Giáo trình Tác nhân phá hoại tài liệu

Nghiên cứu để bảo vệ một cách tốt nhất cho nguồn tài liệu, chống lại những nguyên nhân gây tổn thất phổ biến là nguyên tắc cơ bản trong công tác bảo quản. Những hướng dẫn dưới đây sẽ giúp đỡ một cách đáng kể cho việc bảo đảm an toàn vốn tài liệu. Mời bạn đọc tham khảo.

GIÁO TRÌNH

TÁC NHÂN PHÁ HOẠI TÀI LIỆU

Mục lục

Bảo vệ để chống những tổn thất do nước, hoả hoạn,

Giới thiệu hệ thống phát hiện-cảnh báo cháy

Lập kế hoạch chuẩn bị đối phó với thiên tai

Thư mục về lĩnh vực quản lý trong trường hợp khẩn cấp

Xử lý khẩn cấp sách và tài liệu ướt

Phục chế khẩn cấp ảnh bị ướt

Cứu chữa khẩn cấp các sách báo và giấy tờ bị mốc

Bảo quản tư liệu lưu trữ trong thời gian tân trang, sửa chữa

Xử lý đồng bộ hiện tượng xâm hại của sinh vật

An ninh cho các bộ sưu tập

Sherelyn Ogden - Trưởng ban bảo tồn, Hội sử học Minnesota

Nghiên cứu để bảo vệ một cách tốt nhất cho nguồn tài liệu, chống lại những nguyên nhân gây tổn thất phổ biến là nguyên tắc cơ bản trong công tác bảo quản Những hướng dẫn dưới đây sẽ giúp đỡ một cách đáng kể cho việc bảo đảm an toàn vốn tài liệu Nếu cần thêm thông tin chi tiết hơn nữa về những chủ đề được thảo luận dưới đây, xin hãy tham khảo danh sách những tài liệu kỹ thuật của

NEDCC ở cuối phần này

Những Tổn thất do nước và hoả hoạn gây ra:

Cách tốt nhất để đối mặt với những tổn thất này là phải chuẩn bị sẵn sàng đối phó Những biện pháp sẵn sàng ứng phó với trường hợp khẩn cấp là phần quan trọng trong toàn bộ công tác bảo tồn Một kế hoạch đối phó với

trường hợp khẩn cấp như vậy cần phải tính đến tất cả các mối đe doạ, bao gồm cả những đe doạ đáng kể mà nước và lửa gây ra cho vốn tài liệu Vì vậy, một kế hoạch được hoạch định chi tiết và có hệ thống bằng văn bản sẽ giúp bạn phản ứng nhanh chóng và hiệu quả với các trường hợp khẩn cấp xảy ra, giảm tối thiểu những nguy cơ đe doạ

đến những nhân viên cũng như vốn tài liệu và toà nhà Kế hoạch này phải bao gồm cả những biện pháp phòng ngừa lẫn những biện pháp khắc phục, đồng thời phải có cả

phần đào tạo và hướng dẫn Ví dụ như phải hướng dẫn và chỉ cho tất cả các nhân viên biết được vị trí và cách thức điều khiển các van đóng mở của hệ thống ống nước trong toà nhà lưu giữ vốn tài liệu Phần này phải được triển khai thường xuyên, ít nhất là một lần/năm Bản kế hoạch phải đưa ra được danh sách các bước cần thiết trong trường hợp đó Bởi vì trong trường hợp khẩn cấp, do lúng túng

và bối rối nên nhân viên rất dễ quên những bước phải làm

và những nguồn lực có thể trợ giúp Và hậu quả là những thời gian quý báu sẽ bị mất đi Bản kế hoạch phải được sao ra và phát cho mỗi người có trách nhiệm trong những trường hợp khẩn cấp, được để bên ngoài và bên trong khu lưu giữ tài liệu

Chống những tổn thất do nước gây ra là thiết yếu đối với công tác bảo tồn của thư viện và cơ quan lưu trữ Ngay cả một tai nạn nhỏ về nước như ống nước bị dò rỉ cũng có khả năng gây thiệt hại nặng nề và không thể sửa chữa được đối với vốn tài liệu Một số biện pháp phòng ngừa phải được áp dụng kịp thời Các mái che và máng nước phải được kiểm tra thường xuyên và được sửa chữa hoặc thay thế nếu cần Các máy nước và ống thoát phải được

thường xuyên làm sạch Không nên đặt các hiện vật ở dưới các ống nước, ống hơi, bồn cầu, thiết bị điều hoà không khí hoặc các nguồn nước khác

Các hiện vật phải được đặt cách sàn nhà ít nhất 10 cm, không bao giờ được đặt tiếp xúc với sàn Cần tránh lưu trữ dưới tầng hầm hoặc ở nhiều nơi có nguy cơ ngập nước cao Nếu như bắt buộc phải lưu trữ ở những nơi này thì phải lắp đặt chuông báo động để nhanh chóng phát hiện nước

Thiệt hại do lửa gây ra còn nghiêm trọng hơn nước nhiều Nếu như sau đám cháy mà các hiện vật vẫn còn tồn tại thì chúng cũng bị cháy đen, bị muội khói bao phủ, dễ vỡ do tiếp xúc với nhiệt độ cao, bị ướt do nước phun để dập đám cháy, ẩm mốc và có mùi khói Hiện có một số biện pháp dập lửa và mỗi tổ chức cần phải trang bị ít nhất cho mình một phương pháp Mặc dù hiện nay các hệ thống dập lửa bằng nước phun dưới dạng sương đang được bán rộng rãi

và có nhiều triển vọng như các loại vòi phun tự động vẫn được các chuyên gia, người quản thủ thư viện, người lưu trữ và bảo tồn coi là biện pháp phòng chống hoả hoạn tối

ưu nhất cho các thư viện và cơ quan lưu trữ Lựa chọn loại vòi phun nào là tuỳ thuộc vào mục tiêu bảo quản của

tổ chức đó Trước khi lựa chọn, cần phải tham vấn những

kỹ sư có kinh nghiệm về phòng chống hoả hoạn ở các thư viện và cơ quan lưu trữ, cũng như hiểu biết về những biện pháp mới trên thị trường Ngoài ra, cũng nên tham khảo các ấn phẩm của Tổ chức phòng chống hoả hoạn quốc gia National Fire Protection Agency (NFPA), đóng tại Quincy, Massachusetts Đối với các bộ sưu tập đặc biệt có giá trị,

dễ bị hư hại do nước từ hệ thống vòi phun, thì trước đây thường được bảo vệ bởi hệ thống khí nén Halon tự động Tuy nhiên, Halon chứa khí chloroflurocarbons, nên hiện nay nó bị cấm sử dụng, do gây ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường Các phương pháp dập lửa dành riêng cho các bộ sưu tập có giá trị đặc biệt vẫn đang được nghiên cứu phát triển Nhưng tóm lại, mỗi khu vực lưu trữ cần phải có một vài bình dập lửa cầm tay chứa hoá chất khô ABC và

những nhân viên cần phải được hướng dẫn cách sử dụng Mọi hệ thống dập lửa cần được kiểm tra thường xuyên và bảo dưỡng đúng cách, tuân thủ mọi yêu cầu kỹ thuật của nhà sản xuất

Tất cả các kho chứa tài liệu giấy cần được trang bị hệ thống phát hiện và cảnh báo cháy Hệ thống này được nối trực tiếp với sở cứu hoả địa phương hoặc bộ phận giám sát 24/24h Hiện có nhiều loại hệ thống phát hiện và cảnh báo cháy Việc lựa chọn một hệ thống phù hợp với một tổ chức cụ thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố riêng của tổ chức

