Bộ đội Trường Sơn đường Hồ Chí Minh - Lịch sử quân đoàn 559: Phần 1

Phần 1 Tài liệu Lịch sử quân đoàn 559 bộ đội Trường Sơn đường Hồ Chí Minh giới thiệu tới người đọc các nội dung: Sự ra đời đoàn 559 - Tổ chức bảo đảm quân y trên tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn, góp phần đánh bại chiến lược Chiến tranh đặc biệt của Mỹ - Ngụy (1959-1964); tổ chức và hoạt động bảo đảm quân y trên tuyến vận tải quân sự chiến lược Trường Sơn, góp phần chống chiến tranh ngăn chặn và đánh bại Chiến lược chiến tranh cục bộ của đế quốc Mỹ (1965-1969). Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

Chỉ ựạo nội dung:

- Thường vụ đảng ủy Ờ Chỉ huy Cục quân y

- Giáo sư, Tiến sĩ, Thiếu tướng Nguyễn Văn Thưởng

- Tiến sỹ, đại tá Chu Tiến Cường

- đồng chắ Nguyễn Phương Thoan

- Trung tá, Bác sỹ Nguyễn đình Long

- Thượng tá đặng Văn Hùng

Tổ chức biên soạn:

Tập thể cán bộ Phòng Khoa học Ờ Huấn luyện Cục quân y

Mục lục

Trang

Chương I

Sự ra đời đồn 559 – Tổ chức bảo đảm quân y trên tuyến chi

viện chiến lược Trường Sơn, gĩp phần đánh bại chiến lược

"Chiến tranh dặc biệt của Mỹ - Ngụy (1959 – 1964)

2- Giai đoạn lật cánh sang tây Trường Sơn (1961 – 1962) 15 3- Giai đoạn hệ thống tổ chức quân y đồn 559 (1963 – 1964) 17

Chương II

Tổ chức và hoạt động bảo đảm quân y trên tuyến vận tải

quân sự chiến lược Trường Sơn, gĩp phần chống chiến tranh

ngăn chặn và đánh bại chiến lược “Chiến tranh cục Bộ” của

III- Bảo đảm quân y mùa khơ 1968 – 1969, gĩp phần bảo đảm vận

tải chi viện chiến trường đánh bại chiến lược “Việt Nam hố

chiến tranh”

72

Chương III

Quân y Trường Sơn vươn lên hồn thành xuất sắc nhiệm vụ

phục vụ chiến đấu gĩp phần bảo đảm giao thơng chi viện các

hướng chiến trường đánh bại chiến lược “Việt Nam hố

chiến tranh” của đế quốc Mỹ thời kỳ 1969 – 1972

96

I- Hoạt động quân y trong chiến dịch vận chuyển mùa khơ 1969 –

1970

96

II- Quân y Trường Sơn với nhiệm vụ phục vụ chiến đấu trong chiến

dịch phản cơng đường 9 Nam Lào và phát triển tuyến chi viện

chiến lược mùa khơ 1970 – 1971

112

III- Hoạt động bảo đảm quân y trên tuyến chi viện chiến lược đường

Hồ Chí Minh mùa khơ 1971 – 1972 và xuyên suốt cả năm 1972

126

Chương IV

ðổi mới tổ chức phương thức hoạt ñộng bảo ñảm quân y

phục vụ các lực lượng trên toàn tuyến (1973 – 1975), tham

gia Tổng tiến công và nổi dậy Mùa xuân 1975 - ðỉnh cao

chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử 1975

143

I- ðổi mới tổ chức, ñiều chỉnh lực lượng bảo ñảm quân y thực hiện

nhiệm vụ trong thế trận mới 1973 – 1974

143

II- Bảo ñảm quân y trong chiến dịch tổng tiến công nổi dậy 1975 -

giải phóng miền Nam thống nhất Tổ Quốc

172

Bài thứ nhất

Sự lãnh ñạo và chỉ huy trực tiếp của ðảng ủy, Bộ Tư lệnh chiến

trường là nguyên nhân quan trọng nhất giúp quân y 559 hoàn

thành xuất sắc nhiệm vụ

183

Bài thứ hai:

Quán triệt và vận dụng ñúng ñắn, sáng tạo ñường lối y tế của

ðảng vào thực tế chiến trường 559 ñể tiến hành công tác bảo

ñảm quân y là bài học có tính chất xuyên suốt

183

Bài học thứ ba:

Bám sát nhệm vụ chính trị chiến trường - quán triệt chỉ thị, mệnh

lệnh của ðảng ủy – Bộ Tư lệnh chiến trường - ñộc lập suy nghĩ,

nghiên cứu thực tiễn ñể tìm ra hình thức tổ chức và biện pháp

bảo ñảm quân y thích hợp

187

Bài học thứ tư:

Trong hoàn cảnh và ñiều kiện thực tế của chiến trường Trường

Sơn, việc ñầu tư lực lượng khoa học kỹ thuật vào các chương

trình nghiên cứu có trọng tâm là hết sức cần thiết

189

Bài học thứ năm:

Xây dựng ngành - một biện pháp mang tính quyết ñịnh ñối với

nhiệm vụ bảo ñảm quân y trên ñường Hồ Chí Minh

Lời giới thiệu

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta, đường Hồ Chí Minh – con đường huyền thoại do Binh đồn Trường Sơn đảm trách đã giữ một vị trí quan trọng đặc biệt

Mặc dù đế quốc Mỹ và tay sai tập trung đánh phá điên cuồng, ác liệt liên tục suốt ngày đêm nhằm cắt đứt tuyến chi viện chiến lược trọng yếu này nhưng chúng đã thất bại trước sự dũng cảm, ngoan cường, mưu trí, sáng tạo và bền bỉ của các lực lượng trên tuyến Trải suốt 16 năm trường (1959 – 1975) – Người lính Trường Sơn đã làm hết sức mình vì miền Nam ruột thịt, vì độc lập tự do thống nhất Tổ quốc, anh dũng hy sinh, chịu đựng gian khổ kiên cường bám trụ

và đã gĩp phần quan trọng cùng tồn quân tồn dân đưa cuộc kháng chiến chống

Mỹ cứu nước của dân tộc ta đến thắng lợi hồn tồn

Trong chiến cơng chung vẻ vang và oanh liệt của bộ đội Trường Sơn anh hùng khơng thể khơng nĩi đến sự đĩng gĩp quan trọng của lực lượng quân y, hàng ngàn bác sĩ, y sĩ, y tá, hộ lý và cứu thương, chiến sỹ quân y đã thường xuyên bám sát phục vụ các binh chủng trên tồn tuyến đuờng Khơng những phục vụ chiến đấu mà trong nhiều trường hợp cần phải cầm súng chiến đấu với

kẻ thù để bảo vệ thương binh, bệnh binh, bảo vệ tuyến đường

Trải qua 16 năm xây dựng và truởng thành, với biết bao gian nan thử thách, lực lượng quân y Binh đồn Trường Sơn đã đi từ nhỏ đến lớn, vượt lên muơn vàn khĩ khăn thiếu thốn, nhanh chĩng xây dựng được một hệ thống tổ chức quân y độc đáo, thống nhất và hồn chỉnh, cĩ sự chỉ huy, chỉ đạo chặt chẽ xuyên suốt từ trên xuống dưới

Với phương châm “Tự phịng, tự cứu, kết hợp theo mạng, theo tuyến”, coi thương bệnh binh là ruột thịt Nhờ hệ thống trực ban chỉ huy 24/24 giờ luơn nắm chắc diễn biến sức khoẻ các đơn vị, tình hình thương vong trong ngày, nhất là các trọng điểm để chỉ đạo xử lý kịp thời, nhanh chĩng sử dụng các phân đội quân y cơ động, cấp cứu khi cĩ thương vong hàng loạt, nhờ thế mà đã hạn chế tổn thất đến mức tối đa, giữ được sức chiến đấu cho các đơn vị Mặt khác ở núi rừng Trường Sơn, các loại hình sốt rét, nhất là sốt rét ác tính đã làm ảnh hưởng lớn đến sức khoẻ các binh chủng, đến tâm lý của lãnh đạo và chỉ huy các cấp Các đơn vị quân y đã nghiên cứu, được chỉ huy quan tâm nên đã tìm ra biện pháp phịng chống cĩ hiệu quả, gây được lịng tin cho bộ đội

