô khoa Sau đại học – trường Đại học Kiến Trúc Hà Nội đã truyền đạt kiến thức quý báu cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu tại trường
Tôi cũng xin cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học Kiến Trúc Hà Nội, Ban chủ nhiệm khóa học đã giúp tôi hoàn thành khóa học
Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các tác giả những bài viết, luận văn, luận án, tài liệu có liên quan đến đề tài mà tôi đã được tham khảo để tiếp thu kiến thức
Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã cổ
vũ, giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn
Xin chân trọng cảm ơn
Trang 4Lời cam đoan
Tôi xin cam đoan luận văn Thạc sĩ này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn
là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Vũ Minh Quân
Trang 5MỤC LỤC
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các bảng, biểu
Danh mục các hình vẽ
PHẦN MỞ ĐẦU 1
* Lý do chọn đề tài 1
* Đối tượng, phạm vi và mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1
* Phương pháp nghiên cứu 2
* Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2
* Cấu trúc luận văn 3
PHẦN NỘI DUNG 4
CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ NHÀ THỜ THIÊN CHÚA GIÁO XÂY DỰNG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI THỜI PHÁP THUỘC 4
1.1 Quá trình phát triển của Đạo Thiên Chúa trên Thế giới và Việt Nam 4
1.1.1 Lược khảo quá trình phát triển của Đạo Thiên Chúa trên thế giới 4
1.1.2 Lược khảo quá trình phát triển của Đạo Thiên Chúa tại Việt Nam 5
1.2 Sơ lược sự phát triển Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Việt Nam 10
1.2.1 Các giai đoạn phát triển 10
1.2.2 Bảng thống kê các công trình Nhà thờ Thiên Chúa giáo tiêu biểu tại Việt Nam 12
1.3 Tổng quan về kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc 14
1.3.1 Quá trình phát triển kiến trúc Pháp tại Hà Nội 14
1.3.2 Một số Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại khu vực Hà Tây, Hưng Yên, Hải Dương, Hà Nam 19
Trang 61.3.4 Hiện trạng kiến trúc của Nhà thờ Thiên Chúa giáo trên địa bàn Hà Nội thời
Pháp thuộc 29
CHƯƠNG II CƠ SỞ KHOA HỌC ĐỂ NHẬN DẠNG NHÀ THỜ THIÊN CHÚA GIÁO XÂY DỰNG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI THỜI PHÁP THUỘC 36
2.1 Phân loại Nhà thờ Thiên Chúa giáo 36
2.1.1 Phân loại Nhà thờ Thiên Chúa giáo theo thứ bậc tôn giáo 37
2.1.2 Phân loại Nhà thờ Thiên Chúa giáo theo bố cục mặt bằng 38
2.1.3 Phân loại Nhà thờ Thiên Chúa giáo theo phong cách kiến trúc 39
2.2 Các yếu tố cơ bản tác động đến kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc 64
2.2.1 Ảnh hưởng từ bố cục điển hình trong kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo 64
2.2.2 Ảnh hưởng từ điều kiện tự nhiên của Hà Nội 65
2.2.3 Ảnh hưởng từ phát triển đô thị (thông qua sự phát triển khu phố Pháp tại Hà Nội thời Pháp thuộc) 65
2.2.4 Ảnh hưởng tư tưởng phương Tây – văn hóa Pháp 66
CHƯƠNG III ĐẶC ĐIỂM NHẬN DẠNG CỦA KIẾN TRÚC NHÀ THỜ THIÊN CHÚA GIÁO XÂY DỰNG TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI THỜI PHÁP THUỘC 68