đó như kiến trúc và chức năng của toà nhà, và giá trị lưu trữ của nó Cần tham vấn thêm một kỹ sư có kinh nghiệm

về an toàn cứu hoả cũng như hiểu rõ về các loại hệ thống phát hiện và cảnh báo hoả hoạn hiện có Tất cả các thiết bị phát hiện và chuông báo cần được kiểm tra thường xuyên

và bảo dưỡng theo đúng yêu cầu kỹ thuật của nhà sản xuất

Các nhân viên của tổ chức cần làm việc với sở cứu hoả địa phương để xây dựng chương trình phòng chống hoả hoạn

để bảo đảm loại trừ mọi nguy cơ hoả hoạn hiện có Các khoá huấn luyện và kiểm tra về hoả hoạn cần phải được tổ chức thường xuyên Các nhân viên cần được hướng dẫn cách thức thoát hiểm khi xảy ra hoả hoạn

Các tác nhân sinh học:

Mặc dù chó, mèo, chim và con người cũng có khả năng gây hư hại cho các bộ sưu tập tư liệu nhưng các tác nhân sinh học chủ yếu lại là nấm mốc, các loài gặm nhấm và côn trùng Nấm mốc là nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng, nhất là đối với các tổ chức ở các khu vực khí hậu nóng,

ẩm hay gần khu vực chứa nước, độ ẩm không khí cao Các bào tử nấm luôn thường trực trong môi trường Sức phá hoại của nấm mốc là rất lớn nên cần thực hiện những biện pháp nhằm ngăn chặn chúng Biện pháp hiệu quả nhất là

duy trì độ ẩm và nhiệt độ hợp lý, thông khí tốt, bảo đảm khu vực lưu trữ thông thoáng, sạch sẽ Nhiệt độ lý tưởng không qúa 70 độ F và độ ẩm tương đối không quá 50% Nhiệt độ và độ ẩm càng cao thì nguy cơ nấm mốc càng lớn Nếu xảy ra sự cố khẩn cấp có liên quan đến nước như ngập lụt hay hoả hoạn thì cần xử lý ngay những tài liệu bị ướt trước khi nấm mốc phát triển

Khi nấm mốc đã xuất hiện cần cách ly những hiện vật bị nhiễm nấm khỏi bộ sưu tập Khi di chuyển chúng cần đeo găng tay và khẩu trang Sau đó, những vật này sẽ được làm khô một cách kỹ lưỡng vì khi chúng hoàn toàn khô thì nấm sẽ bị loại bỏ Nên tham khảo ý kiến của chuyên gia bảo quản để biết cách xử lý tốt nhất trong những trường hợp cụ thể

Các tư liệu lưu trữ trong thư viện và phòng lưu trữ là đồ

ăn ngon miệng đối với các loài gặm nhấm và côn trùng Cần thực hiện những bước thích hợp để kiểm soát chúng Những loài này thường bị những nơi bừa bộn và thức ăn thừa lôi cuốn cho nên ta không được phép để rác rưởi, bụi bẩn tích tụ, khu vực lưu trữ phải luôn sạch sẽ gọn gàng Không được phép ăn uống trong các toà nhà, đặc biệt là những khu vực lưu trữ các bộ sưu tập Các nhân viên chỉ được phép ăn ở phòng nhân viên được đặt càng xa nơi lưu

trữ càng tốt Tất cả các đồ đựng thức ăn thừa phải được đưa ra khỏi toà nhà mỗi ngày

Nhiệt độ cao và nhất là độ ẩm cao là điều kiện thuận lợi cho loài gặm nhấm và côn trùng hoạt động, do vậy phải kiểm soát hai yếu tố này một cách chặt chẽ Các cửa sổ, cửa ra vào, lỗ thông hơi cần được đóng kín vì chúng là nơi côn trùng dễ xâm nhập Các toà nhà cần được bảo dưỡng chu đáo vì những kẽ hở hay vết nứt của chúng cũng là lối vào của chuột bọ Cỏ, cành cây cần được cắt tỉa cách toà nhà ít nhất 50 cm Nếu có thể, cần kiểm tra mọi vật được mang vào toà nhà lưu trữ xem có loài gặm nhấm, và nhất

là côn trùng không Những vật này bao gồm cả những hiện vật mới trong bộ sưu tập, những hiện vật cho mượn hoặc cho thuê nay được trả lại, và mọi thiết bị, bao gói khác Cần tiến hành một chương trình quản lý phòng chống côn trùng

Khi phát hiện có loài gặm nhấm trong khu vực lưu trữ cần hành động ngay Hiện nay trên thị trường có bán một

số loại bẫy nhưng tốt nhất là hãy thuê một tổ chức chuyên nghiệp tiêu diệt loài gặm nhấm để bảo đảm an toàn cho nhân viên của cơ quan Nếu như phát hiện thấy côn trùng gây hại thì cần cách ly ngay các hiện vật bị nhiễm ra khỏi

bộ sưu tập Các hiện vật ở cạnh vật bị nhiễm bệnh cũng

cần được cách ly Cần xác định được loài gây hại vì điều này giúp ích rất nhiều cho việc tiêu diệt và xác định được nguồn lây nhiễm Không nên phun thuốc diệt côn trùng trực tiếp vào bộ sưu tập vì những hoá chất của chúng có thể gây hại cho bộ sưu tập đó Ngoài ra, làm đông lạnh cũng là một biện pháp được ưa chuộng vì nó tránh được các hoá chất độc hại Ngoài ra, còn có các biện pháp hun khói, làm thay đổi không khí cũng được sử dụng Nếu như phát hiện ra sâu bọ xâm nhập vào nguồn tài liệu, cần liên

hệ với một tổ chức bảo quản chuyên nghiệp để được tư vấn về những thông tin cập nhật

Trộm cắp và phá hoại:

Do các hiện vật lưu trữ trong thư viện và các cơ quan lưu trữ có giá trị cao nên chúng cần phải được bảo vệ cẩn thận để tránh nạn trộm cắp và phá hoại Các biện pháp bảo vệ rất đa dạng từ những ổ khoá đơn giản đến hệ

thống an ninh tinh vi Nói chung, các bộ sưu tập có giá trị bền vững cần được bảo đảm về an ninh nếu như toà nhà lưu trữ ở gần khu vực công cộng Các biện pháp bảo vệ tốt nhất thường được sử dụng là các chuông báo động đột nhập vòng ngoài và máy phát hiện cử động ở bên trong, được nối trực tiếp với sở cảnh sát địa phương hay cơ quan giám sát bên ngoài suốt 24/24h Trong thời gian làm việc,

tốt nhất chỉ nên có một cửa ra vào cho nhân viên trong toà nhà và các nhà nghiên cứu Tất cả các cửa khác cần được lắp đặt hệ thống báo động để phát hiện bất cứ sự sử dụng không được phép nào Các cửa sổ cần được đóng và khoá kín Các chìa khoá toà nhà và những khu vực lưu giữ

những hiện vật có giá trị cao phải được quản lý chặt chẽ Phải lên danh sách những người được giữ và yêu cầu nhân viên phải trả lại chìa khoá cho người lãnh đạo cơ quan trước khi ra về Việc ra vào khu vực lưu trữ phải được hạn chế chặt chẽ, các nhà nghiên cứu phải đi kèm với một nhân viên của cơ quan nếu họ đi vào khu vực này

Việc sử dụng tài liệu của nhà nghiên cứu phải được quản

lý và giám sát chặt chẽ Không bao giờ được để mặc họ một mình Tốt nhất là họ được sử dụng các tài liệu trong phòng cách biệt với khu vực lưu trữ Họ phải để áo, túi và các đồ mang theo ở bên ngoài khu vực đọc và chỉ được phép mang theo một bút chì và giấy vào phòng đọc Họ phải kí vào bản đăng ký, xuất trình và trao chứng minh thư cho người nhân viên củacơ quan quản lý tài liệu