Ngồi nhiệm vụ phục vụ các đơn vị trên tuyến, quân y binh đồn Trường Sơn cịn cĩ nhiệm vụ:

- Chăm lo sức khoẻ các đồn quân ra, vào;

- Thu dung cứu chữa một phần thương binh bệnh binh của các hướng chiến trường gửi ra;

- Giúp đỡ về mặt y tế cho nhân dân Bạn dọc tuyến, điển hình là đã cứu sống và nuơi dưỡng cặp song sinh người Lào ở Atơpơ của quân y binh trạm 37, một minh chứng lịch sử của tình hữu nghị đặc biệt giữa 2 dân tộc Việt - Lào

- Tổ chức cứu chữa tù hàng binh, nhất là trong chiến dịch ðường 9 Nam Lào, đã cứu chữa hàng ngàn tù binh, thể hiện chính sách nhân đạo của nhân dân

ta

- Trong những năm tháng gian khổ ác liệt, thầy thuốc chiến sỹ quân y Trường Sơn đã đồn kết sáng tạo, tận tuỵ hy sinh và đã cĩ biết bao đồng chí ngã xuống vì nhiệm vụ cao cả như bác sỹ Nguyễn Cơng Khánh – Trợ lý phịng quân

y bị bom B52 sát hại khi đang cấp cứu đồng đội, y sỹ Lê Thị Soạn quân y Binh trạm 41 bị thương nặng, biết mình khơng qua khỏi, đã nhường hết phần thuốc men, bơng băng của mình cho những thương binh khác Cĩ thể nĩi người lính quân y suốt 16 năm máu lửa ác liệt và gian khổ khơng bút giấy nào tả hết được những hình ảnh chiến đấu hy sinh quả cảm trên tuyến đường Trường Sơn

Lịch sử quân y quân đội nhân dân Việt Nam nĩi chung và lịch sử quân y Trường Sơn nĩi riêng sẽ mãi mãi ghi nhớ cơng ơn cố Cục trưởng Cục quân y Vũ Văn Cẩn đã dành nhiều tình cảm, tâm sức, theo dõi chỉ đạo quân y Trường Sơn hồn thành xuất sắc nhiệm vụ

Quá trình chiến đấu và trưởng thành quân y Trường Sơn đã cĩ nhiều tập thể và cá nhân được ðảng, Nhà nước phong tặng các danh hiệu cao quý như: Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, Chiến sỹ quyết thắng, Chiến sỹ thi đua, Dũng sỹ Trường Sơn Nhiều người được tặng thưởng Huân chương, Huy chương và các hình thức khen thưởng khác

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những chiến cơng của quân y Trường Sơn cịm mãi mãi gắn liền với lịch sử bộ đội Trường Sơn nĩi riêng và lịch sử dân tộc nĩi chung

Tơi đồng tình và hoan nghênh Thủ trưởng Tổng cục Hậu cần – Thường vụ ðảng ủy và Chỉ huy Cục quân y đã chủ trương chỉ đạo tổ chức việc biên soạn cuốn “Lịch sử quân y bộ đội Trường Sơn trên đường Hồ Chí Minh huyền thoại”

Việc làm vừa cĩ ý nghĩa lịch sử xây đắp truyền thống Ngành quân y cách mạng, vừa thể hiện bản chất đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam ta

Nhớ về “Trường Sơn đơng nắng, tây mưa – Ai chưa đến đĩ như chưa rõ mình” Với những năm tháng gian khổ ác liệt đã cùng nhau chia sẻ ngọt bùi,

chúng ta đã tắm mình trong cuộc chiến ấy, chúng ta cĩ quyền tự hào là đã thấu hiểu chân lý giá trị của chiến cơng thật vinh quang và hào hùng đĩ

Tơi trân trọng giới thiệu với tất cả bạn đọc gần xa, trong và ngồi quân đội cuốn “Lịch sử quân y bộ đội Trường Sơn trên đường Hồ Chí Minh huyền thoại” vừa được biên soạn, xuất bản lần đầu đúng vào dịp kỷ niệm 45 năm ngày thành lập binh đồn Trường Sơn

Do hồn cảnh khách quan và chủ quan nhĩm biên soạn tuy đã cĩ nhiều cố gắng, nhưng chắc khơng thể tránh khỏi những thiếu sĩt Tơi mong bạn đọc, nhất

là các bạn Cựu chiến binh Trường Sơn, chân thành gĩp ý, bổ sung để lần tái bản sau được đầy đủ và hồn thiện hơn

Hà nội, ngày 2 tháng 4 năm 2004

ðồng Sỹ Nguyên

Nguyên Tư lệnh Binh đồn Trường Sơn

Lời nĩi đầu

Trong suốt cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam, đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai bán nước đã coi đường mịn Hồ Chí Minh – tuyến vận tải quân sự chiến lược

559 là nguyên nhân thường trực mọi “nỗi bất hạnh” lớn nhất của chúng Chính

vì vậy, chúng tìm mọi cách với thủ đoạn đánh phá quyết liệt nhằm vơ hiệu hố tồn bộ hoạt động của bộ đội ta trên tuyến đường này Khơng những chúng đã lập nên một hàng rào điện tử mang tên Mắc-na-ma-ra - được coi là ”con mắt thần” để giám sát và theo dõi “nhất của nhất động” của quân ta mà cịn sử dụng lực lượng khơng quân với đủ loại máy bay hiện đại đánh phá liện tục, dai dẳng hịng triệt phá bằng được tuyến chi viện chiến lược mang ý nghĩa sống cịn này của cách mạng Việt Nam Cùng với gần 3 triệu tấn bom đạn và mìn sát thương

đủ loạn, dã man hơn, đế quốc Mỹ cịn rải gần 1 triệu ga lơng các chất hố học nhằm hủy diệt mơi sinh dọc tuyến đường mà hậu quả của nĩ tận đến ngày nay vẫn đang gây khổ đau cho hàng vạn cựu quân nhân Trường Sơn do nhiễm độc

ðường Trường Sơn những năm đánh Mỹ khơng chỉ ác liệt bởi sự đánh phá của kẻ thù mà cịn đầy nghiệt ngã đối với người lính bởi đặc điểm địa hình hiểm trở, núi cao, sơng sâu ngang dọc chằng chịt, khí hậu lại khắc nghiệt với đủ mọi yếu tố mơi trường bất lợi phát sinh nhiều bệnh tật mà dữ dội nhất là bệnh sốt rét và sốt rét ác tính – căn bệnh đại trà, dai dẳng, làm giảm sức chiến đấu của

bộ đội rất lớn

Hoạt động trên một chiến trường đầy thử thách cam go như vậy suốt 16 năm trường (1959 – 1975), bộ đội Trường Sơn nĩi chung và những người lính quân y nĩi riêng đã khắc phục, vượt qua muơn vàn gian khổ hy sinh để hồn thành nhiệm vụ một cách xuất sắc Riêng đối với ngành quân y 559, bằng hoạt động bám sát phục vụ chiến đấu trên tồn tuyến khơng những đã đĩng gĩp phần xương máu to lớn vào chiến cơng chung bất hủ của tồn Binh đồn mà qua thực tiễn cơng tác trong suốt 16 năm dài cịn rút ra được những bài học mang tính lịch sử cho tồn Ngành quân y Việt Nam về sự lãnh đạo, chỉ đạo vừa độc đáo, vừa sáng tạo của cơng tác bảo đảm quân y trong chiến tranh Vì lẽ đĩ, ngay sau khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta kết thúc thắng lợi, lãnh đạo Cục quân y – Tổng cục Hậu cần, đã cĩ ý định biên soạn cuốn sử biên niên quân y Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh – Vừa nhằm ghi lại cơng trạng anh hùng và chiến tích vẻ vang của đội ngũ cán bộ, chiến sỹ quân y đã từng lăn lộn

