Bài thuyết trình: Tổng quan các mô hình chăm sóc tại cộng đồng cho người cao tuổi Việt Nam

Bài thuyết trình: Tổng quan các mô hình chăm sóc tại cộng đồng cho người cao tuổi Việt Nam hướng đến trình bày các vấn đề chính như: Nhu cầu được chăm sóc của người cao tuổi Việt Nam; các mô hình chăm sóc tại cộng đồng cho người cao tuổi Việt Nam; một số gợi ý chính sách.

Bài trình bày tại Hội thảo

‘Thích ứng với già hóa dân số nhanh:

Trao đổi kinh nghiệm quốc tế về các chính sách và hành động’

TỔNG QUAN CÁC MÔ HÌNH

CHĂM SÓC TẠI CỘNG ĐỒNG

CHO NGƯỜI CAO TUỔI VIỆT NAM

Người trình bày:

PGS TS Giang Thanh Long

(Viện Chính sách Công và Quản lý - Đại học Kinh tế Quốc dân

& Viện Nghiên cứu Y-Xã hội học)

Nội dung trình bày

1 Nhu cầu được chăm sóc của người cao tuổi Việt Nam

2 Các mô hình chăm sóc tại cộng đồng cho người cao

tuổi Việt Nam

3 Một số gợi ý chính sách

 ‘Nữ hóa’ của dân số cao tuổi rất rõ

- Tuổi càng cao thì tỷ số giữa phụ nữ cao tuổi so với nam giới cao tuổi càng lớn

Bảng 1 Tỷ số giới tính dân số cao tuổi

(số phụ nữ so với 100 nam giới)

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

Nguồn: - Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009

- Điều tra NCT Việt Nam (VNAS) năm 2011

- Càng cao tuổi, tỷ lệ phụ nữ góa chồng cao hơn rất nhiều tỷ lệ nam giới góa vợ

Độc thân Đã kết hôn Ly dị Ly thân Góa

Hình 1 Tình trạng hôn nhân của NCT, 2011

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

 Sắp xếp cuộc sống của người cao tuổi thay đổi nhanh chóng từ gia đình nhiều thế hệ sang gia đình hạt nhân

Nguồn: Tính toán từ Điều tra mức sống dân cư (hộ gia đình) Việt Nam, nhiều năm

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

Bảng 2 Sắp xếp cuộc sống của hộ gia đình có NCT

Hình 2 Tình trạng sức khỏe hiện tại do NCT tự đánh giá (%)

Đau lưng Đau khớp Chóng mặt Đau đầu

Hình 3 Các triệu chứng NCT gặp phải trong vòng 30 ngày trước khi phỏng vấn (% theo bệnh)

Nguồn: Điều tra về NCT Việt Nam (VNAS) năm 2011

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

Hình 4 Các khó khăn về chức năng vận động của NCT

(% theo nhóm)

31.3 23.7 38.3 13.6

38.6 42.8 16.4

60.0

42.7 42.6 56.2 19.3

55.1 58.4 22.8

75.0

65.5 69.3 68.5 33.5

74.8 70.9 31.1

Bước lên hoặc bước

xuống cầu thang

Đứng dậy khi đang

32.2 26.1 38.9 15.7

41.2 46.2 19.2

61.4

49.6 49.3 58.9 22.7

59.3 59.5 23.5

Sử dụng ngón tay để nắm giữ

Bước lên hoặc bước xuống cầu thang

Đứng dậy khi đang

ngồi Vươn tay trên vai

Gặp ít nhất một khó khăn về vận động

Nữ Nam

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

Hình 5 Các khó khăn trong sinh hoạt hàng ngày của NCT

(% theo nhóm)

11.1 6.5 6.7 20.7 7.4

27.6

14.5 13.2 11.1

35.7 17.3

41.6

23.0 25.3 28.4 43.7 27.2

Ngồi dậy khi nằm

Đi đại, tiểu tiện

15.7 9.6 10.3 26.1 13.9

35.0

14.2 15.1 14.7

33.9 15.8

Đi đại, tiểu tiện

Gặp ít nhất một khó khăn trong sinh hoạt hàng

Nam

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

Hình 6 Người hỗ trợ NCT nhiều nhất trong hoạt động hàng ngày ở gia đình (%)?

