Luận văn tiến hành đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành về sử dụng kháng sinh của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại xã Châu Sơn, Ba Vì, Hà Nội, năm 2019; phân tích một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành về sử dụng kháng sinh.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG
NGUYỄN THỊ THƯ
KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, THỰC HÀNH VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN SỬ DỤNG KHÁNG SINH CỦA BÀ MẸ CÓ CON DƯỚI 5 TUỔI TẠI XÃ CHÂU SƠN, BA VÌ, HÀ NỘI,
NĂM 2019
LUẬN VĂN THẠC SĨ Y TẾ CÔNG CỘNG
Hà Nội - 2019
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG
KHOA : KHOA HỌC SỨC KHỎE
BỘ MÔN : Y TẾ CÔNG CỘNG
NGUYỄN THỊ THƯ
KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, THỰC HÀNH VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN SỬ DỤNG KHÁNG SINH CỦA BÀ MẸ CÓ CON DƯỚI 5 TUỔI TẠI XÃ CHÂU SƠN, BA VÌ, HÀ NỘI,
NĂM 2019
Chuyên ngành : Y TẾ CÔNG CỘNG
Mã số : 8 72 07 01 LUẬN VĂN THẠC SĨ Y TẾ CÔNG CỘNG
HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS TRỊNH HÙNG CƯỜNG
Hà Nội - 2019
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Sau thời gian học tập và rèn luyện tại Trường Đại học Thăng Long, bằng
sự biết ơn và kính trọng, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Giám hiệu, các phòng, khoa thuộc Trường Đại học Thăng Long và các thầy, cô giáo đã nhiệt tình hướng dẫn, giảng dạy và tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu luận văn
Đặc biệt, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy Trịnh Hùng Cường - người trực tiếp hướng dẫn khoa học đã luôn dành nhiều thời gian, công sức hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu và hoàn thành đề tài nghiên cứu khoa học
Xin chân thành cảm ơn các cán bộ trạm Y tế xã Châu Sơn đã hỗ trợ em trong quá trình nghiên cứu, các bà mẹ tại xã Châu Sơn đã nhiệt tình tham gia phỏng vấn để em hoàn thành đề tài này
Cuối cùng em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình và tất cả bạn bè
đã giúp đỡ, động viên em trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài
Tuy có nhiều cố gắng, nhưng trong đề tài nghiên cứu khoa học này không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo, bạn bè và đồng nghiệp để bài nghiên cứu của em được hoàn thiện hơn
Em xin chân thành cảm ơn!
Trang 4LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan mọi kết quả của đề tài: “Kiến thức, thái độ, thực hành
và một số yếu tố liên quan đến sử dụng kháng sinh của bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại xã Châu Sơn, Ba Vì, Hà Nội, năm 2019” là công trình nghiên cứu của
cá nhân tôi và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào khác cho tới thời điểm này
Hà Nội, ngày … tháng … năm ……
Tác giả
Nguyễn Thị Thư
Trang 5MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
CHƯƠNG 1 3
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3
1 1 Kháng sinh 3
1.1.1 Định nghĩa 3
1.1.2 Phân loại 3
1.1.3 Cơ chế tác dụng của kháng sinh 4
1.1.4 Một số vấn đề về sử dụng kháng sinh 5
1.1.4.1 Nguyên tắc sử dụng kháng sinh 5
1.1.4.2 Nguyên nhân thất bại trong việc dùng kháng sinh 5
1.2 Kháng thuốc 5
1.2.1 Định nghĩa 5
1.2.2 Cơ chế kháng thuốc kháng sinh 5
1.2.3 Nguyên nhân gây kháng thuốc 6
1.3 Tình hình kháng thuốc 6