lịch sử mang tắnh chuyên ngành về tổ chức và chỉ huy hoạt ựộng quân y trong chiến tranh - ựặc biệt là trên một chiến trường vừa ác liệt về bom ựạn, vừa hiểm trở về ựịa hình và khắc nghiệt về khắ hậu Tuy nhiên do nhiều lý do khách quan

và chủ quan mà ựiều mong muốn chắnh ựáng này vẫn cứ lùi xa dần theo năm tháng mà chưa thực hiện ựược Cho mãi tới ựầu năm 2001, bằng sự vận ựộng xúc tiến hết sức tâm huyết của ựồng chắ Trung tướng Nguyễn Ngọc Thảo Ờ nguyên Cục trưởng Cục quân y, nguyên trưởng phòng quân y 559, ựồng chắ Thiếu tướng Nguyễn Văn Thưởng Ờ nguyên Cục trưởng Cục quân y, nguyên ựội trưởng phẫu thuật 559, ựã mời đại tá, Bác sỹ thầy thuốc ưu tú Nguyễn Khắc Tuyên - nguyên trợ lý phòng kế hoạch Phòng quân y 559 làm chủ biên Ban biên soạn gồm 4 ựồng chắ: Nguyễn Khắc Tuyên, Lê Khắc Thế, Nguyễn Phong Thoan, Nguyễn đình Long và một số ựồng chắ cộng sự khác

Theo quyết ựịnh số 1409/QY2 ngày 01 tháng 10 năm 2001 của Cục trưởng Cục quân y về việc thành lập Ban biên soạn ỘLịch sử quân y ựoàn 559 Ờ

Bộ ựội Trường Sơn - đường Hồ CHắ MinhỢ và kế hoạch biên soạn ựã ựược phê duyệt Ban biên soạn ựã nhanh chóng triển khai nhiệm vụ ngay từ những ngày ựầu Do tắnh ựặc thù của tổ chức quân y 559 và hoàn cảnh của chiến trường nên các tài liệu và tư liệu lưu trữ còn rất ắt, còn có thì cũng chỉ là những bản báo cáo tổng kết công tác từng thời gian, từng chuyên ựề và một số tài liệu riêng lẻ của các ựồng chắ cựu chiến binh quân y 559 còn giữ lại ựược, coi như vật kỷ niệm cá nhân Chắnh vì thế mà ựể có thêm các chứng cứ tư liệu, các ựồng chắ trong Ban biên tập ựã phải tốn khá nhiều công sức và mất nhiều thời gian khai thác, thu thập và xử lý tư liệu Cục quân y ựã tạo mọi ựiều kiện ựể Ban biên soạn hoàn thành nhiệm vụ Cộng với sự cổ vũ về mặt tinh thần cũng như sự giúp ựỡ các tài liệu, tư liệu của nhiều ựồng chắ cán bộ, chiến sĩ quân y 559 và các ựồng chắ nguyên là chủ nhiệm quân y Sư ựoàn, Binh trạm, Trung ựoàn, các viện, các ựội ựiều trị, các ựội phẫu thuật ựã công tác lâu năm trên tuyến góp ý chân thành là những ựóng góp hết sức quý giá Cho nên có thể nói cuốn sử chuyên ngành quân

y 559 là Công trình của cả một tập thể cán bộ chiến sĩ quân y Trường Sơn, ựường Hồ Chắ Minh

Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan nên mặc dù bản thảo ựã qua nhiều lần góp ý chỉnh lý, bổ sung và ựã ựược thẩm ựịnh nghiêm túc, những vẫn khó tránh khỏi những khiếm khuyết về hình thức cũng như nội dung

Hy vọng rồi ựây thông qua ựộc giả, chúng tôi sẽ nhận ựược nhiều góp ý phê bình chân thành, nhất là ý kiến của các ựồng chắ, ựồng ựội cũ ựể lần tái bản sau sẽ ựược hoàn thiện hơn

Cuốn sử hoàn thành và xuất bản lần ựầu Ờ lãnh ựạo và chỉ huy Cục quân y Ờ Tổng cục Hậu cần xin cảm ơn chân thành tới sự quan tâm giúp ựỡ của Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Cục Chắnh trị, phòng Khoa học công nghệ và Môi trường Ờ Tổng cục Hậu cần cũng như các cá nhân nguyên là cán bộ chiến sỹ quân y 559 và các ựồng chắ khác ựã có thư góp ý và cung cấp tư liệu gửi về Ban

sử trong thời gian qua

Cục quân y rất lấy làm vinh dự và cảm ơn ựồng chắ Trung tướng đồng Sỹ Nguyên Ờ nguyên Tư lệnh Binh ựoàn Trường Sơn, người ựã cùng đảng uỷ chiến trường 559 trực tiếp lãnh ựạo, chỉ huy, tạo ựiều kiện thuận lợi cho quân y 559 hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ và viết lời giới thiệu cuốn sử này

Hà Nội, ngày 5 tháng 4 năm 2004

TM/ựảng ủy và chỉ huy cục quân y

đại tá - Tiến sĩ Chu Tiến Cường

Cục trưởng Cục quân y

Chương I

Sự ra ựời ựoàn 559 - tổ chức bảo ựảm quân y trên tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn, góp

phần ựánh bại chiến lược Ộchiến tranh ựặc biệtỢ của Mỹ - Ngụy (1959 - 1964)

I Bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh ra ựời ựoàn 559:

Lịch sử ựấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc ta núi rừng luôn là ựịa bàn chiến lược quan trọng Trường Sơn là ựiểm tựa của nhân dân Việt Nam Ờ Lào Ờ Căm Pu Chia cùng hợp sức chống kẻ thù chung Trong 9 năm kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược, núi rừng Trường Sơn ựã trở thành chỗ dựa vững chắc cho nhân dân ta lập nên những căn cứ ựịa, những chiến khu kháng chiến, cất dấu, nuôi dưỡng và che chở nhiều Binh ựoàn cơ ựộng, nhiều kho tàng, công binh xưởng, là nơi xuất phát tiến công làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến trường kỳ mà ựỉnh cao là chiến dịch điện Biên Phủ, giành lại ựộc lập tự do cho dân tộc

Cũng từ Trường Sơn, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, với những tuyến ựường xẻ dọc xẻ ngang ựã tạo nên một tuyến vận tải quân sự chiến lược chi viện sức người sức của cho miền Nam ruột thịt với tinh thần ỘTất cả ựể ựánh thắng giặc Mỹ xâm lượcỢ đó là sức mạnh của một dân tộc trong giòng chảy liên tục của lịch sử dựng nước và giữ nước của nhân dân ta Gốc rễ của những con ựường ựó là ỘKhông có gì quý hơn ựộc lập Ờ tự doỢ

Sau thắng lợi 9 năm kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1945 Ờ 1954) ựã mở ra một thời kỳ mới cho cách mạng Việt Nam: ngày 20 tháng 7 năm

1954 Hiệp ựịnh Genèrve về chấm dứt chiến tranh lập lại hoà bình ở Việt Nam Ờ Lào Ờ Căm Pu Chia ựã ựược ký kết Các nước tham gia Hội nghị long trọng tuyến bố tôn trọng chủ quyền thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của 3 nước đông Dương đất nước ta tạm thời bị chia cắt làm 2 miền, lấy vĩ tuyến 17 làm giới tuyến theo quy ựịnh của Hiệp ựịnh Genèrve thì sau 2 năm sẽ Hiệp thương Ờ Tổng tuyển cử ựể thống nhất nước nhà