Nguồn: Điều tra về NCT Việt Nam (VNAS) năm 2011

64.2 10.3

10.9 0.0

13.0 0.0

1.2 0.4

12.1 13.9

32.5 1.2

19.6 2.4

13.7 4.6

Vợ/chồng

Con traiCon gáiCon rể Con dâu

Hình 7 Đối tượng mà NCT chia sẻ khi cảm thấy buồn (%)?

32.2

35.6

22.6 22.3

4.2

11.7 6.0 7.2

24.3

Không ai cả Vợ/chồng Con traiCon gáiCon rể Con dâuCháu traiCháu gáiKhác

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

Hình 8 Quan hệ trong gia đình (% theo nhóm)

Thành thị Nông thôn Bắc Trung Nam

Tổng Tuổi Giới tính Dân tộc Khu vực Vùng miền

Bị nói nặng lời Bị từ chối nói chuyện Bị đánh đập/ đe dọa

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

Hình 9 Tỷ lệ NCT đánh giá nguồn thu nhập quan trọng nhất

dành cho chi tiêu hàng ngày (%)

Làm việc 29%

Lương hưu 16%

Hỗ trợ từ con

cái 32%

Khác 23%

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

Hình 10 Tỷ lệ NCT sống trong hộ nghèo (% theo nhóm)

1 Nhu cầu chăm sóc của NCT Việt Nam

2 Models of community-based care for OPs

Quyết định 1781/QĐ-TTg ngày 22/11/2012 đã phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về người cao tuổi giai đoạn 2012-2020 Quyết định này nhấn mạnh nhiều chính sách về chăm sóc và phát huy vai trò NCT ở mọi mặt, ví dụ:

- “Xây dựng và phát triển mạng lưới chăm sóc sức khoẻ, phục hồi

chức năng cho người cao tuổi dựa vào cộng đồng”

- “Khuyến khích, duy trì mối quan hệ gia đình, dòng họ, cộng đồng

trong việc chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi”

- “Khuyến khích các tổ chức, cá nhân nhận phụng dưỡng, chăm sóc

người cao tuổi cô đơn, không nguồn thu nhập; phát triển và nâng cao chất lượng hoạt động các cơ sở chăm sóc người cao tuổi”

- “Quy hoạch hệ thống cơ sở chăm sóc người cao tuổi, bảo đảm mỗi

tỉnh, thành phố có ít nhất 01 cơ sở chăm sóc người cao tuổi (công

2 Các mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng hiện nay

Hiện tại có hàng trăm mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng do nhiều tổ chức, cá nhân thực hiện:

- Mô hình chăm sóc của các tổ chức nhà nước (như

cơ sở y tế; các nhà bảo trợ xã hội…)

- Mô hình chăm sóc của tư nhân (nhà dưỡng lão, khu

nghỉ dưỡng…)

- Mô hình chăm sóc tại cộng đồng (các chương trình

chăm sóc chuyên biệt, các câu lạc bộ…)

2 Các mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng hiện nay

Mô hình/Dự án

Cơ quan, tổ chức cung cấp / Đơn vị tài trợ

Đối tượng thụ hưởng

2 Trung tâm bảo trợ xã hội

Hỗ trợ, giảm bớt khó khăn cho các nhóm NCT nghèo và dễ tổn thương

Toàn quốc

3 Trung tâm dịch vụ chăm

Mọi người cao tuổi có nhu cầu chăm sóc sức khoẻ

Nâng cao kiến thức tự chăm sóc sức khoẻ và thực hành việc chăm sóc sức khoẻ

Đà Nẵng

và các tỉnh phụ cận

Bảng 3-1 Một số mô hình chăm sóc NCT của nhà nước

2 Các mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng hiện nay

Bảng 3-2 Mô hình chăm sóc NCT của tư nhân

Stt Chương trình/

Mô hình/Dự án cung cấp / Đơn vị Cơ quan, tổ chức

tài trợ

Đối tượng thụ hưởng Mục đích can thiệp Địa bàn

1 Trung tâm chăm

sóc NCT Thiên

Đức

Nguồn: Sổ tay giới

thiệu trung tâm

năm 2012

Trung tâm Thiên Phúc / Đóng góp cá nhân và huy động các nguồn lực xã hội

NCT, đặc biệt NCT cô đơn, sức khoẻ yếu

Đáp ứng nhu cầu được chăm sóc của các nhóm dân số cao tuổi

Hà Nội (xã Minh Khai, huyện Từ Liêm)