Người nhân viên này là người sẽ lấy tài liệu mà người nghiên cứu yêu cầu khỏi nơi lưu trữ Các yêu cầu sử dụng tài liệu của những bộ sưu tập đặc biệt phải được viết ra phiếu yêu cầu Các giấy tờ đó phải được giữ lại để lập hồ

sơ sử dụng Chỉ nên trao cho người nghiên cứu một tài

liệu/lần Nếu họ cần nhiều tài liệu một lúc thì người nhân viên phải đếm cẩn thận số tài liệu trước mặt người mượn trước và sau khi sử dụng Người nhân viên phải kiểm tra các tài liệu bằng mắt, trước và sau khi sử dụng để ngăn ngừa các hành động phá hoại Chỉ trả lại chứng minh thư cho người nghiên cứu sau khi họ trả hết tài liệu cho nhân viên phòng đọc và người này phải đảm bảo chắc chắn sẽ không có hư hại nào xảy ra

Nếu như bạn phát hiện thấy những tài liệu quý giá bị đánh cắp khỏi bộ sưu tập của bạn, thì hãy báo cho cảnh sát, công ty bảo hiểm và các tổ chức khác có liên quan Nếu bạn cần liên hệ với Hiệp hội những nhà bán sách cổ Hoa Kỳ (ABAA), hãy liên hệ theo số điện thoại (212)944-

8291, fax: (212)944-8293, email: abaa@panix.org Trang web của họ (http://www.abaa.org) được nối với nhiều nguồn thông tin có liên quan như báo cáo về nhiều tài liệu

bị đánh cắp, những tài liệu được tìm lại và tài liệu giả mạo Khi vụ trộm xảy ra, bạn sẽ cần phải chứng tỏ quyền

sở hữu của mình đối với những tài liệu có giá trị đó Việc đánh dấu tài liệu đó là một việc làm khôn ngoan Nhiều văn bản mô tả những đặc điểm nhận dạng của tài liệu, ảnh chụp hoặc các bản sao chất lượng cao cũng phải được tập hợp thành hồ sơ

Nick Artim, Giám đốc phụ trách mạng lưới chống hoả hoạn, Middlebury Vermont

Tóm lược

Công tác quản lý các tài sản văn hoá cũng bao gồm nhiệm

vụ bảo vệ và gìn giữ các toà nhà của tổ chức, các bộ sưu tập, các thiết bị vật chất và những người hoạt động trong

tổ chức đó Do vậy, cần có sự quan tâm thường xuyên để giảm thiểu những tác động tiêu cực của các yếu tố khí hậu,

ô nhiễm, trộm cắp, phá hoại, côn trùng, ẩm mốc và hoả hoạn

Trong các yếu tố trên, hoả hoạn được coi là mối đe doạ nguy hiểm hơn cả do tốc độ và tính tàn phá khủng khiếp của nó Các vật thể nếu bị con người hoặc môi trường tàn phá thì còn có thể khôi phục được Các vật thể bị lấy cắp

có thể được phát hiện thu hồi Còn những vật thể bị lửa huỷ hoại sẽ vĩnh viễn mất đi Nếu không được kiểm soát một đám cháycó thể tàn phá tất cả các vật thể trong một căn phòng chỉ trong vài phút và thiêu rụi một toà nhà chỉ trong vài giờ

Bước đầu tiên để ngăn ngừa hoả hoạn là xác định kịp thời

vụ cháy, báo động cho các nhân viên làm việc trong toà nhà và sau đó báo cho các bộ phận cứu hoả chuyên

nghiệp

Đây thường là chức năng của hệ thống phát hiện và cảnh báo cháy Có nhiều loại hệ thống với những hình thức khác nhau để lựa chọn tuỳ thuộc vào những đặc diểm cụ thể của khu vực cần bảo vệ

Các chuyên gia trong lĩnh vực phòng chống hoả hoạn đều thống nhất về cơ bản rằng một hệ thống vòi phun nước cứu hoả tự động có tác dụng lớn đối với một chương trình kiểm soát hoả hoạn Nếu được thiết kế, lắp đặt và duy trì một cách phù hợp thì những hệ thống này sẽ giúp giảm bớt những nguy cơ trong công tác quản lý rủi ro, xây

dựng nhà và ứng phó với các trường hợp khẩn cấp Chúng còn giúp tăng cường tính linh động trong việc thiết kế toà nhà và tăng mức độ an toàn với hoả hoạn nói chung

Sau đây là những chi tiết về các hệ thống phát hiện và cảnh báo cháy cũng như hệ thống vòi phun nưóc cứu hoả

tự động bao gồm các thiết bị kèm theo, cách hoạt động và phần giải đáp những thắc mắc chung

1 Sự hình thành đám cháy

Trước khi tìm hiểu về hệ thống phát hiện hoả hoạn và vòi phun nước tự động, ta cần phải nắm được những kiến thức cơ bản về sự hình thành và diễn biến của một đám cháy.Với những thông tin này ta sẽ nhận thức rõ hơn về vai trò và phương thức hoạt động của các hệ thống an toàn hoả hoạn:

Về cơ bản, cháy là phản ứng hoá học trong đó 1 chất gốc carbon (ví dụ như nhiên liệu) tiếp xúc với oxi (thường có trong không khí), được làm nóng tới điểm chúng sẽ tạo ra những khí dễ cháy Những khí này sau đó sẽ tiếp xúc với 1 chất nào đó có nhiệt độ cao đủ nóng để bùng phát thành lửa, tạo thành phản ứng cháy Nói 1 cách đơn giản là nếu

1 chất dễ cháy tiếp xúc với 1 vật có nhiệt độ cao thì sẽ gây

ra cháy

Các thư viện, phòng lưu trữ, bảo tàng, các công trình có giá trị lịch sử thường có vô số những vật thể được coi là nhiên liệu như sách, các bản chép tay, băng ghi âm, đồ tạo tác, các vật trang trí dễ cháy, tủ, đồ đạc và các hoá chất trong phòng thí nghiệm Cần ghi nhớ rằng bất cứ vật thể nào có thành phần cấu tạo từ gỗ, nhựa, giấy, vải sợi hoặc các chất lỏng dễ bắt lửa đều là những nhiên liệu tiềm tàng Chúng cũng chứa các nguồn phát sinh ra lửa, bao gồm bất

kì vật thể, hành động hay quá trình tạo nên sức nóng Các

yếu tố này là đèn điện, các hệ thống điện, các thiết bị sưởi

và điều hoà không khí, các hoạt động duy tu và bảo tồn có tạo ra hơi nóng và các thiết bị điện trong văn phòng Các hoạt động như hàn, cắt cũng là những nguồn có thể làm phát sinh ra lửa.Ngoài ra, thật không may là hành động cố

ý gây hoả hoạn cũng là 1 trong những nguyên nhân phổ biến nhất phá hoại các tài sản văn hoá, và nó cũng cần phải được xem xét trong kế hoạch phòng chống hoả hoạn

Khi nguồn đánh lửa tiếp xúc với nhiên liệu thì sẽ tạo ra ngọn lửa và 1 đám cháy do nguyên nhân khách quan sẽ bắt đầu với tốc độ chậm, âm ỉ trong thời gian từ một và phút đến vài giờ Giai đoạn khởi phát này phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như cấu tạo vật chất của loại nhiên liệu và lượng oxi Trong quá trình này, nhiệt độ sẽ tăng dần lên, tạo thành ngọn lửa và do đó giảm bớt lượng khói Mùi khói đặc trưng là dấu hiệu đầu tiên báo hiệu giai đoạn đầu của đám cháy Và ở giai đoạn này, việc phát hiện sớm (do người hay thiết bị tự động) và tiếp sau đó là sự phản ứng kịp thời với các thiết bị khẩn cấp dành cho hoả hoạn có thể giúp kiểm soát được đám cháy trước khi có những thiệt hại đáng kể