3.1 Đặc điểm chung về Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc 68
3.1.1 Đặc điểm phân bố, quy mô, khối tích và tổng thể công trình 68
3.1.2 Đặc điểm về hình dạng bố cục, cấu trúc mặt bằng và tổ chức chức năng trong nhà thờ 68
3.1.3 Đặc điểm về vật liệu và kỹ thuật xây dựng 69
3.2 Đặc điểm nhận dạng của kiến trúc Nhà thờ về không gian trong đô thị Hà Nội 69
3.3 Đặc điểm về phong cách kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc 71
3.3.1 Phong cách kiến trúc cổ điển phương Tây 71
3.3.2 Phong cách kiến trúc ảnh hưởng phương Đông 76
3.4 Đặc điểm riêng về Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc 78
3.4.1 Đặc điểm riêng về chiều cao Cung Thánh và Tháp chuông 78
Trang 73.4.2 So sánh Nhà thờ Chính tòa Hà Nội với Nhà thờ Kẻ Sở (Hà Nam) 79
3.4.3 Đặc điểm về chi tiết trang trí mặt đứng Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc 79
3.5 Tổng kết các đặc điểm nhận dạng của Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc 82
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 83
Kết luận 83
Kiến nghị 83
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
Số hiệu
bảng, biểu
Tên bảng, biểu Trang
xây dựng trong thời Pháp thuộc
18
Pháp thuộc
25
thuộc
27
Trang 9DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH, HÌNH VẼ
Số hiệu
Trang 10Hình 2.3 Nhà thờ San Vitale 43
Trang 111
PHẦN MỞ ĐẦU
* Lý do chọn đề tài
Đạo Thiên Chúa giáo du nhập vào Việt Nam vào khoảng giữa thế kỷ thứ XVI (1533) cùng tồn tại và gắn liền với lịch sử cận đại Việt Nam Cùng với sự xuất kiện của đạo Thiên Chúa, nhà thờ Thiên Chúa giáo cũng xuất hiện trong cảnh quan đời sống tôn giáo Việt Nam, trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm của lịch sử, kiến trúc Nhà thờ đã định hình được với bản sắc văn hóa, nhiều công trình đã trở thành di sản văn hóa - kiến trúc, mang lại dấu ấn cho một vùng, miền
Hà Nội là một giáo phận lớn và lâu đời Nhà thờ Thiên Chúa giáo cũng đóng góp một phần không nhỏ trong quá trình lịch sử tồn tại và phát triển của thành phố Nhất là vào thời kỳ Pháp thuộc, đạo Thiên Chúa được lan truyền với tốc độ nhanh, đồng nghĩa với nó là các công trình Nhà thờ Thiên Chúa giáo được xây dựng ở nhiều nơi, mang nhiều đặc điểm riêng biệt Đó là sự pha trộn tinh tế giữ kiến trúc Nhà thờ cơ bản phương Tây với các yếu tố kiến trúc truyền thống phương Đông Vì vậy Hà Nội mang trong mình những giá trị về lịch sử, kiến trúc, văn hóa cần được lưu giữ, bảo tồn và phát huy
Đã có một số đề tài khoa học, một số luận văn nghiên cứu về các công trình kiến trúc xây dựng ở Hà Nội thời Pháp thuộc, nhưng đều tập trung vào các dạng công trình biệt thự, trụ sở, bảo tàng hay nhà hát, hoặc đơn lẻ một công trình Nhà thờ
mà chưa có sự tổng hợp, đánh giá chung về kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo được xây dựng ở Hà Nội thời Pháp thuộc
Đề tài của luận văn này được lựa chọn xuất phát từ những phân tích khách quan trên