Nguồn: Giang Thanh Long & Bùi Đại Thụ (2012)

2 Các mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng hiện nay

Bảng 3-3 Mô hình chăm sóc NCT của đoàn thể, hội…

STT Chương trình/

Mô hình/Dự án cung cấp / Đơn vị Cơ quan, tổ chức

tài trợ

Đối tượng thụ hưởng

NCT nghèo

và phụ nữ cao tuổi

Nâng cao nhận thức về sức khoẻ;

chăm sóc tại nhà; chăm sóc sức khoẻ NCT; phòng chống

HIV/AIDS; nâng cao nhận thức về giới và tuổi già và phòng chống bạo lực gia đình; thăm hỏi, giúp

đỡ thành viên trong CLB

Tại 4 tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình thông qua hơn 500 CLB dành cho NCT

2 Chăm sóc NCT khó

khăn dựa vào tình

nguyện viên ở Việt

Nam, giai đoạn I, II,

(CASCD), UBQGNCT (VNCA) / Quỹ hợp tác RoK- ASEAN

NCT khó khăn trong cuộc sống hàng ngày

Hỗ trợ NCT các công việc hàng ngày, đặc biệt với những người có vấn đề về sức khoẻ

Tại 12 tỉnh/thành phố: Thái Nguyên, Hà Nội, Hải Dương, Thái Bình, Quảng Ninh, Hòa Bình, Vĩnh Phúc, Nam Định, Hà Tĩnh, Huế, Bình Thuận, Bến Tre

Toàn bộ NCT tại cộng đồng

Tập huấn cán bộ tình nguyện ở địa phương trở thành ‘thày thuốc’ cho NCT tại cộng đồng

Tại 10 xã thuộc 5 tỉnh: Hà Nội, Thái Nguyên, Nam Định,

Hà Tĩnh, Bình Thuận

Bảng 4 SWOT cho mô hình của nhà nước

2 Các mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng hiện nay

triển theo nhu cầu

 Một số dịch vụ theo yêu cầu thì chi

phí quá cao

 Đối tượng hỗn hợp

 Cơ chế quản lý

T - Thách thức

 Nhu cầu chăm sóc ngày càng lớn

 Thiếu đầu tư cơ sở vật chất

 Thiếu nhân lực

Nguồn: Giang Thanh Long & Bùi Đại Thụ (2012)

Bảng 5 SWOT cho mô hình của tư nhân

2 Các mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng hiện nay

S - Điểm mạnh

 Nguồn nhân lực tốt

 Năng động trong thu hút nguồn lực

 Các hoạt động triển khai hiệu quả

 Giá dịch vụ quá cao so với khả năng

trung bình > mức độ bao phủ còn quá

thấp

 Triển khai còn mang tính tự phát (một

phần do chưa có quy định đầy đủ trong

chính sách)

 Một số cơ sở chưa đảm bảo các tiêu

chuẩn không gian, mặt bằng sử dụng

 Sự kết nối với các cơ sở y tế địa phương

T - Thách thức

 Cần nguồn đầu tư cơ sở vật chất

 Đảm bảo nguồn nhân lực

 Các khoảng trống trong chính sách và mức độ kết hợp với cơ sở y tế ở địa phương

Bảng 6 SWOT cho mô hình của đoàn thể, hội…

2 Các mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng hiện nay

S - Điểm mạnh

 Có sự thống nhất cao, liên kết chặt chẽ và

cam kết thực hiện của tổ chức ở các cấp, đặc

biệt tại cộng đồng

 Đối tượng thụ hưởng đa dạng, thu hút sự

tham gia của NCT

 Đối tượng tham gia chăm sóc NCT đa dạng và

ngay tại cộng đồng nên dễ dàng hiểu biết,

chia sẻ với NCT Đặc biệt, lực lượng cộng tác

 Tăng độ bao phủ và tác động tới NCT và gia đình, cộng đồng trong công tác chăm sóc NCT

 Khả năng nhân rộng mô hình cao và dễ điều chỉnh theo tình hình kt-xh của từng địa phương