Khi đám cháy đạt đến giai đoạn cuối của thời kỳ khởi phát sẽ có đủ sức nóng để tạo thành những ngọn lửa rõ

rệt Một khi những ngọn lửa xuất hiện thì đám cháy sẽ chuyển từ 1 tình huống tương đối nhỏ thành 1 sự kiện nghiêm trọng do ngon lửa lan nhanh và sức nóng tăng mạnh Nhiệt độ có thể lên tới mức tối đa là 1000C (1800F) chỉ trong vài phút đầu Chúng có thể làm bốc cháy những

đồ vật dễ bắt lửa và đe doạ tức thì sinh mạng cuả nhiều người trong căn phòng Trong vòng từ 3-5 phút, trần nhà

sẽ đóng vai trò như thiết bị hướng nhiệt trong lò nướng, làm nhiệt độ tăng cao đến giai đoạn “bùng cháy”, làm bốc lửa hầu như cùng lúc tất cả các vật có thể cháy được trong căn phòng Lúc này, hầu hết các vật trong phòng đều bị huỷ hoại và con người không còn khả năng sống sót Khói với khối lượng vài nghìn m3/phút bốc cao, che phủ tầm nhìn và gây ảnh hưởng đến các vật thể nằm ngoài đám cháy

Nếu khu vực nơi xảy ra đám cháy được xây dựng kiên cố thì sức nóng và lửa sẽ thiêu huỷ tất cả các vật thể dễ cháy còn lại và sau đó tự tàn lụi Tuy nhiên, nếu khả năng

chống chịu hoả hoạn của tường hay trần yếu (ví dụ như cửa mở những sai phạm trong xây dựng tường trần, toà nhà có nhiều chất dễ cháy) thì đám cháy có thể lan đến các khu vực lân cận và quá trình trên lại bắt đầu Nếu như đám cháy vẫn không được kiểm soát thì cuối cùng nó sẽ

thiêu rụi toàn bộ toà nhà và các vật thể bên trong

Việc dập tắt thành công đám cháy phụ thuộc vào việc dập tắt những ngọn lửa trước khi, hoặc ngay khi ngọn lửa bùng phát Nếu không, thiệt hại sẽ rất nghiêm trọng và khó có thể phục hồi Trong giai đoạn khởi phát của đám cháy, 1 người được huấn luyện tốt có thể dùng các thiết bị dập lửa cầm tay có tác dụng như bước hữu hiệu đầu tiên

Tuy nhiên, nếu bước này không được thực hiện hoặc ngon lửa lan quá nhanh thì các thiết bị này sẽ tỏ ra bất lực ngay trong phút đầu tiên Ta phải cần đến các phương pháp dập lửa nhanh hơn như vòi cứu hoả trong toà nhà hoặc các hệ thống cứu hoả tự động

Một đám cháy sẽ không chỉ gây thiệt hại cho các toà nhà, các vật thể bên trong toà nhà cũng như hoạt động của tổ chức đó Các hậu quả nói chung có thể xảy ra là:

+ Các bộ sưu tập bị huỷ hoại: Hầu hết các viện bảo tồn di sản đều lưu giữ các vật thể độc nhất vô nhị và không thể thay thế được Đám cháy sẽ tạo sức nóng và khói gây ảnh hưởng nghiêm trọng hoặc huỷ hoại hoàn toàn những vật thể đó mà không thể khôi phục được

+ Gây ảnh hưởng đến những hoạt động và nhiệm vụ của

tổ chức: Các tổ chức này thường có những thiết bị cho

giáo dục, các phòng thí nghiệm về bảo tồn, các dịch vụ về thư mục, các văn phòng dành cho nhân viên quản lý và phục vụ, các dịch vụ ăn uống, bán lẻ và hàng loạt các hoạt động khác Một đám cháy sẽ làm chúng ngưng trệ và gây ảnh hưởng tiêu cực đến các nhiệm vụ của một tổ chức cũng như khách hàng của nó

+ Huỷ hoại về cơ sở hạ tầng: các toà nhà là nơi mà các bộ sưu tập được bảo vệ, nơi diễn ra các hoạt động và nơi các nhân viên làm việc mà không bị ảnh hưởng của các yếu tố

về thời tiết, ô nhiễm, phá hoại cũng như hàng loạt các yẻu

tố môi trường khác Một đám cháy có thể phá huỷ các bức tường, sàn nhà, các kết cấu, trần/ mái nhà cũng như các

hệ thống chiếu sáng, điều chỉnh nhiệt độ và độ ẩm, cung cấp điện gây hư hại đến các vật thể bên trong toà nhà và làm phát sinh các chi phí lớn

+ Gây thiệt hại về mặt tri thức: sách vở, các bản chép tay, phim ảnh, băng ghi âm và các tài liệu được sưu tập khác chứa đựng khối lượng thông tin khổng lồ mà đám cháy có thể thiêu huỷ

+ Gây thương tích hay ảnh hưởng đến tính mạng con

người: đe doạ mạng sống của các nhân viên và khách

tham quan

+ ảnh hưỏng xấu đến các mối quan hệ cộng đồng: Các nhân viên và khách tham quan tin tưởng và những điều kiện an toàn của các toà nhà bảo tàng Những người trao tặng hoặc cho mượn các bộ sưu tập thường mong rằng chúng được bảo vệ cẩn then Một đám cháy lớn sẽ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến lòng tin của công chúng và gây hậu quả nặng nề với quan hệ cộng đồng của tổ chức

+ An ninh của toà nhà: hoả hoạn là mối đe doạ an ninh lớn nhất Trong cùng một khoảng thời gian, một vụ hoả hoạn do nguyên nhân khách quan hay chủ quan có thể gây huỷ hoại cho các bộ sưu tập nhiều hơn bất cứ vụ trộm cắp nào Lượng khói và các loại khí độc hại lớn có thể gây lộn xộn và hoảng loạn, là cơ hội tốt cho việc đột nhập bất hợp pháp và trộm cắp Do đó, cần thiết phải có những hoạt động cứu hoả không hạn chế trong chương trình bảo vệ an ninh Các vụ cố ý gây hoả hoạn nhằm che giấu tội ác cũng khá phổ biến Nhằm giảm thiểu nguy cơ và hậu quả của

nó, các viên bảo tồn nên thiết lập và thực hiện các chương trình phòng chống hoả hoạn toàn diện, bao gồm các nỗ lục phòng chống cháy, cải thiện kết cấu xây dựng của toà nhà, các phương pháp phát hiện một đám cháy ở giai đoạn đầu

và cảnh báo cho những nhân viên chiệu trách nhiệm về các trường hợp khẩn cấp và các phương tiện để dập tắt đám cháy một cách hiệu quả Mỗi yếu tố này có vai trò

quan trọng để thực hiện thành công mục tiêu an toàn hoả hoạn của tổ chức Nhà quản lý cần chỉ ra những mục tiêu cần phải được bảo vệ nếu xảy ra cháy và lập ra một

chương trình để thực hiện yêu cầu đó Bởi vậy, câu hỏi cơ bản dành cho nhà quản lí tài sản là: “Tổ chức có thể chịu được đám cháy lớn tối đa và thiệt hại tối đa là bao

nhiêu?” Trả lời được câu hỏi này thì chương trình bảo vệ mục tiêu sẽ được xác lập