* Đối tượng, phạm vi và mục tiêu nghiên cứu của đề tài
+ Đối tượng nghiên cứu: Các công trình kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo xây dựng trên địa bàn Hà Nội thời Pháp thuộc
+ Phạm vi nghiên cứu:
Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển Nhà thờ Thiên Chúa giáo trên thế giới và tại Việt Nam
Trang 122
Khảo sát hệ thống và đánh giá đặc điểm kiến trúc các công trình Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc
+ Mục tiêu nghiên cứu:
Đánh giá giá trị đặc điểm kiến trúc các công trình kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội thời Pháp thuộc Là cơ sở để nhìn nhận sự cần thiết phải bảo tồn và gìn giữ các công trình kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo, một phần của di sản kiến trúc tại Hà Nội
* Phương pháp nghiên cứu
- Thu thập các tài liệu có liên quan đến đề tài (tài liệu trong nước và nước ngoài)
- Khảo sát thực tế, chụp ảnh, vẽ ghi hiện trạng các công trình
- Sử dụng các tư liệu thu thập được để lập cơ sở phân tích
- Phân tích và xây dựng các cơ sở khoa học để rút ra các đặc điểm kiến trúc
- Phân tích dựa trên các đặc điểm để rút ra các kết luận và đề xuất
* Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Thiên Chúa giáo là một thành phần của hệ thống tôn giáo trên lãnh thổ Việt Nam Về tính chất của Thiên Chúa giáo cũng không hề thua kém các tổ chức tôn giáo khác, cũng đều hướng con người đến sự lương thiện, bình đẳng, đạo đức và đề cao tình thương yêu đồng loại Tuy vậy Việt Nam vốn là một đất nước phương Đông vốn chịu ảnh hưởng nhiều của Phật giáo, Nho giáo trong một quá trình lịch sử dài bốn nghìn năm xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc Thiên Chúa giáo tuy gia nhập sau, nhưng bằng những giáo lý, tư tưởng riêng cũng đã thiết lập được một vị trí vững chắc trong hệ thống tôn giáo chung Nhiều công trình Nhà thờ do đó được xây dựng trên toàn cõi lãnh thổ, quy mô khác nhau Góp phần làm phong phú nền văn hóa của nước bản địa Các công trình có sự độc đáo riêng, kết hợp sự tinh túy của hai nền văn hóa Đông - Tây đã tạo ra bức tranh đầy màu sắc của kiến trúc Thiên Chúa giáo
ở Việt Nam nói chung, Hà Nội thời Pháp thuộc nói riêng
Trang 133
* Cấu trúc luận văn
Ngoài phần MỞ ĐẦU, KẾT LUẬN và danh mục các tài liệu tham khảo, NỘI DUNG của luận văn được chia thành 3 chương:
CHƯƠNG I: Tổng quan về Nhà thờ Thiên Chúa giáo xây dựng trên địa bàn
Hà Nội thời Pháp thuộc
CHƯƠNG II Cơ sở khoa học để nhận dạng Nhà thờ Thiên Chúa giáo xây dựng trên địa bàn Hà Nội thời Pháp thuộc
CHƯƠNG III Đặc điểm nhận dạng của kiến trúc Nhà thờ Thiên Chúa giáo xây dựng trên địa bàn Hà Nội thời Pháp thuộc
Trang 14THÔNG BÁO
Để xem được phần chính văn của tài liệu này, vui
lòng liên hệ với Trung Tâm Thông tin Thư viện
– Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội
Địa chỉ: T.13 – Nhà H – Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội Đ/c: Km 10 – Nguyễn Trãi – Thanh Xuân Hà Nội