W - Điểm yếu

 Hoạt động chưa hiệu quả khi cam kết của địa

phương và phối, kết hợp của các cơ quan

chức năng và tổ chức đoàn thể còn chưa cao

 Do kinh phí hạn hẹp và không được phân bổ

qua ngân sách nên các hoạt động vẫn còn hạn

chế, đặc biệt nâng cao kỹ năng cho nhóm

thực hiện chăm sóc

T - Thách thức

 Nguồn kinh phí hạn hẹp, cơ sở hạ tầng cho thực hiện các hoạt động chăm sóc còn rất hạn chế

 Nhiều chương trình chăm sóc chưa được cam kết thực hiện cao và lồng ghép trong các hoạt động chung ở cộng đồng

 Nguồn nhân lực chưa ổn định (do luân chuyển cán bộ địa phương phụ trách) và mang tính tự nguyện (chủ yếu là người trong

Thách thức chủ yếu triển khai các mô hình chăm sóc tại cộng đồng cho NCT ở Việt Nam

2 Các mô hình chăm sóc NCT tại cộng đồng hiện nay

- Nguồn kinh phí hạn hẹp, cơ sở hạ tầng còn rất hạn

chế

- Nguồn nhân lực chưa ổn định và đáp ứng nhu cầu

chăm sóc

- Chăm sóc tại cộng đồng còn mang tính tự nguyện

và tự phát cao và chưa được lồng ghép trong các hoạt động chung ở cộng đồng

3 Bài học kinh nghiệm và gợi ý chính sách

BÀI HỌC KINH NGHIỆM

• Thứ nhất, nâng cao nhận thức về các vấn đề của người cao tuổi

và sự hợp tác với giới truyền thông, với các nhà nghiên cứu và các nhà lãnh đạo địa phương và trung ương và với những nhà làm chính sách về người cao tuổi

• Thứ hai, phải có sự quan tâm, tạo điều kiện của cấp uỷ, chính quyền các cấp từ TW đến cơ sở

• Thứ ba, năng lực của cán bộ thực hiện mô hình và các đối tác địa phương cần phải được đảm bảo các hoạt động dựa vào cộng đồng có hiệu quả

• Thứ tư, trao quyền và thúc đẩy sự kết nối giữa các thành viên tại

cơ sở

• Thứ năm, công tác truyền thông cần được đầu tư có hiệu quả để

3 Bài học kinh nghiệm và gợi ý chính sách

GỢI Ý CHÍNH SÁCH

• Về chủ trương chính sách của nhà nước: Nâng cao nhận thức

về các vấn đề của người cao tuổi Giải quyết đồng bộ chính sách tăng trưởng kinh tế với an sinh xã hội, cải thiện đời sống NCT

• Nâng cao hiệu quả thực hiện vai trò và nhiệm vụ của chính quyền các cấp: Đây là nhân tố quyết định thành-bại của các mô hình chăm sóc tại cộng đồng cho NCT

• Nâng cao vai trò và nhiệm vụ của các đoàn thể chính trị xã hội và hội nghề nghiệp đặc thù: đóng vai trò quan trọng trong

việc vận động, triển khai các mô hình chăm sóc tại cộng đồng

• Trách nhiệm của bản thân NCT, gia đình và cộng đồng: Không

có yếu tố này thì mọi mô hình chăm sóc chắc chắn sẽ thất bại

• Vai trò của các cơ quan và tổ chức phát triển quốc tế: hỗ trợ

• Dân số Việt Nam đang già hóa nhanh trong điều kiện kinh tế còn chưa phát triển cao nên việc chăm sóc NCT

có nhiều cơ hội cùng thách thức

• Lựa chọn một mô hình chăm sóc NCT phù hợp đòi hỏi phải tính đến các yếu tố kinh tế, xã hội, văn hóa, lối sống… Trong đó, sự cam kết tham gia của chính quyền, đoàn thể, cộng đồng, gia đình và bản thân NCT là quan trọng nhất

• Phát huy vai trò của NCT trong cộng đồng là hình thức chăm sóc hiệu quả nhất Cần chuyển quan niệm, nhận thức ‘NCT là gánh nặng’ thành ‘NCT là tài sản’ thì mới có những chính sách, chương trình phù hợp với nhu cầu được chăm sóc và mong muốn phát huy vai trò của NCT

KẾT LUẬN

CẢM ƠN SỰ THEO DÕI CỦA QUÝ VỊ !