2 Các hệ thống phát hiện và cảnh báo cháy

2.1 Giới thiệu

Vai trò một chương trình chống hoả hoạn là xác định kịp thời đám cháy và cảnh báo cho các nhân viên trong toà nhà và cho các tổ chức cứu hoả Đó là chức năng của các

hệ thống phát hiện và cảnh báo cháy Tuỳ thuộc tình

huống hoả hoạn, kiến trúc nhà, loại hình và số lượng nhân viên, tầm quan trọng của các vật thể lưu trữ và nhiệm vụ của của tổ chức mà các hệ thống này có thể thực hiện các chức năng khác nhau Trước hết, chúng cung cấp 1

phương tiện xác định đám cháy bằng phương pháp thủ công hoặc phương pháp tự động.Sau đó, chúng cảnh báo cho mọi người trong toà nhà về tình trạng đám cháy và yêu cầu mọi người di tản khỏi toà nhà Một chức năng phổ biến khác trong hệ thống là truyền tín hiệu báo cháy tới

phòng bảo vệ hoặc các tổ chức phản ứng nhanh khác Chúng cũng có thể đóng các thiết bị điện, thông gió và dừng các hoạt động đặc biệt khác hoặc khởi động các thiết

bị dập lửa tự động

Phần này sẽ dành để mô tả các khía cạnh cơ bản của các

hệ thống phát hiện và cảnh báo cháy

2.2 Bảng kiểm soát

Bảng kiểm soát là “bộ não” của hệ thống phát hiện và báo cháy Nó chịu trách nhiệm giám sát nhiều thiết bị cảnh báo “đầu vào”, ví dụ như các thiết bị phát hiện cháy hoạt động thủ công hay tự động, sau đó khởi động các thiết bị cảnh báo “đầu ra” như còi, chuông, đèn báo, quay số điện thoại khẩn cấp và các thiết bị kiểm soát toà nhà Các bảng kiểm soát rất đa dạng, từ đơn giản (thiết bị đầu vào và 1 thiết bị đầu ra) đến phức tạp (các thiết bị điều khiển bằng

vi tính kiểm soát một vài toà nhà trong cùng một khu vực) Có 2 loại bảng kiểm soát cơ bản như sau:

- Các hệ thống phát hiện và cảnh báo cháy kiểu “truyền thống”: là phương pháp được sử dụng từ rất lâu Trong

hệ thống này, 1 hay nhiều hệ thống mạch được thiết kế chạy trong toà nhà hoặc khu vực bảo vệ Mỗi mạch điện

có 1 hoặc nhiều thiết bị phát hiện hoả hoạn Việc lựa chọn

và lắp đặt các thiết bị này phụ thuộc vào nhiều yếu tố như yêu cầu cảnh báo thủ công hay tự động, điều kiện nhiệt độ

và môi trường xung quanh, dạng hoả hoạn có thể xảy ra

và tốc độ phản ứng mong muốn Do vậy, một hoặc nhiều thiết bị này thường được đặt dọc theo mạch điện tuỳ thuộc vào những nhu cầu và mối quan tâm khác nhau

Khi hoả hoạn xảy ra, một hoặc nhiều thiết bị sẽ hoạt động, làm đóng mạch điện Bảng kiểm soát chuyển sang chế độ khẩn cấp, kích hoạt một hoặc nhiều mạch điện báo cháy

để rung chuông báo cháy Bảng kiểm soát này có thể gửi tín hiệu cháy tới 1 bảng kiểm soát khác để tình trạng này

có thể được giám sát từ xa

Trong dạng hệ thống này, mọi phát hiện và cảnh báo cháy

do thiết bị phần cứng điều khiển Thiết bị này bao gồm nhiều mạch dây, cầu chì đóng mở và vô số điốt Do cách

bố trí này, các hệ thống thực sự điều khiển và giám sát các đoạn mạch của toàn hệ thống chứ không phải từng thiết bị riêng lẻ

Để giải thích rõ hơn, ta lấy ví dụ 1 hệ thống báo cháy của 1 toà nhà gồm có 5 mạch dây đánh số từ A đến E, mỗi mạch

có 10 thiết bị phát hiện khói và 2 hộp vận hành bằng tay đặt ở nhiều phòng ở mỗi khu vực (A-E ) Nếu đám cháy xuất hiện ở một trong những phòng thuộc khu vực A, máy

phát hiện khói sẽ báo hiệu Bảng kiểm soát cháy sẽ thông báo có đám cháy ở đoạn mạch (khu vực) A Nhưng nó không chỉ rõ loại máy nào phát hiện hoặc ở vị trí cụ thể nào trong khu vực Bộ phận nhân viên bảo vệ sẽ phải kiểm tra toàn bộ khu vực để xác định thiết bị nào đang báo cháy Nếu mỗi khu vực có nhiều phòng, hoặc có nhiều vùng cấm thì sẽ tốn nhiều thời gian và cơ hội quý giá kịp thời dập tắt đám cháy có thể bị bỏ lỡ

Ưu điểm của những hệ thống này là chúng tương đối đơn giản, phù hợp với các toà nhà nhỏ và vừa Nhân viên giám sát không cần phải được đào tạo quá chuyên sâu

Hạn chế của nó là đối với những toà nhà lớn, việc lắp đặt

sẽ rất tốn kém vì cần nhiều mạch điện để kiểm soát chính xác các thiết bị báo động

Các hệ thống này cũng đòi hỏi nhiều nhân lực, chi phí duy trì hệ thống cao Mỗi thiết bị báo động cần phải được thay thế, lau chùi và kiểm tra định kỳ để tránh hỏng hóc Với

hệ thống loại này không có cách nào xác định chính xác thiết bị nào đang cần bảo dưỡng Do vậy, ta phải tháo và bảo dưỡng từng chiếc một Vì thế nó rất tốn thời gian, nhân lực và đòi hỏi nhiều cố gắng Khi một sai sót xảy ra, báo động chỉ chứng tỏ là đoạn mạch có vấn đề chứ không chỉ ra cụ thể nơi nảy sinh vấn đề Hậu quả là kỹ thuật viên

phải kiểm tra lại toàn bộ đoạn mạch để xác định sai hỏng

- Các hệ thống “thông minh”: là sản phẩm của công nghệ phát hiện và cảnh báo cháy hiện đại Khác với phương pháp báo động truyền thống, những hệ thống này kiểm soát từng thiết bị báo cháy qua các bộ vi xử lý và phần mềm hệ thống Thực ra, mỗi hệ thống báo cháy thông minh là một máy vi tính nhỏ giám sát và điều khiển một tập hợp các thiết bị đầu vào và đầu ra

Cũng giống như hệ thống truyền thống, hệ thống thông minh gồm có một hoặc nhiều đoạn mạch chạy xung quanh toà nhà hoặc khu vực Một hoặc nhiều thiết bị báo động cũng được đặt dọc theo những đoạn mạch này Điểm khác biệt chủ yếu giữa 2 hệ thống là ở cách mà mỗi thiết bị này được kiểm soát Với hệ thống thông minh, mỗi thiết bị báo động (thiết bị phát hiện tự động, hộp điều khiển bằng tay, công tắc vòi phun nước v.v…) đều có một “địa chỉ” cụ thể Những địa chỉ này được lập trình từng cái một trong bộ nhớ của bảng kiểm soát với những thông tin như loại thiết

bị, vị trí và chi tiết về cách hoạt động của chúng

Bộ vi xử lý của Bảng kiểm soát gửi tín hiệu liên lạc thường xuyên đến mỗi đoạn mạch Bằng cách này, nó liên hệ đến từng thiết bị báo động để xác định được trạng thái của chúng (bình thường hay khẩn cấp ) Quá trình giám sát

này được thực hiện liên tục với tốc độ cao, cứ 5-10 giây lại cho thông tin cập nhập của hệ thống