Nhưng với mưu ựồ thôn tắnh và thống trị lâu dài ựất nước ta bằng chủ nghĩa thực dân kiểu Mỹ, ựế quốc Mỹ và chắnh quyền tay sai ựã không thực hiện việc thống nhất nước nhà của nhân dân ta bằng Hiệp thương hoà bình như Hiệp

ựịnh Genèrve ựã quy ựịnh ở miền Nam đế quốc Mỹ lập nên chắnh quyền tay sai Ngô đình Diễm ra sức khủng bố, ựàn áp nhân dân nhằm ựối phó với phong trào cách mạng của nhân dân miền Nam ngày một dâng cao, chúng tuyên bố ựặt miền Nam trong Ộ Tình trạng chiến tranhỢ

Năm 1959 nhân dân miền Nam ựang ựứng trước một kẻ thù cực kỳ tàn bạo, bè lũ Mỹ Ờ Diệm ựang ra sức nô dịch, khủng bố nhân dân, cố tình chia cắt lâu dài ựất nước ta, chúng sử dụng nhiều chắnh sách ựộc tài phát xắt, liên tiếp mở các ựợt khủng bố nhân dân dưới chiêu bài ỘTố cộngỢ, huy ựộng hàng sư ựoàn chủ lực hành quân, càn quét, cướp phá nhất là những căn cứ kháng chiến cũ chúng ựốt phá nhà cửa, triệt hại mùa màng, cướp bóc nhân dân, hãm hiếp phụ

nữ Trên khắp miền Nam, nông thôn cũng như thành thị chúng ựiên cuồng trả thù những người kháng chiến cũ, bắt giam tất cả những ai không theo chúng, bắn giết không cần xét xử Không cần luật pháp, khẩu hiệu của chúng là ỘThà giết nhầm còn hơn bỏ sótỢ, chúng ựiên cuồng tàn sát nhân dân bằng mọi thủ ựoạn man rợ, ựộc ác, chúng ựặt ra cái gọi là ỘLuật 10-59Ợ lê máy chém ựi khắp miền Nam Thâm ựộc hơn chúng còn dùng thuốc ựộc trộn vào thức ăn gây nên

vụ thảm sát tại trại giam Phú Lợi làm trên 1000 người ỘTù chắnh trịỢ chết thê thảm

Trước tình hình ựó, nhân dân miền Nam không còn con ựường nào khác

là phải vùng lên ựấu tranh, phong trào quần chúng cách mạng bùng lên sôi sục với nhiều hình thức phong phú quyết liệt, dưới sự lãnh ựạo của đảng các ựội vũ trang tuyên truyền, vũ trang bắ mật ựược thành lập ở nhiều nơi, riêng ở Nam bộ

ựã có 37 ựại ựội vũ trang hoạt ựộng bắ mật

Tháng 1 năm 1959, Hội nghị ban chấp hành Trung ương đảng khoá II lần thứ 15 ra Nghị quyết: Ộ Phương thức tiến hành cách mạng miền Nam lúc này là: Dùng bạo lực cách mạng, từ ựấu tranh chắnh trị tiến lên kết hợp ựấu tranh chắnh trị với ựấu tranh vũ trang, ựánh ựổ quyền thống trị của ựế quốc phong kiến, trước mắt là ựánh ựổ tập ựoàn thống trị Ngô đình Diệm, tay sai của ựế quốc Mỹ thành lập chắnh quyền cách mạng

Trung ương đảng chỉ ra phương hướng xây dựng, chiến ựấu của lực lượng vũ trang trên 2 miền Nam Ờ Bắc, giao nhiệm vụ cho quân ựội chủ ựộng về mọi mặt sẵn sàng ựáp ứng với yêu cầu phát triển của cách mạng

Tháng 2 năm 1959 Tổng quân ủy Trung ương họp bàn những nhiệm vụ cấp bách về xây dựng lực lượng ở cả 2 miền, chuẩn bị cho lực lượng vũ trang cả nước sẵn sàng ựập tan mọi âm mưu của kẻ thù Miền Nam phát ựộng phong trào đồng khởi tổ chức lực lượng vũ trang từng vùng, miền Bắc vừa xây dựng xã hội chủ nghĩa vừa trực tiếp chi viện sức người, sức của cho cách mạng miền Nam

Thực hiện chủ trương chi viện cho miền Nam của Trung ương đảng Tổng quân ủy (sau đại hội đảng lần thứ III ựổi thành quân ủy Trung ương) Bộ quốc phòng quyết ựịnh tổ chức tuyến giao liên vận tải quân sự Trường Sơn có nhiệm vụ vận chuyển hàng hoá quân sự chi viện cho chiến trường miền Nam, tổ

chức đưa đĩn cán bộ, bộ đội, chuyển cơng văn tài liệu từ Bắc vào Nam và từ Nam ra Bắc

Chấp hành Nghị quyết của Trung ương ðảng và Tổng quân ủy Việc chuẩn bị lực lượng và vật chất chi viện cho cách mạng miền Nam được xúc tiến khẩn trương Các đơn vị trong tồn quân nhất là lực lượng bộ đội miền Nam tập kết đều tổ chức cho các cán bộ, chiến sỹ học tập chính trị, rèn luyện thể lực, sẵn sàng vào Nam chiến đấu

Sau khi cĩ Nghị quyết của Bộ Chính trị về việc tổ chức tuyến giao liên vận tải quân sự trên bộ và trên biển, ngày 5 tháng 5 năm 1959 Trung tướng Nguyễn Văn Vĩnh – ủy viên Trung ương ðảng, Thứ trưởng Bộ quốc phịng, Chủ nhiệm ủy ban thống nhất Trung ương thừa lệnh Bộ Chính trị đã trực tiếp giao cho Thượng tá Võ Bẩm - đương nhiệm Cục phĩ Cục Nơng trường tổ chức

“ðồn cơng tác quân sự đặc biệt” với nhiệm vụ mở đường vận chuyển hàng

quân sự vào miền Nam, tổ chức đưa đĩn bộ đội cán bộ, chuyển cơng văn tài liệu

từ Bắc vào Nam và ngược lại

Sau khi nhận nhiệm vụ, được sự giúp đỡ đặc biệt của cấp trên, Thượng tá

Võ Bẩm với chức trách là đồn trưởng kiêm bí thư đã nhanh chĩng kiện tồn

“bộ khung” của “ðồn cơng tác quân sự đặc biệt” gồm ba thành viên trong Ban cán sự ðảng và sáu trợ lý thuộc các ngành chuyên mơn kỹ thuật như tài vụ, quân giới, quân nhu đều là những cán bộ đã từng chiến đấu trên chiến trường Trị - Thiên và Khu 5 trong kháng chiến chống Pháp Cơ quan ðồn bộ bước đầu được đặt tại các số nhà 61, 63 và 83 phố Lý Nam ðế – Hà Nội

Ngày 19 tháng 5 năm 1959 đúng ngày kỷ niệm lần thứ sáu mươi chín sinh nhật Bác Hồ kính yêu, thường trực Tổng quân ủy đã triệu tập ban cán sự chính

thức giao nhiệm vụ cho ðồn mở đường Trường Sơn chi viện chiến trường miền Nam Trước mắt, những tháng cịn lại của năm 1959 ðồn cĩ nhiệm vụ

soi đường đảm bảo giao thơng liên lạc từ miền Bắc vào miền Nam, vận chuyển gấp một số hàng quân sự theo yêu cầu Liên khu 5 (gồm 7.000 súng bộ binh) tổ chức bảo đảm cho 500 cán bộ trung, sơ cấp hành quân vào chiến trường làm nịng cốt xây dựng lực lượng chủ lực Do yêu cầu nghiêm ngặt về bảo đảm bí mật tuyệt đối, khi giao nhiệm vụ Bộ Chính trị quy định người và hàng hố chỉ được tập kết ở bờ bắc sơng Bến Hải; cịn như việc vận chuyển từ bờ nam Bến Hải trở vào tạm thời giao cho Liên khu 5 và Trị – Thiên đảm nhận