1.3.1 Tình hình kháng thuốc trên thế giới 6
1.3.2 Tình hình kháng thuốc tại Việt Nam 8
1.4 Các chiến lược phòng chống kháng kháng sinh 9
1.4.1 Trên thế giới 9
1.4.2 Tại Việt Nam 11
1.5 Một số yếu tố ảnh hưởng đến sử dụng kháng sinh 12
1.5.1.Cơ sở lý luận 12
1.5.2 Một số yếu tố liên quan đến sử dụng kháng sinh 12
1.5.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến sử dụng kháng sinh 13
1.6 Một số nghiên cứu về kiến thức, thái độ, thực hành về sử dụng kháng sinh của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi trên thế giới và tại Việt Nam và yếu tố liên quan 15
1.6.1.Trên thế giới 15
1.6.2 Tại Việt Nam 17
1.7 Một số thông tin về địa bàn nghiên cứu 19
Trang 61.8 Khung lý thuyết 19
CHƯƠNG 2 21
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 21
2.1 Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 21
2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 21
2.1.2 Địa điểm nghiên cứu 21
2.1.3 Thời gian nghiên cứu 21
2.2 Phương pháp nghiên cứu 21
2.2.1 Thiết kế nghiên cứu 21
2.2.2 Cỡ mẫu và cách chọn mẫu 21
2.3 Các biến số, chỉ số nghiên cứu và tiêu chuẩn đánh giá 22
2.3.1 Các biến số và chỉ số nghiên cứu 22
2.3.2 Tiêu chuẩn đánh giá 27
2.4 Phương pháp thu thập thông tin 28
2.4.1 Công cụ thu thập thông tin 28
2.4.2 Các kỹ thuật thu thập thông tin 28
2.4.3 Tổ chức thu thập thông tin 29
2.4.4 Sơ đồ nghiên cứu 29
2.5 Phân tích và xử lý số liệu 29
2.6 Sai số và biện pháp khống chế sai số 30
2.6.1 Sai số 30
2.6.2 Biện pháp khắc phục 30
2.7 Vấn đề đạo đức nghiên cứu 31
2.8 Hạn chế của nghiên cứu 31
CHƯƠNG 3 32
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 32
3.1 Kiến thức, thái độ, thực hành về sử dụng kháng sinh của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại xã Châu Sơn, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội năm 2019 32
3.1.1 Một số đặc điểm chung của nhóm bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại xã Châu Sơn, huyện Ba Vì, Hà Nội 32
3.1.2 Kiến thức sử dụng kháng sinh của bà mẹ 32
Trang 73.1.3 Thái độ sử dụng kháng sinh của bà mẹ 36
3.1.4 Thực hành sử dụng kháng sinh của bà mẹ 37
3.2 Một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ thực hành về sử dụng kháng sinh cho trẻ 40
CHƯƠNG 4 50
BÀN LUẬN 50
4.1 Kiến thức, thái độ, thực hành của các bà mẹ về sử dụng kháng sinh 50
4.1.1 Kiến thức về SDKS cho trẻ của các bà mẹ 50
4.1.2 Thái độ về SDKS cho trẻ của các bà mẹ 52
4.1.3 Thực hành về SDKS cho trẻ của các bà mẹ 53
4.2 Một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành của các bà mẹ về sử dụng kháng sinh 55
4.2.1 Mối liên quan kiến thức 55
4.2.2 Mối liên quan thái độ 55
4.2.3 Mối liên quan thực hành 56
KẾT LUẬN 57
1 Kiến thức, thái độ, thực hành về sử dụng kháng của các bà mẹ có con dưới tuổi tại xã Châu Sơn, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội 57
2 Một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành của các bà mẹ về sử dụng kháng sinh 57
KHUYẾN NGHỊ 59
TÀI LIỆU THAM KHẢO 60 PHỤ LỤC 1
PHỤ LỤC 2
Trang 8DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
Hình 1.1 Cơ chế tác dụng của kháng sinh 4 Hình 2.1 Sơ đồ nghiên cứu 29
Trang 9DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1 Phân nhóm kiến thức về SDKS của bà mẹ 35 Biểu đồ 3.2 Thái độ của bà mẹ về SDKS cho con 37 Biểu đồ 3.3 Thực hành của bà mẹ về SDKS cho con 39