Hệ thống này cũng giám sát điều kiện hoạt động của mỗi đoạn mạch, xác định bất cứ lỗi mạch nào có thể xảy ra ưu việt của các hệ thống này là khả năng xác định chính xác

vị trí xảy ra lỗi mạch Vì vậy, thay vì chỉ thông báo có lỗi ở đoạn mạch, chúng chỉ ra được vị trí sai hỏng, giúp xác định nhanh vấn đề, sửa chữa nhanh để trở về trạng thái hoạt động bình thường

Những ưu điểm của hệ thống báo cháy thông minh là tính

ổn định, dễ bảo dưỡng và nâng cấp Tính ổn định được bảo đảm bằng các phần mềm hệ thống Nếu một thiết bị báo động phát hiện một dấu hiệu cháy nào đó, thì trước hết bảng kiểm soát sẽ tự thay đổi chế độ thật nhanh Với các dấu hiệu giả như sâu bọ, bụi hay gió thì nó sẽ tự điều chỉnh trong quá trình khởi động lại, nhờ đó giảm thiểu khả năng báo động nhầm Nếu như đó là dấu hiệu cháy (ví

dụ khói) thì thiết bị báo động sẽ chuyển ngay chế độ

chuông báo sau khi tự khởi động Bảng điều khiển sẽ nhận định đây là hoả hoạn và bật chế độ báo động

Nếu được bảo dưỡng tốt thì các hệ thống loại này có nhiều

ưu điểm vượt trội hơn so với hệ thống truyền thống

Trước hết, chúng có khả năng giám sát trạng thái của

từng thiết bị cảm ứng Nếu thiết bị này bị bẩn thì bộ vi xử

lý sẽ phát hiện tình trạng xuống cấp đó và đưa ra yêu cầu bảo dưỡng Đặc điểm này còn được gọi là khả năng kiểm tra độ cảm ứng của các thiết bị liên kết, cho phép bộ phận nhân viên nhận biết và bảo dưỡng các thiết bị cảm ứng cần sửa chữa chứ không phải mất nhiều thời gian và công sức để làm sạch toàn bộ các thiết bị

Các hệ thống cao cấp như FCI 72000 có thêm đặc tính tự cân bằng Phần mềm hệ thống sẽ điều chỉnh độ cảm ứng

để cân bằng với điều kiện môi trường có lượng bụi thấp

Nó giúp tránh được tình trạng thiết bị cảm ứng bị quá tải khi bị bụi che phủ phần “mắt đọc” của thiết bị Khi nó đạt đến ngưỡng không thể tự điều chỉnh nữa thì Bảng kiểm soát sẽ báo cho nhân viên bảo dưỡng

Thay đổi các hệ thống này (ví dụ như thêm hay bỏ bớt 1 thiết bị cảm ứng) là việc kết nối hoặc tháo bỏ thiết bị

tương ứng khỏi mạch điện, đồng nghĩa với việc thay đổi khu vực bộ nhớ tương ứng Việc thay đổi bộ nhớ có thể được thực hiện ở bảng kiểm soát hoặc trên máy tính cá nhân bằng những thông tin được tải xuống chứa trong bộ

vi xử lý của bảng kiểm soát

Nhược điểm cơ bản của hệ thống này là mỗi hệ thống có những đặc điểm hoạt động riêng Do đó, nhân viên kỹ

thuật phải được đào tạo kỹ lưỡng về hệ thống đó Khoá đào tạo thường kéo dài 3-4 ngày tại cơ sở của nhà cung cấp hệ thống Các khoá đào tạo định kỳ cũng rất cần thiết

để cập nhật với các phương pháp mới

2.3 Các thiết bị báo cháy

Nếu như có mặt tại toà nhà, con người có khả năng phát hiện cháy tuyệt vời Một người khoẻ mạnh có thể cảm thấy nhiều dấu hiệu hoả hoạn như sức nóng, ngọn lửa, khói và mùi Do vậy, hầu hết các hệ thống báo cháy được thiết kế với một hay nhiều thiết bị kích hoạt bằng tay để người phát hiện đám cháy sử dụng Nhưng không may là con người không phải là một biện pháp phát hiện hoả hoạn đáng tin cậy vì họ có thể không có mặt tại thời điểm xảy ra đám cháy, hoặc là họ không báo động một cách có hiệu quả hay họ không hoàn toàn khỏe mạnh để nhận biết

những dấu hiệu của đám cháy Đó cũng chính là nguyên nhân các thiết bị báo cháy tự động được chế tạo Các thiết

bị tự động nếu được lựa chọn và lắp đặt phù hợp sẽ là nguồn cảnh báo hoả hoạn có độ tin cậy cao

-Thiết bị báo cháy điều khiển bằng tay: là thiết bị dựa trên phương pháp phát hiện hoả hoạn lâu đời nhất Nói một cách đơn giản, một người hét to lên cũng là một cách cảnh báo cháy Nhưng âm thanh đó không phải lúc nào cũng

được truyền đi khắp toà nhà Vì vậy, các hộp chuông báo cháy vận hành bằng tay được lắp đặt Nguyên lý thiết kế chung của chúng là đặt các hộp này trong tầm tay với, dọc theo các lối thoát hiểm Do đó mà ta thường thấy chúng gần các cửa ra của các phòng lớn và các hành lang

Ưu điểm của các thiết bị này là chúng trao cho những người trong toà nhà một phương tiện cụ thể, luôn trong trạng thái sẵn sàng để khởi động hệ thống chuông báo cháy của toà nhà Hệ thống này có thể thay thế cho tiếng hét của con người Chúng chỉ là những thiết bị đơn giản,

có độ tin cậy cao trong trường hợp có người trong toà nhà Tuy nhiên, nhược điểm chính của chúng là chúng sẽ

không hoạt động nếu như trong nhà không có người

Ngoài ra, chúng có thể bị sử dụng để báo động giả với ý đồ xấu Tuy vậy, chúng vẫn là một bộ phận quan trọng trong bất kỳ hệ thống báo động hoả hoạn nào

- Các thiết bị cảm ứng nhiệt: là thiết bị báo cháy tự động

cổ nhất, xuất hiện từ những năm 1850, và hiện nay một vài mẫu vẫn còn được sản xuất Các thiết bị phổ biến nhất vẫn là các thiết bị đo lường nhiệt độ, hoạt động khi nhiệt

độ căn phòng tăng đến nhiệt độ đã định trước (thường là 135-165 độ F hay 57-74 độ C) Sau đó là loại thiết bị cảm ứng tỷ lệ tăng của nhiệt độ Thiết bị này nhận biết bất cứ

sự tăng nhanh không bình thường nào của nhiệt độ trong một thời gian ngắn Hai loại thiết bị trên đều được cố định tại các điểm xác định trên tường hoặc trần nhà Loại thiết

bị thứ ba là loại cảm ứng theo đường giới hạn nhiệt độ nhất định Nó gồm 2 dây dẫn và một dây cách điện Dây cách điện này được thiết kế tự động ngắt khi nhiệt độ

tăng ưu điểm của nó là mức độ cảm ứng nhiệt độ cao mà chi phí lại thấp

Các thiết bị cảm ứng nhiệt có độ tin cậy cao và rất bền với điều kiện môi trường bình thường Chúng cũng rất dễ bảo dưỡng và có chi phí bảo dưỡng thấp Hạn chế của chúng

là chúng chỉ hoạt động khi nhiệt độ căn phòng đạt đến một mức nhất định, mà vào thời điểm đó đám cháy có thể đang lan nhanh và gây thiệt hại Do đó, thiết bị này

thường không được phép dùng trong các ứng dụng bảo vệ

an toàn sinh mạng con người Ngoài ra, nó cũng không được dùng ở những nơi đòi hỏi phải xác định được đám cháy trước khi đám cháy lớn xảy ra, ví dụ như ở những nơi lưu giữ những vật thể có giá trị cao nhưng dễ bị hư hại với nhiệt độ cao