Tổng quân ủy cũng đã quyết định biên chế bước đầu của ðồn là 500 cán

bộ, chiến sỹ Ngồi đồn bộ, đồn sẽ tổ chức một tiểu đồn vận tải bộ lấy phiên hiệu 301 và các bộ phận: xây dựng kho, bao gĩi hàng, sửa chữa vũ khí, chế biến thực phẩm

Như vậy chỉ trong thời gian hai tuần lễ, ðồn 559 đã định hình xong bước đầu về tổ chức, xác định nhiệm vụ và phương thức hoạt động Lấy thời điểm ra đời là tháng 5 năm 1959 nên ðồn được mang phiên hiệu ðồn 559 Và ngày ðồn được Bộ Chính trị và Thường trực quân ủy Trung ương giao nhiệm vụ

ựúng kỷ niệm sinh nhật Bác nên ựược xác ựịnh là ngày truyền thống của đoàn

559 Ờ bộ ựội Trường Sơn - ựường Hồ Chắ Minh

Ngày 20 tháng 5 năm 1959 một ngày sau khi chắnh thức nhận nhiệm vụ Ban cán sự ựã họp phiên ựầu tiên tại 25A, phố Phan đình Phùng, Hà Nội ựể quán triệt chỉ thị của Tổng quân ủy và bàn biện pháp tổ chức thực hiện

Cùng một lúc phải triển khai biết bao công việc: tuyển chọn quân, chuẩn

bị hàng hoá, xác ựịnh và khảo sát tuyến ựường ựều ựòi hỏi phải tiến hành gấp rút nhưng với tình cảm và quyết tâm tất cả vì miền Nam ruột thịt, các cán bộ chiến sĩ ựầu tiên của đoàn 559 ựã bước ựầu vào mặt trận mới hết sức thầm lặng

mà lại vô cùng khẩn trương

Trước hết là việc tuyển quân Các ựồng chắ trong ban cán sự ựã phân công nhau ựi ựến các tập ựoàn sản xuất miền Nam, các sư ựoàn 324, 325, 305 ựóng rải rác trên nhiều ựịa bàn từ miền Trung ra ựến miền Bắc Cuối cùng lực lượng vận tải bộ (sau này là tiểu ựoàn vận tải bộ 301) chủ yếu ựược lựa tuyển ở sư ựoàn 305 bộ ựội Liên khu 5 tập kết (lúc này ựóng ở Thậm Thình, Phong Châu, Phú Thọ) Cuối tháng 5 năm 1959 tiểu ựoàn 301 ựã hoàn chỉnh về biên chế gồm

440 cán bộ, chiến sĩ mà hầu hết quê ở Quảng Nam, Quảng ngãi Trong số 56 sĩ quan của tiểu ựoàn thì có 6 người là cán bộ trung cấp (3 ựại uý, 3 thượng uý), số còn lại các cấp hàm từ trung úy ựến chuẩn úy đảng viên chiếm một phần ba quân số; còn lại là những ựoàn viên thanh niên ưu tú Tuổi ựời của cán bộ, chiến

sĩ phổ biến từ 28 ựến 35

Tiểu ựoàn ựược biên chế thành 11 ựội (9 ựội làm nhiệm vụ vận tải, 1 ựội trinh sát bảo vệ và 1 ựội làm nhiệm vụ hậu cứ) Ban chỉ huy tiểu ựoàn lúc mới thành lập có ựại uý Chu đăng Chử 1 (tức Vũ) tiểu ựoàn trưởng ựại úy Nguyễn Danh (tức Chắnh) chắnh trị viên, ựại úy Ngô Văn Diệm tiểu ựoàn phó Về tổ chức đảng, toàn tiểu ựoàn tổ chức một đảng bộ mà bắ thư đảng ủy là ựồng chắ Nguyễn Danh và ựảng viên là hai ựồng chắ Chu đăng Chử và Trần ất (trợ lý bảo vệ) Mỗi ựội tổ chức một chi bộ Cơ quan tiểu ựoàn có các tiểu ban tham mưu, chắnh trị, hậu cần

Sau khi ổn ựịnh tổ chức, tiểu ựoàn bước vào học tập chắnh trị và rèn luyện, bồi dưỡng thể lực, sẵn sàng ựợi lệnh lên ựường làm nhiệm vụ

Song song với việc tuyển quân là việc mở ựường vào Nam đây là một việc cực kỳ quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp ựến sự thành bại của cả một ý ựồ chiến lược lớn của cách mạng miền Nam Vì vậy ựoàn trưởng Võ Bẩm ựã ựứng

ra ựảm trách nhiệm vụ này từ ựầu cho ựến cuối Con ựường bắt ựầu từ ựâu, cung

1 đại tá Chu đăng Chử hiện nay nghỉ hưu tại phường Trường Thi Ờ Thành phố Vinh Tuy ựã ngoài 80 tuổi nhưng ông vẫn còn khoẻ mạnh và minh mẫn Trong quá trình thu thập, tìm hiểu tư liệu ựể viết cuốn sử này chúng tôi ựã ựược Ông cung cấp nhiều Ộtư liệu sốngỢ rất quý Theo ông thì ựơn vị 301 khi thành lập gọi là ựoàn chứ không phải là tiểu ựoàn Con dấu của ựoàn lúc bấy giờ xung quanh khắc chữ ỘTổng cục Hậu cầnỢ và ở giữa

là Ộựoàn 301Ợ Ông cũng cho biết là khi thành lập ựoàn 301, ông chưa có mặt, mãi mấy ngày sau khi ựoàn ựã vào tập kết ở Khe Hó (Vĩnh Linh) ông mới một mình ựi vào (ông cầm thư tay của ựồng chắ Nguyễn đôn Ờ Tư lệnh quân khu 4 Ờ gửi ựồng chắ đoàn Khuê - Chắnh ủy lữ ựoàn 270 bảo vệ giới tuyến ựề nghị bố trắ xe ựưa ông vào tận nơi nhưng xe không có nên ông tự ựi bộ lấy).

chặng bố trắ như thế nào cho thắch hợp; phương thức hoạt ựộng trên tuyến như thế nào ựể ựảm bảo ựược bắ mật tuyệt ựối trước sự lùng sục thường xuyên của kẻ ựịch và cuối cùng là sẽ ựem quân, ựem hàng ựến bờ Bắc sông Bến Hải hay vượt qua bờ Nam? Tất cả những câu hỏi ựó như những bài toán hóc búa ựòi hỏi lãnh ựạo, chỉ huy ựoàn 559 phải sớm tìm ra ựáp số thật ựúng

Nhằm tìm giải pháp hữu hiệu, một cuộc họp bắ mật giữa ựại diện Khu ủy

5, Tỉnh ủy Quảng Trị, đặc khu ủy Vĩnh Linh do ựoàn trưởng Võ Bẩm chủ trì ựã ựược tiến hành tại Hồ Xá, Vĩnh Linh vào hạ tuần tháng 5 năm 1959 Một trong những vấn ựề quan trọng và bức xúc nhất ựược cân nhắc, bàn bạc kỹ ở hội nghị này là đoàn 559 dừng lại ở bờ Bắc sông Bến Hải hay vượt qua bờ Nam? Qua thảo luận các ựại biểu chiến trường ựều có chung nguyện vọng ựề ựạt lên cấp trên cho đoàn 559 ựưa người, hàng vào sâu hơn, vì ở thời ựiểm ựó liên Khu 5 cũng như Trị Ờ Thiên chưa có ựủ khả năng tiếp chuyển hàng cũng như bảo vệ tuyến Nguyện vọng chắnh ựáng này sau ựó báo cáo lên ựã ựược Bộ Chắnh trị chấp thuận