Trang 10DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1 Phân nhóm kháng sinh theo cấu trúc hóa học 3
Bảng 2.1 Các biến số được sử dụng trong nghiên cứu 22
Bảng 3.1 Thông tin chung của đối tượng nghiên cứu 32
Bảng 3.2 Kiến thức của các bà mẹ sử dụng kháng sinh cho trẻ 34
Bảng 3.3 Thái độ của các bà mẹ về sử dụng kháng sinh cho con 36
Bảng 3.4 Lý do các bà mẹ mua và sử dụng kháng sinh cho trẻ khi trẻ ốm 37
Bảng 3.5 Địa điểm bà mẹ đến mua thuốc kháng sinh khi SDKS cho trẻ 38
Bảng 3.6 Loại nước bà mẹ sử dụng cho trẻ uống kháng sinh 38
Bảng 3.7 Kiểm tra hạn sử dụng thuốc khi cho trẻ SDKS 39
Bảng 3.8 Xử trí của bà mẹ khi sử dụng cho trẻ uống kháng sinh 3 ngày không đỡ 39
Bảng 3.9 Tiếp cận thông tin về nguyên tắc sử dụng kháng sinh 40
Bảng 3.10 Mối liên quan giữa tuổi với kiến thức về SDKS của bà mẹ 40
Bảng 3.11 Mối liên quan giữa trình độ học vấn với kiến thức SDKS của bà mẹ 41
Bảng 3.12 Mối liên quan giữa nghề nghiệp với kiến thức về SDKS của bà mẹ 41
Bảng 3.13 Mối liên quan giữa điều kiện kinh tế với kiến thức SDKS của bà mẹ 42 Bảng 3.14 Mối liên quan giữa việc được nghe truyền thông về SDKS với kiến thức về sử dụng kháng sinh cho trẻ của bà mẹ 42
Bảng 3.15 Mối liên quan giữa tuổi với thái độ về SDKS của bà mẹ 43
Bảng 3.16 Mối liên quan giữa trình độ học vấn với thái độ SDKS của bà mẹ 43
Bảng 3.17 Mối liên quan giữa nghề nghiệp với thái độ về SDKS của bà mẹ 44
Bảng 3.18 Mối liên quan giữa điều kiện kinh tế với thái độ SDKS của bà mẹ 44 Bảng 3.19 Mối liên quan giữa việc được nghe truyền thông về SDKS với thái độ về sử dụng kháng sinh cho trẻ của bà mẹ 45
Bảng 3.20 Mối liên quan giữa kiến thức với thái độ về SDKS của bà mẹ 45
Bảng 3.21 Mối liên quan giữa tuổi với thực hành về SDKS của bà mẹ 46
Bảng 3.22 Mối liên quan giữa TĐHV với thực hành SDKS của bà mẹ 46
Bảng 3.23 Mối liên quan giữa nghề nghiệp với thực hành SDKS của bà mẹ 47
Bảng 3.24 Mối liên quan giữa điều kiện kinh tế với thực hành SDKS bà mẹ 47
Trang 11Bảng 3.25 Mối liên quan giữa việc được nghe truyền thông về SDKS với thái
độ về sử dụng kháng sinh cho trẻ của bà mẹ 48 Bảng 3.26 Mối liên quan giữa kiến thức với thái độ về SDKS của bà mẹ 48 Bảng 3.27 Mối liên quan giữa kiến thức với thực hành về SDKS của bà mẹ 48 Bảng 3.28 Mối liên quan giữa thái độ với thực hành về SDKS của bà mẹ 49 Bảng 3.29 Mối liên quan giữa kiến thức với thái độ về SDKS của bà mẹ 49
Trang 12DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DVYT : Dịch vụ y tế
NVYT : Nhân viên y tế
CSSK : Chăm sóc sức khỏe
NCV : Nghiên cứu viên
ĐTV : Điều tra viên
ĐTNC : Đối tượng nghiên cứu
KS : Kháng sinh
SDKS : Sử dụng kháng sinh
THCS : Trung học cơ sở
CSYT : Cơ sở y tế
THPT : Trung học phổ thông
TĐHV : Trình độ học vấn
HSD : Hạn sử dụng
BV : Bệnh viện
TYT : Trạm Y tế
BS : Bác sỹ
VK : Vi khuẩn
MIC : Minimal Inhibitory Concentration (Nồng độ tối thiểu gây ức
chế) PBPs : penicillin‐binding proteins (các protein liên kết với penicillin)
ESBL : extended-spectrum beta-lactamases
(beta-lactamases phổ mở rộng) ADR : Adverse Drug Reaction (Tác dụng không mong muốn)
WHO : World Health Organization (Tổ chức Y tế thế giới)
Trang 13xi 1
ĐẶT VẤN ĐỀ
Từ khi phát hiện ra kháng sinh penicillin đến nay, hàng trăm loại kháng