- Các thiết bị phát hiện khói: được sản xuất trên công nghệ mới và được sử dụng rộng rãi vào những năm 70 và

80 cho các ứng dụng phục vụ gia đình và bảo vệ sinh mạng

con người Đúng như tên gọi của nó, các thiết bị này được thiết kế bắt chước khứu giác con người nhằm phát hiện ra đám cháy ngay ở giai đoạn đầu Loại phổ biến nhất là loại được cố định trên trần hoặc tường nhà như các thiết bị cảm ứng nhiệt Chúng hoạt động dựa trên nguyên tắc ion hoá hoặc nguyên tắc quang điện, tuỳ theo từng loại ứng dụng, mỗi nguyên tắc này thể hiện những ưu điểm vượt trội riêng Với các không gian rộng như ở các phòng triển lãm hay sảnh lớn, loại thường được sử dụng là đèn chiếu tia Thiết bị này gồm 2 bộ phận, 1 đèn chiếu tia và một máy thu Chúng được treo cách xa nhau (khoảng 300 ft hay 100 m) Khi khói xuất hiện trong khoảng cách này, tia chiếu sẽ bị cản trở và máy thu không nhận được đủ tia sáng Điều này được coi là dấu hiệu cháy và tín hiệu báo động sẽ được truyền đến bảng điều khiển

Loại thiết bị báo cháy thứ ba là hệ thống hút khí, hiện đang được sử dụng rộng rãi trong các khu vực đặc biệt nhạy cảm Thiết bị này có 2 phần chính: 1 bộ phận điều khiển có khoang dò, 1 quạt gió và 1 mạch điều khiển; và 1

hệ thống ống dẫn Trên những ống này có nhiều “cổng” để không khí có thể đi vào các ống dẫn và được truyền đến máy dò Trong điều kiện bình thường, máy dò đều đặn chuyển 1 mẫu khí vào khoang dò qua hệ thống ống Mẫu này sẽ được phân tích xem có khói hay không, rồi lại được

truyền trả vào trong không khí Nếu phát hiện khói trong mẫu thử, nó sẽ chuyển tín hiệu báo động tới bảng điều khiển chính Loại thiết bị này đặc biệt nhậy cảm, và hiện nay nó là phương pháp báo cháy tự động nhanh nhất Nhiều công ty công nghệ cao như các công ty truyền thông

đã chuẩn hoá các hệ thống hút khí này Để bảo vệ các tài sản văn hoá, người ta dùng chúng ở những khu vực lưu giữ các bộ sưu tập, ở các phòng có giá trị lớn Ngoài ra, chúng còn thường được dùng ở những khu vực đòi hỏi tính thẩm mỹ cao vì những bộ phận của chúng dễ ẩn đi hơn so với các phương pháp khác

Ưu điểm vượt trội của các thiết bị phát hiện khói là chúng

có khả năng xác định đám cháy ngay khi chúng mới hình thành Do vậy, chúng tạo cơ hội cho các nhân viên bảo vệ kịp thời phản ứng và kiểm soát đám cháy trước khi xảy ra tổn thất nặng nề Chúng cũng là phương pháp được ưa chuộng cho mục đích bảo vệ an toàn sinh mạng con người

và những vật thể có giá trị lớn Hạn chế của chúng là chi phí lắp đặt cao so với các thiết bị cảm ứng nhiệt và dễ bị báo động nhầm Tuy nhiên, nếu được lựa chọn và thiết kế phù hợp, chúng vẫn có thể là những thiết bị đáng tin cậy với khả năng báo động nhầm rất thấp

- Các thiết bị phát hiện ngọn lửa: Đây là phương pháp thứ

ba trong các phương pháp phát hiện cháy tự động, được thiết kế phỏng theo thị giác của con người Chúng hoạt động nguyên lý tia hồng ngoại, tử ngoại hoặc kết hợp cả hai nguyên lý này Nếu nguồn bức xạ có nhiệt độ từ 4.000 đến 7.700 Angstrom xuất hiện, thiết bị cảm ứng sẽ coi đây

là dấu hiệu cháy và gửi tín hiệu báo động đến bảng điều khiển

Thiết bị này có ưu điểm là cực kỳ chính xác trong môi trường khắc nghiệt Chúng thường được sử dụng trong các ứng dụng vận tải và năng lượng có giá trị lớn do các loại thiết bị khác rất dễ báo động nhầm Những nơi sử dụng phổ biến khác là ở nơi bảo dưỡng máy bay, các trạm bảo dưỡng di động, trong các nhà máy lọc hoá, các phòng nạp nhiên liệu và hầm mỏ Tuy nhiên, hạn chế của chúng

là việc bảo dưỡng rất đắt và tốn nhân lực Các thiết bị này phải được đặt đối diện với các nguồn có thể gây cháy

trong khi các thiết bị cảm ứng nhiệt và thiết bị báo khói có thể nhận ra các dấu hiệu di chuyển của đám cháy Do vậy, việc sử dụng các thiết bị này để bảo vệ tài sản văn hoá là giới hạn

2.4 Các thiết bị “đầu ra” (các thiết bị báo cháy)

Khi nhận được tín hiệu báo cháy, bảng kiểm soát phải thông báo cho con người biết rằng đang có tình trạng

khẩn cấp Và đây là chức năng chính của bộ phận đầu ra trong một hệ thống Có nhiều loại thiết bị báo động bằng hình và âm thanh và chúng chính là các thiết bị báo động đầu ra Trong đó, chuông báo động là thiết bị báo động bằng âm thanh phổ biến và quen thuộc nhất, phù hợp với hầu hết các toà nhà Còi báo động cũng có thể được lựa chọn nhưng nó hay được dùng ở những khu vực cần âm thanh báo động lớn như kho sách thư viện, hoặc là ở những toà nhà đòi hỏi cao về mặt thẩm mỹ nên thiết bị báo động cần phải được che khuất một phần Các đoạn nhạc được dùng ở những nơi cần âm thanh nhẹ nhàng như ở các cơ sở y tế hay nhà hát Loại thứ tư là âm báo động do người đọc, đây là những đoạn tin được ghi âm và lặp đi lặp lại Nó rất phù hợp với các toà nhà lớn, nhiều tầng, cần sơ tán từng khu vực khi có hoả hoạn và nó góp phần làm tăng tính hiệu quả của những thông báo khẩn cấp nơi công cộng Bên cạnh các thiết bị báo động bằng

âm thanh, có nhiều loại thiết bị báo động bằng hình như các loại đèn báo chớp tắt Loại thiết bị này được dùng ở các khu vực quá ồn ào đến nỗi người ta khó có thể nghe được âm thanh báo động hoặc ở những nơi có người

khiếm thính Những đạo luật như Đạo luật về Người tàn tật Mỹ (ADA) quy định phải lắp đặt thiết bị báo động bằng hình ở nhiều địa điểm như bảo tàng, thư viện hoặc

địa danh lịch sử

Một chức năng quan trọng nữa của thiết bị đầu ra là chức năng yêu cầu trợ giúp khẩn cấp Thường là nó sẽ truyền tín hiệu radio hay tín hiệu điện thoại tự động đến trung tâm giám sát của nhân viên bảo vệ Nhận được báo động