Sau hội nghị Hồ Xá, đoàn 559 tổ chức ngay ựội khảo sát mở tuyến do ựoàn trưởng Võ Bẩm trực tiếp chỉ huy Qua nghiên cứu thực ựịa, việc ựầu tiên ựội khảo sát nhất trắ chọn Khe Hó làm ựiểm khởi ựầu cho tuyến ựường vượt Trường Sơn mà đoàn 559 sẽ ựảm nhiệm

Khe Hó nằm giữa thung lũng hẹp phắa tây nam Vĩnh Linh, sát dưới chân núi, kề thượng nguồn rào (sông) Thanh Tuy nằm gần khu phi quân sự nhưng nếu ta giữ ựược bắ mật thì sẽ tạo ựược yếu tố bất ngờ, phát huy ựược hiệu quả

Tiếp ựó căn cứ sơ ựồ khảo sát, đoàn 559 quyết ựịnh mở tuyến hành lang bắt ựầu từ Khe Hó phát triển về hướng tây nam, vượt sông Bến Hải ở ựịa phận làng Mắt 2 (cách ựồn rào quán chưa ựầy 1 km) rồi từ ựó ựi sâu vào phắa trong ựể vượt ựường số 9 qua đá Bàn vào Tà Riệp và ựiểm ựặt trạm cuối cùng là Pa Lin

Với lộ trình phải vượt qua trên một ựịa hình (sơn cùng thuỷ tận) như nêu trên, những cán bộ, chiến sĩ ựầu tiên của đoàn 559 sẽ phải ựương ựầu biết bao gian nan thử thách Nhưng do bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh cách mạng của nước ta lúc bấy giờ cần phải ựảm bảo yếu tố bắ mật tuyệt ựối nên không thể tìm ựược tuyến ựường nào khả dĩ bớt hiểm trở và gian nan hơn ựể chi viện sức người, sức của cho miền Nam

Cùng ựồng thời với công việc tuyển quân và khảo sát dò tìm ựường thì việc chuẩn bị vũ khắ, trang bị ựể tiếp tế cho chiến trường miền Nam cũng ựược xúc tiến hết sức khẩn trương Và chỉ trong một thời gian rất ngắn, số lượng vũ khắ, trang bị theo yêu cầu bước ựầu ựã hoàn tất khâu bảo dưỡng, bao gói và ựã

2 Cuốn ỘLịch sử ựoàn 559 Ờ bộ ựội Trường Sơn - ựường Hồ Chắ MinhỢ (Sựd) trang 28 có câu Từ Khe Hó phát triển về hướng tây nam qua làng Mắt (Quảng Bình) và chú thắch (2) ỘTrên tuyến hành lang có hai ựịa danh làng Mắt (làng Mắt Quảng Bình và làng Mắt Vĩnh Linh)Ợ đại tá Chu đăng Chử khằng ựịnh ựây là làng Mắt của Vĩnh Linh nơi sau ựó ựặt trạm hai của tuyến hành lang Ông nói thêm ỘKhông có gì mà từ Khe Hó theo hướng tây nam lại ngược ra ựất Quảng BìnhỢ

Cũng theo đại tá Chu đăng Chử thì sau khi vượt sông Bến Hải ở ựoạn làng Mắt, lộ trình tuyến giao liên vận tải ựầu tiên này lần lượt qua các ựịa ựiểm làng Cát (Trạm 3), bắc ựông Hàm Nghi (trạm 4), ựông La Riềng (trạm 5),

bắ mật

đúng 19 giờ ngày 14 tháng 6 năm 1959, đoàn 301 ựược lệnh hành quân vào chiến trường Sau hai ngày di chuyển bằng tầu hoả (ựến ga Hàm Rồng Ờ Thanh Hoá) và bằng ô tô quân sự, toàn đoàn ựã có mặt tập kết tại doanh trại sư ựoàn 325 ở tây nam thị xã đồng Hới Ờ Quảng Bình (trừ ựội 11 làm nhiệm vụ xây dựng hậu cứ thì ựi thẳng vào vị trắ Khe Hó với danh nghĩa là bộ ựội biên phòng) Tại ựây, các cán bộ, chiến sĩ của đoàn 301 vừa nghỉ ngơi vừa sắm sửa thêm các tư trang, nhất là chuyển ựổi trang phục bằng quần áo bà ba, dép lốp,

ựan gùi mây thay ba lô với phương châm Ộdân sự hoáỢ và Ộựịa phương hoáỢ

mọi cách thức sinh hoạt vì yêu cầu bắ mật

Sau cuộc họp của Ban cán sự đoàn 559 tại nhà khách Tỉnh ủy Quảng Bình vào ngày 16/6/1959 nhằm rà soát lại các khâu chuẩn bị cho việc triển khai

mở tuyến và quán triệt thêm quyết tâm Ộlấy ý chắ quyết tâm giải phóng miền Nam làm cơ sở chiến thắng mọi khó khăn thử thách Ợ, chỉ huy ựoàn 301 phát lệnh tiến quân vào Trường Sơn Và ngày 20 tháng 6 năm 1959, đoàn ựã vào tới khu vực tập kết ở Khe Hó dưới danh nghĩa Ộbộ ựội sơn tràng: và ỘNông trường chăn nuôi bòỢ Việc rải tuyến của bộ ựội ựược tiến hành khẩn trường ngay sau

ựó bằng chắn cung trạm do chắn ựội phụ trách theo nguyên tắc ựội hình Ộựầu lớn cuối béỢ (đội 1 có 60 cán bộ, chiến sĩ; ựội 9 chỉ bằng một nửa) Trạm 1 cách sở chỉ huy đoàn 301 khoảng 1 tiếng ựi bộ, tiếp ựến trạm 2 sát bờ bắc sông Bến Hải Bảy trạm còn lại ựều ở phắa nam giới tuyến quân sự tạm thời Mỗi trạm ựóng cách nhau thường là một ngày ựường ựi bộ riêng trạm 6 ựến trạm 7 phải vượt ựường số 9 hết sức khó khăn nên cung ựộ là 3 tiếng ựi bộ Lực lượng của đoàn

301 ựược chia làm hai bộ phận: phắa sau do Chắnh trị viên Nguyễn Danh phụ trách; bộ phận tiền phương do đoàn trưởng Chu đăng Chử chỉ huy chốt ở bắc ựường số 9 ựược trang bị một ựài liên lạc vô tuyến 15 W

để hỗ trợ cho đoàn 559 hoàn thành nhiệm vụ, ngoài 3 ựoàn viên ưu tú người dân tộc Vân Kiều ựược tỉnh ủy Quảng Trị cử làm liên lạc, trinh sát ở những trọng ựiểm xung yếu như Ra gã, khu vực ựường số 9 thì Bộ Tổng tham mưu cũng ựã quyết ựịnh tăng cường cho đoàn ba trung ựội trinh sát bảo vệ, lấy

từ Lữ ựoàn 341 ựể phối hợp với lực lượng trinh sát bảo vệ của đoàn 301 ựảm trách ở những cung chặng trọng yếu nhất