Email: digilib.hau@gmail.com
TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN
Trang 1583
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Kết luận
Qua quá trình khảo sát và nghiên cứu các công trình Nhà thờ Thiên Chúa giáo xây dựng tại Hà Nội thời Pháp thuộc có thể nhận ra những đặc điểm riêng biệt của Nhà thờ ở Hà Nội so với các Nhà thờ ở các vùng – miền khác, mặc dù mặt bằng các Nhà thờ đa số đều có hình chữ nhật (kiểu Basilica), có phần cung thánh hình bán nguyệt Các Nhà thờ tuy được xây dựng ở Hà Nội vào thời Pháp thuộc nhưng các trang trí mặt đứng đều đơn giản, không nhiều họa tiết hoa văn cầu kì mặc dù một số Nhà thờ làm theo phong cách Gothich (Nhà thờ Chính tòa Hà Nội, Nhà thờ Phùng Khoang, Nhà thờ Thịnh Liệt)
Nhà thờ Thiên chúa giáo thời Pháp thuộc ở Hà Nội được dựng nên bởi tài năng, trí tuệ và công sức của nhân dân, được chăm chút bởi bàn tay những người thợ tài hoa Đa phần các nhà thờ đều đạt được tỉ lệ hài hòa cũng như tương quan thích hợp giữa các thành phần kiến trúc, có giá trị thẩm mỹ cao Một số nhà thờ còn khai thác những đường nét kiến trúc dân tộc, kết hợp nhuần nhuyễn các yếu tố và thành phần kiến trúc Á-Âu tạo ra ấn tượng đẹp về nhà thờ thiên chúa giáo mang tính độc đáo Việt Nam
Luận văn là sự đóng góp của học viên nhằm nghiên cứu các đặc điểm của kiến trúc Nhà thờ xây dựng trên địa bàn Hà Nội thời Pháp thuộc, nhằm đưa ra được những cơ sở lý luận cần thiết cho việc gìn giữ và duy trì các giá trị kiến trúc đang tồn tại trong quá trình đô thị hóa, hội nhập quốc tế của Hà Nội cũng như của Việt Nam
Kiến nghị
Như vậy có thể nói nhà thờ Thiên chúa giáo thời Pháp thuộc đã góp phần tích cực tạo ra sự đa dạng, phong phú cho bộ mặt kiến trúc đô thị Hà Nội, cùng với những thể loại kiến trúc khác tạo ra ấn tượng về sự gắn bó giữa quá khứ, hiện tại và tương lai Vì vậy cần tìm ra các định hướng và giải pháp tối ưu nhằm lưu giữ, bảo tồn và sử dụng Nhà thờ Do đó học viên có một số kiến nghị như sau:
Trang 1684
- Nghiên cứu, đánh giá để lập ra danh mục các Nhà thờ có giá trị để lưu giữ và duy trì sự tồn tại, hoạt động, tu sửa những phần bị xuống cấp hoặc sử dụng không đúng mục đích
- Xây dựng và ban hành những quy chế để các công trình kiến trúc xung quanh không gây ảnh hưởng đến không gian kiến trúc, tầm nhìn của Nhà thờ Đồng thời là những quy chế về việc bảo tồn – tôn tạo các công trình Nhà thờ có giá trị về mặt văn hóa, kiến trúc
- Nâng cao hiểu biết của cộng đồng giáo dân trong việc tham gia sử dụng và quản lý Nhà thờ
Trang 17TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt
1 Trần Quốc Bảo, “Kiến trúc nhà thờ Thiên Chúa giáo thời Pháp thuộc trong
không gian đô thị Hà Nội” (đăng trên trang web Ashui.com ngày 24 tháng 8 năm
2009)
2 Trần Quốc Bảo, Nguyễn Văn Đỉnh (2011), Kiến trúc và quy hoạch Hà Nội thời
Pháp thuộc - NXB Xây dựng
3 Trần Trọng Chi (2003), Lược sử kiến trúc thế giới – NXB Xây dựng
4 Trần Trọng Chi (2007), Lịch sử kiến trúc thế giới, tập 1 – NXB Xây dựng