đó, trung tâm này sẽ liên hệ với trạm cứu hoả và thông báo cho họ về khu vực xảy ra cháy Trong nhiều trường hợp, trung tâm giám sát có thể là đồn cảnh sát, trạm cứu hoả hoặc trung tâm 911 Ngoài ra, nó cũng có thể là 1 tổ chức giám sát tư nhân có hợp đồng với tổ chức đó Còn đối với các tổ chức bảo tồn di sản văn hoá, phòng an ninh của tổ chức thường đảm nhận nhiệm vụ là trung tâm giám sát

2.5 Tổng kết

Có nhiều lựa chọn trong việc thiết kế hệ thống phát hiện

và cảnh báo hoả hoạn cho một toà nhà Tính tối ưu của loại hệ thống cùng với các thiết bị kèm theo phụ thuộc vào cấu trúc và giá trị của toà nhà, (các) chức năng của nó, những người làm việc bên trong toà nhà, các tiêu chuẩn yêu cầu, giá trị của các vật thể được lưu giữ và chức năng nhiệm vụ của tổ chức đó Việc liên hệ với một kỹ sư hoặc chuyên gia về phòng chống hoả hoạn, những người nắm rõ các vấn đề về hoả hoạn, các loại thiết bị phát hiện và cảnh

báo khác nhau thường được coi là bước cần thiết đầu tiên

Ưu điểm của hệ thống ống phun là:

- Xác định và kiểm soát tức thì một đám cháy đang lan: Các hệ thống phun nước luôn trong tư thế sẵn sàng, kể cả khi có ít người trong toà nhà Phản ứng của nó với hoả hoạn hầu như tức thời

- Lập tức cảnh báo: kết hợp với hệ thống báo cháy của toà nhà, hệ thống phun nước tự động sẽ thông báo ngay cho những người trong toà nhà và nhân viên bảo vệ về đám cháy

- Hạn chế thiệt hại do sức nóng và khói gây nên: Hiển nhiên là nếu đám cháy bị dập tắt ngay ở giai đoạn đầu thì

nó sẽ tạo ra ít khói và nhiệt hơn

- Đảm bảo an toàn cho con người: Do đám cháy được

ngăn chặn nên các nhân viên, khách tham quan và những người cứu hoả sẽ chịu ít nguy hiểm hơn

- Linh hoạt trong thiết kế: Các hệ thống lối ra và ba-ri-e chống khói/lửa được sử dụng hạn chế hơn do các biện pháp quản lý hoả hoạn ban đầu đã cho phép giảm những

hệ thống này Nhiều quy định về xây dựng và phòng chống hoả hoạn đã cho phép sự linh hoạt trong thiết kế và hoạt động dựa trên sự tồn tại của 1 hệ thống vòi phun

- Tăng cường an ninh: Do hệ thống vòi phun kiểm soát được nguy cơ cháy một cách hữu hiệu, giảm thiểu những

cơ hội trộm cắp và đột nhập khi có hoả hoạn nên nó giúp giảm bớt yêu cầu về lực lượng an ninh

- Giảm bớt chi phí bảo hiểm: Hoả hoạn ở khu vực có hệ thống ống phun nước gây thiệt hại ít hơn so với các khu

vực không có hệ thống này Người bảo hiểm có thể giảm bớt tiền đóng bảo hiểm cho những tài sản được hệ thống này bảo vệ

3.2 Các bộ phận và hoạt động của hệ thống ống phun nước

Hệ thống ống phun nước này là một tập hợp các ống nước với một nguồn cung cấp nước ổn định ở những khoảng cách nhất định trên các ống này, người ta lựa chọn và đặt các van độc lập, được kích hoạt khi nhiệt độ lên cao

Chúng có dạng như những vòi hoa sen, có nhiệm vụ phun nước vào đám cháy Hầu hết các hệ thống này đều có

chuông báo động để cảnh báo cho những người trong toà nhà và đội bảo vệ khi vòi phun được khởi động (khi đám cháy xảy ra)

Trong giai đoạn đầu của đám cháy, sức nóng tương đối thấp nên chưa thể kích hoạt hệ thống vòi phun Tuy nhiên, khi đám cháy mạnh lên, sức nóng tăng (thường là khi vượt quá 57-107 độ C hay 135-225 độ F) sẽ làm biến dạng các

bộ phận cảm ứng của vòi phun Nếu như đám cháy ngày càng lớn, nhiệt độ tiếp tục tăng thì sau khoảng 30-120 giây, sức nóng sẽ làm giãn bộ phận cảm ứng, mối hàn ở đầu vòi phun bong ra và nước sẽ phun vào đám cháy Trong hầu hết các trường hợp, chỉ cần 1 vòi phun đã có

thể kiểm soát được đám cháy Nhưng với trường hợp đám cháy bùng phát nhanh (như khi có các chất lỏng dễ bắt lửa) thì có thể cần đến 12 vòi

Ngoài những hoạt động thông thường như trên, hoạt động của hệ thống vòi phun có thể được liên kết để khởi động các thiết bị báo động trong toà nhà, dừng máy móc và các thiết bị chạy điện, đóng các cửa và van cứu hoả hay làm ngừng một số quá trình

Khi nhân viên cứu hoả đến, họ sẽ xem xét xem hệ thống đã hoàn toàn kiểm soát được đám cháy hay chưa Nếu kết quả là tốt thì họ sẽ đóng van nước để hạn chế những thiệt hại mà nước có thể gây ra Vào lúc này, các nhân viên khác đã được phép vào khu vực hoả hoạn và làm nhiệm

vụ thu dọn

3.3 Các bộ phận và loại hệ thống

Các bộ phận cơ bản của một hệ thống vòi phun là các vòi phun, hệ thống ống dẫn, và một nguồn nước đáng tin cậy Hầu hết các hệ thống đều cần một thiết bị báo động, các van kiểm soát hệ thống và các phương tiện để kiểm tra các thiết bị trên

Các vòi của hệ thống làm nhiệm vụ phun nước vào một khu vực cháy nhất định (diện tích thường là 14-21m2 hay

150-225ft2), mỗi vòi phun hoạt động ở mức cảm ứng nhiệt thực tế tại khu vực đó Cấu tạo của nó gồm 1 khung, đầu nối cảm ứng nhiệt, nắp đậy, lỗ và bộ phận làm lệch Kiểu dáng của mỗi phần có thể khác nhau nhưng chúng cùng có chung những nguyên tắc cơ bản

- Khung: là phần cấu trúc có nhiệm vụ cố định vòi phun ống nước được nối vơí vòi phun ở phần đế của khung.Nó còn có tác dụng cố định bộ phận cảm ứng nhiệt và nắp đậy, nâng đỡ bộ phận làm lệch khi phun nước Có nhiều loại khung như loại chuẩn, nghiêng, nằm ngang, và loại có mép chìm Một số loại được thiết kế để phun trên khu vực lớn hơn các vòi phun thông thường Các loại vòi tiêu

chuẩn thường có màu đồng, crom, đen và trắng Vòi trắng được dùng ở những khu vực đòi hỏi tính thẩm mỹ cao ở những khu vực có độ ăn mòn lớn, các bộ phận của vòi phun được phủ 1 lớp bảo vệ đặc biệt Việc lựa chọn loại khung nào cần dựa trên kích cỡ, loại hình diện tích của khu vực bảo vệ, những nguy hiểm có thể xảy ra, đặc điểm

về tầm nhìn, và các điều kiện về không khí

- Đầu nối cảm ứng nhiệt: là bộ phận kiểm soát việc phun nước Trong những điều kiện bình thường, đầu nối này giữ cố định bộ phận nắp và ngăn không cho nước chảy ra Nhưng khi tiếp xúc với nhiệt độ tăng cao, nó yếu dần và