đầu tháng 7 năm 1959 việc rải quân và cài cắm lực lượng trinh sát, bảo vệ trên toàn tuyến ựã ựược triển khai xong đúng vào lúc bộ ựội ta gấp rút chuẩn bị chuyến hàng ựầu tiên qua tuyến thì bất thình lình ựịch cho nhiều quân mở trận càn dọc ựường số 9 mà trọng tâm là khu vực từ Khe Sanh ựến Lao Bảo Trước tình hình ựó buộc ta phải Ộán binh bất ựộngỢ và tăng cường trinh sát nắm những

qui luật thường nhật ðồn 559 liền cho quân chuyển hàng qua tuyến và ngày 13 tháng 8 năm 1959, sau tám ngày đêm vượt qua muơn vàn khĩ khăn, trở ngại của thiên nhiên và địch tình, cán bộ, chiến sĩ ðồn 301 đã đưa được chuyến hàng đầu tiên (gồm 20 khẩu tiểu liên Tuyn, 20 khẩu súng trường Mát, 10 thùng đạn tiểu liên và súng trường) tới đích an tồn và đã giao trọn vẹn cho đại diện Liên khu 5

Trên cơ sở rút kinh nghiệm chuyến vận chuyển thắng lợi đầu tiên, đồng thời tranh thủ yếu tố bí mật, bất ngờ, tồn ðồn 301 đã dồn sức chuyển hàng và dẫn quân qua tuyến Chỉ tính riêng tháng 8 năm 1959, số vũ khí được chuyển qua tuyến trĩt lọt là 60 súng trung liên, 100 súng tiểu liên, súng trường và hàng ngàn viên đạn súng bộ binh Và kết thúc năm 1959, trên tuyến hành lang hiểm này, các cán bộ chiến sĩ ðồn 301 đã chuyển vào chiến trường Khu 5 một khối lượng hàng khá lớn gồm 1667 khẩu súng bộ binh, hàng trăm ngàn viên đạn kèm theo và một số quân dụng thiết yếu khác Cũng qua tuyến giao liên này, đến cuối năm 1959 đã cĩ 542 cán bộ chiến sĩ đi vào bổ sung cho chiến trường Khu 5 và Nam Bộ

Do thành tích xuất sắc đã đạt được trong năm 1959, ðồn 301 đã được Tổng cục Hậu cần tặng bằng khen Tấm bằng khen này là sự ghi nhận cơng lao

và thành tích đầu tiên của bộ đội ðồn 559 trên tuyến vận tải quân sự chiến lược Trường Sơn - ðường Hồ Chí Minh

Cũng trên cơ sở hình thành và hoạt động cĩ hiệu quả ngay từ đầu của tuyến giao liên vận tải đơng Trường Sơn đầu tiên này mà ngày 02 tháng 9 năm

1959, Bộ quốc phịng ra quyết định số 46/Qð-QP chính thức thành lập đồn 559 trực thuộc Bộ quốc phịng; về ðảng trực thuộc Tổng quân ủy Ngồi phần qui định nhiệm vụ cho ðồn ngày một lớn hơn khơng chỉ đối với chiến trường miền Nam mà cịn cả đối với cách mạng Lào; Bộ quốc phịng cũng qui định một số chính sách cụ thể đối với cán bộ, chiến sĩ ðồn 559 (tiền lương, phụ cấp khu vực, chế độ bồi dưỡng )

Riêng tuyến hành lang bộ đơng Trường Sơn đầu tiên này về sau cĩ sự chuyển dịch ít nhiều về vị trí và kéo dài thêm cung trạm sâu vào phía trong nhưng vẫn do ðồn 559 chịu trách nhiệm, mãi tới đầu năm 1964 khi tồn ðồn

đã “lật cánh” sang tây Trường Sơn thì mới bàn giao lại cho Trị – Thiên phụ trách theo quyết định của Bộ quốc phịng

II Quá trình hình thành tổ chức quân y và hoạt động bảo đảm quân y trên tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn thời kỳ 1959 -1964

1 Giai đoạn độc tuyến (1959 – 1960):

Do những điều kiện khách quan và chủ quan (giữ bí mật tuyệt đối, bộ đội được tuyển lựa kỹ về thể lực ) nên tổ chức quân y ở giai đoạn này cịn hết sức đơn giản Chủ yếu là bộ đội tự giữ gìn, bảo vệ lấy sức khoẻ bản thân qua những kiến thức cơ bản về y tế đã được phổ biến trước khi nhập tuyến (phịng bệnh trong ăn uống, sinh hoạt và phương pháp cấp cứu chiến thương) ðể hỗ trợ cho

việc tự phịng, chữa bệnh này là một gĩi thuốc cá nhân được cấp phát đồng loạt gồm băng, lọ thuốc đỏ sát trùng và mấy viên thuốc cảm mạo, đau đầu thơng thường khơng khác gì thời chống pháp ðồn chưa cĩ trạm xá và những cung chặng sâu vào tận phía trong trên tuyến mới được bố trí một y tá kiêm nhiệm việc vận chuyển như các đồng đội khác Trong dự kiến của chỉ huy ðồn, nếu gặp trường hợp ốm đau nặng thì phải nhanh chuyển về phía sau cứu chữa Nhưng theo ðại tá Chu ðăng Chử – nguyên đồn trưởng đồn 301 thì: “Tất cả

bộ đội nhập tuyến đều cĩ thể lực tốt lên tuy lao động cực nhọc, ăn uống thiếu thốn nhất là thiếu rau, nhưng suốt mấy tháng đều khơng cĩ đồng chí rời Trường Sơn do ốm đau” Mặc dầu vậy, ở một mức độ nào đĩ, Ban cán sự và chỉ huy ðồn 559 vẫn chú ý đến cơng tác quân y trên tuyến Quân y sỹ Nguyễn Ngọc Anh được phân cơng phụ trách theo dõi và giúp đỡ đội ngũ y tá chiến trường trong việc cung cấp thuốc men và một số dụng cụ y tế cần thiết Chính nhờ thế

mà ngay từ đầu, hậu cứ ðồn 301 đã cĩ tủ thuốc nhỏ và các trạm lẻ trên tuyến hành lang đều cĩ một túi thuốc với một cơ số thuốc tối cần thiết đủ dùng trong từng thời gian và đã được bổ sung thường xuyên Nhờ cĩ sự quan tâm này kết hợp với những yếu tố tích cực khác mà những người lính Trường Sơn đầu tiên

dù phải lao động hết sức căng thẳng khẩn trương trên địa bàn “Lam Sơn chướng khí” hiểm trở và nghiệt ngã nhưng vẫn đủ sức bám trụ tuyến đường để hồn thành xuất sắc nhiệm vụ, khơng một ai phải rời trận tuyến do ốm đau trong suốt

cả thời gian ngĩt 18 tháng trời rịng rã

2 Giai đoạn “lật cánh” sang tây Trường Sơn (1961 – 1962):

Bước sang năm 1961, trước tình hình phát triển của cách mạng miền Nam địi hỏi sự chi viện ngày càng lớn về sức người, sức của nhằm đối phĩ, tiến tới đánh bại chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của đế quốc Mỹ; ngày 31/01/1961, Bộ Chính trị ra Nghị quyết về nhiệm vụ quân sự 5 năm (1961 – 1965) và phương hướng nhiệm vụ của cách mạng miền Nam Trong bản Nghị quyết này, về tổ chức chỉ đạo, chỉ huy, Bộ Chính trị đã đề ra những chủ trương quan trọng liên quan đến hoạt động của tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn đĩ là “Mở rộng đường hành lang vận chuyển Bắc – Nam, cả đường bộ và đường biển; tăng cường cán bộ chỉ huy, chính trị, hậu cần và một số đơn vị chiến đấu cấp đại đội, tiểu đồn, nâng dần quy mơ và khối lượng đã tiếp tế, vận chuyển vũ khí, cung cấp tài chính từ miền Bắc vào miền Nam”

Tuy nhiên, do tình hình thế giới lúc bấy giờ cịn cĩ nhiều diễn biến phức tạp, vì vậy đối với hoạt động vận tải vào chiến trường cũng như đối với cách mạng miền Nam nĩi chung Bộ chính trị vẫn chủ trương: Phải hành động khéo léo để tránh một cuộc can thiệp vũ trang lớn của đế quốc, thực hiện kiềm chế