sinh và các thuốc tương tự đã được phát minh và đưa vào sử dụng Sự ra đời của kháng sinh đã đánh dấu kỷ nguyên phát triển mới của y học về điều trị các bệnh nhiễm khuẩn
Ngoài vai trò trong y học đối với loài người, thuốc chống vi khuẩn còn được sử dụng rộng rãi trong chăn nuôi gia súc, gia cầm, thủy sản và trồng trọt để điều trị, phòng chống dịch bệnh trên động vật, cũng như cho mục đích sản xuất Kết quả của việc tiếp xúc liên tục với thuốc chống vi khuẩn, tỷ lệ vi khuẩn kháng trong phân của các động vật tương đối cao
Sử dụng kháng sinh có lợi ích to lớn trong điều trị, chăm sóc người bệnh
và cả thú y khi được kê đơn và điều trị đúng Tuy nhiên, những loại thuốc này
đã được sử dụng rộng rãi, kéo dài, lạm dụng, làm cho các vi sinh vật thích nghi với thuốc, tạo điều kiện cho nhiều loại vi khuẩn trở thành kháng thuốc, kháng đa thuốc, làm cho việc điều trị kém hiệu quả hoặc không hiệu quả
Kháng thuốc không phải là một hiện tượng mới, tuy nhiên mức độ ngày càng trầm trọng và tốc độ gia tăng của vấn đề này ảnh hưởng lớn đối với sức khỏe cộng đồng Kết quả là chỉ sau 70 năm kể từ khi giới thiệu thuốc kháng sinh, chúng ta đang phải đối mặt với khả năng có một tương lai không có thuốc kháng sinh điều trị hiệu quả đối với nhiều bệnh nhiễm khuẩn trong khi thiếu hụt các thuốc kháng khuẩn mới
Các chi phí xã hội và tài chính trong điều trị các bệnh nhiễm khuẩn kháng thuốc đặt gánh nặng đáng kể lên mỗi cá nhân, gia đình và xã hội: do thời gian điều trị kéo dài, tiên lượng xấu và lãng phí nhiều chi phí tiền thuốc do sử dụng thuốc không phù hợp [3]
Có nhiều nguyên nhân dẫn tới thực trạng kháng kháng sinh như hiện nay liên quan liên quan đến việc sử sụng kháng sinh chưa hợp lý, thiếu kiểm soát việc sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi, thiếu sót trong chẩn đoán xác định nhiễm khuẩn trước khi kê đơn, phòng và kiểm soát các bệnh truyền
Trang 14nhiễm chưa hiệu quả Bên cạnh đó, nguyên nhân còn xuất phát từ việc kháng sinh dễ dàng được mua tại các nhà thuốc mà không cần có đơn thuốc Nhận thức về kháng thuốc của người dân tại nhiều quốc gia trên thế giới còn hạn chế với thói quen tự chữa bệnh, tự kê đơn dẫn đến tình trạng
sử dụng kháng sinh tùy tiện [2] Đây chính là một trong các nguyên nhân
góp phần gia tăng sự kháng thuốc
Việt Nam là một trong những nước có tình trạng kháng thuốc kháng sinh đáng báo động Hơn nữa trẻ nhỏ có sức đề kháng kém, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện nên việc tìm hiểu kiến thức, thực hành sử dụng kháng sinh của các bà mẹ
có con nhỏ là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay Vậy kiến thức, thái độ và thực hành sử dụng kháng sinh cho trẻ dưới 5 tuổi của các bà mẹ hiện nay ra sao? Yếu tố nào ảnh hưởng đến việc sử dụng kháng sinh cho con tuỳ tiện của các bà
mẹ? Để trả lời câu hỏi này chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Kiến thức, thái độ, thực hành và một số yếu tố liên quan đến việc sử dụng kháng sinh của bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại xã Châu Sơn, Ba Vì, Hà Nội, năm 2019” với
2 mục tiêu:
1 Đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành về sử dụng kháng sinh của các
bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại xã Châu Sơn, Ba Vì, Hà Nội, năm 2019
2 Phân tích một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành về
sử dụng kháng sinh của các đối tượng nghiên cứu