5 Clément, Pierre & Nathalie Lancret (2003), Hà Nội chu kỳ của những đổi thay:
Hình thái kiến trúc và đô thị - Nxb Khoa học và Kỹ thuật
6 Nguyễn Hồng Dương (2003), Nhà thờ Công giáo Việt Nam – NXB Khoa học xã
hội
7 Đặng Thái Hoàng (2002), Các bài nghiên cứu, lý luận, phê bình dịch thuật kiến
trúc – NXB Xây dựng
8 Ngô Duy Huỳnh (1997), Hình thức kiến trúc cổ điển thế giới – NXB Văn hóa dân
tộc
9 Nguyễn Quang Hưng (1991), Một số vấn đề lịch sử Thiên Chúa giáo ở Việt Nam
– tủ sách Đại học tổng hợp hà nội
10 Phạm Hồng Lam, “Lịch sử đạo Thiên chúa ở Việt Nam” (đăng trên trang web
conggiao.org ngày 7 tháng 10 năm 2009)
11 Đoàn Văn Linh (2011), Giá trị bản địa trong kiến trúc Nhà thờ Cửa Bắc – Hà
Nội, luận văn Thạc sỹ, trường Đại học Kiến Trúc HN
12 Nguyễn Nghị, Nguyễn Quốc Thái, Khổng Thành Ngọc, Hoàng Minh Thức
(2004), Nhà thờ Công giáo ở Việt Nam kiến trúc – lịch sử (Catholic Churches in
Viet Nam Architeture – history) – NXB tp Hồ Chí Minh
13 Ngô Huy Quỳnh (1998), Kiến trúc Việt Nam – NXB tp Hồ Chí Minh
14 Bùi Thiết (1993), Tự điển Hà Nội địa danh - NXB Văn hóa Thông tin
Trang 1815 Nguyễn Văn Thọ (2007), Công giáo – nhận định mới về tín lý và giáo lý - NXB
Giao điểm
16 Chu Quang Trứ (2008), Kiến trúc dân gian truyền thống Việt Nam – NXB Mỹ
thuật
17 Vũ Anh Tuấn, “Bảo tồn và cải tạo các Nhà thờ Thiên Chúa giáo tại Hà Nội và
vùng phụ cận”, tạp chí Kiến Trúc Việt Nam số 6/98
18 Trần Đức Việt, “Phong cách kiến trúc Đông Dương” (đăng trên trang web
ashui.com ngày 19 tháng 5 năm 2009)
Tiếng Anh
19 Karnow, Stanley (1997), Vietnam: A history, New York: Penguin Books
20 Tucker, Spencer C (2000), Encyclopedia of the Vietnam War, Santa Barbara
Web Site
21 https://www.european-architecture.info
22 https://www.nlv.gov.vn
23 https://www.tonggiaophanhanoi.org
24 https://www.vietcatholic.net
25 https://www.wikimapia.net
26 https://www.wikipedia.com
Trang 19PHỤ LỤC
Bảng 1.1 – Một số công trình Nhà thờ tiêu biểu tại Việt Nam
(Tổng kết từ Catholic Churches in Viet Nam Architecture – history)
Tên công trình Địa điểm Năm xây dựng &
hoàn thành Hình thức Nhà thờ Chính tòa Hà Nội Hà Nội 1882-1886 Gothique Nhà thờ Cửa Bắc Hà Nội 1927-1931 Đông Dương Nhà thờ Phùng Khoang Hà Nội 1910- Roman Nhà thờ Thịnh Liệt (Kẻ Sét) Hà Nội -1911 Roman Nhà thờ Thạch Bích Hà Tây -1911 Roman Nhà thờ Hà Đông Hà Tây -1912 Roman Nhà thờ Sâm Dương Hà Tây - Baroque Nhà thờ Bằng Sở Hà Tây -1912 Roman Nhà thờ Đại Ơn Hà Tây - Roman Nhà thờ Bái Xuyên Hà Tây -1938 Gothique Nhà thờ Chằm Hạ Hà Tây -1922 Gothique Nhà thờ Phủ Lý Hà Nam 1908-1911 Roman Nhà thờ Kẻ Sở Hà Nam 1877-1882 Gothique Nhà thờ Trác Bút Hà Nam 1920- Roman Nhà thờ Phú Đa Hà Nam -1911 Roman Nhà thờ Nam Định Nam Định 1895- Gothique Nhà thờ Trình Xuyên Nam Định - Roman Nhà thờ Mỹ Tục Nam Định 1936- Gothique Nhà thờ Trại Mới Nam Định 1932- Roman Nhà thờ Bảo Long Nam Định 1908- Gothique Nhà thờ Chính tòa Bắc Ninh Bắc Ninh 1892- Roman Nhà thờ Chính tòa Hải Phòng Hải Phòng 1890- Gothique