Mỹ và thắng Mỹ ở miền Nam ðồng thời phải tích cực chuẩn bị, sẵn sàng đối phĩ với âm mưu và hành động mở rộng chiến tranh của địch

ðể thực hiện nhiệm vụ của cấp trên giao phĩ, sau khi tổ chức cho tất cả cán bộ, chiến sĩ trong tồn đồn học tập và quán triệt các chủ trường và nghị

quyết của trên, Ban cán sự đã họp bàn biện pháp triển khai cơng tác cụ thể của năm 1961 Trong đĩ phương án tìm mở đường “Lật cách” sang tây Trường Sơn được đưa ra thảo luận, bàn bạc hết sức kỹ lưỡng

Thắng lợi lớn của liên quân Việt – Lào đầu năm 1961 đã tạo bước ngoặt mang tính chiến lược đối với ðồn 559 Nhờ cĩ vùng giải phĩng Trung – Hạ Lào được lối liền và mở rộng tạo thành thế liên hồn là điều kiện hết sức thuận lợi cho phép ðồn 559 mở đường “Lật cánh” sang tây Trường Sơn đã được sự thoả thuận giữa Trung ương ðảng ta và ðảng Bạn

ðầu tháng 5/1961, việc soi đường và xác định các cung chặng dọc theo tuyến mới đã cơ bản hồn tất Lúc này ðồn 559 cũng vừa được bổ sung thêm quân số (200 cán bộ, chiến sĩ từ đường dây giao liên Thống Nhất chuyển qua và

500 cán bộ, chiến sĩ, phần lớn mới tuyển từ Nghệ Tĩnh đưa vào) nên cĩ đủ lực lượng để vừa hoạt động vận chuyển hàng và dẫn quân trên tuyến đường cũ vừa khẩn trương mở tuyến đường mới sang tây Trường Sơn Và ngày 14/6/1961, tuyến đường tây Trường Sơn chạy dọc theo biên giới Việt – Lào đã chính thức bước vào vận hành Tuyến đường mới này khởi đầu từ Vít Thù Lù (cao điểm

592 đi ngang qua động Vịng Vàng, bản A Chốc rồi vượt biên giới sang bản Tà

Ha (cao điểm 1034 – thuộc đất bạn), xuơi xuống bản Tà Lăng qua Cha Ky, vượt sơng Xê Pơn, đường số 9 (vùng bản Keng), men theo chân cao điểm 459, qua Sa

ði, Mường Noịng tới La Hạp

Sau tuyến đường biên giới chạy dọc Việt – Lào, ta mở tiếp tuyến đường

129 từ Lằng Khằng qua Pác Nha Năng tới Mường Phìn dài 180 km với mặt đường rộng 4 m, vượt qua hai con sơng lớn trên đất bạn là Xê Păng Phai và Xê Păng Hiên

ðường 129 là đường cho xe cơ giới đầu tiên và là tuyến hành lang thứ 3 của ðồn 559

Về phía đơng Trường Sơn, vào cuối năm 1961, sau khi một số vùng thuộc miền tây Quảng Trị được giải phĩng, ðồn 559 mở tiếp hai cịn đường dọc theo biên giới Việt – Lào (La Hạp – Pa Hai và một số nhánh đi qua làng Y Op vào Tăng Non)

Với mạng lưới tuyến đường như trên đã đánh dấu bước phát triển quan trọng của lực lượng ðồn 559 trên tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn - ðường Hồ Chí Minh lịch sử Vì vậy, để đảm bảo về tổ chức biên chế của ðồn đáp ứng kịp với yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ mới, ngày 23 tháng 10 năm

1961, Bộ quốc phịng ra quyết định số 96/QP phát triển ðồn 559 tương đương cấp Sư đồn, chuyển ðồn 70 (tiền thân là tiểu đồn 301) thành Trung đồn 70

và thành lập Trung đồn 71 trực thuộc Bộ tư lệnh ðồn 559

Tiếp đến, ngày 24 tháng 10 năm 1961, Bộ Tổng tham mưu ra quyết định

số 98/7 M06, bổ sung cho ðồn 559 800 tân binh quê ở Nghệ Tĩnh được tuyển theo chế độ nghĩa vụ quân sự và 400 cán bộ, chiến sỹ thuộc diện tình nguyện Như vậy là đến thời điểm này quân số của ðồn 559 đã tăng gần gấp 8 lần so với ngày đầu mới thành lập Cụ thể là: biên chế cơ quan ðồn bộ gồm các

ở các khu vực xung yếu vừa giải phĩng trên đất bạn); tiểu đồn 927 thuộc tỉnh đội Hà Tĩnh (chốt giữ hướng Tà Khống); tiểu đồn 25 và tiểu đồn 27 bộ đội cơng binh của Quân khu 4

Và trên cả ba trục hành lang, chỉ tính riêng năm 1962 đã đưa gần một vạn cán bộ, chiến sĩ vào tăng cường cho chiến trường miền Nam

Quân số cĩ mặt trên địa bàn chiến lước Trường Sơn đã phát triển lên mức như trên nhưng về mặt bảo đảm quân y vẫn hoạt động ở mức độ nhỏ lẻ theo khả năng tự lo liệu lấy của từng đơn vị, khơng khác mấy so với khi bộ đội mới nhập tuyến Tuy cĩ được tăng cường một số y tá cho các đơn vụ mở đường nhưng vẫn

ở dạng “cứu thương viên” và vẫn kiêm nhiệm các cơng việc khác như giao liên, gùi thồ, dân vận như một người lính bình thường Mãi tới đầu quý 4/1962 cũng là đầu mùa khơ, tại hậu cứ của ðồn ở Bang (chuyển từ Khe Hĩ ra đầu năm 1960) thuộc miền tây Quảng Bình mới xây dựng được một bệnh xá 25 giường bệnh do Trung úy bác sĩ Phạm Văn Phối (1) – bác sĩ quân y đầu tiên của ðồn 559 phụ trách Trung úy Võ Nghĩa là chính trị viên của bệnh xá ngồi ra cịn cĩ 2 đồng chí quân y sỹ là Chuẩn úy Bích, Chuẩn úy Chèo, 3 y tá và 4 người khác làm nhiệm vụ quản lý và nuơi quân Nhiệm vụ chính của bệnh xá lúc này

là cứu chữa thương binh trên tuyến chuyển ra và kiểm tra, băng bĩ lại vết thương cho thương binh từ chiến trường đưa ra Bắc Cũng cĩ tiếp nhận một số bệnh nhân vào điều trị (chủ yếu là sốt rét ác tính) nhưng khơng nhiều riêng 2 trung đồn 70 và 71 thì sau khi thành lập cũng đã sơ bộ kiện tồn được một hệ thống quân y từ trung đồn xuống đến đại đội và một số trạm giao liên, vận chuyển nhưng đội ngũ giao liên vẫn cịn rất mỏng Và nữa, cả 2 trung đồn mặc dầu quân số đã lên đến gần 4000 cán bộ, chiến sĩ (trung đồn 70: 2653; trung đồn 71: 1308) nhưng vẫn chưa thành lập được bệnh xá riêng, nên việc chữa trị cho thương binh, bệnh binh vẫn phải phụ thuộc vào bệnh xá ðồn Chính sự chẫm trễ này đã gây khĩ khăn khơng ít cho việc chữa trị ốm đau cũng như bảo đảm sức chiến đấu cho bộ đội trực tiếp hoạt động trên các tuyến hành lang Trong lúc đĩ thì tình hình sức khoẻ của bộ đội cũng đã cĩ chiều hướng giảm sút mạnh so với thời kỳ đầu ðặc biệt là bệnh sốt rét rừng, nhất là sốt rét ác tính đã trở thành như một số bệnh dịch ở hầu hết các đơn vị trong tồn ðồn và đã gây

ra một số ca tử vong

Tĩm lại vào thời điểm cuối năm 1962 đầu 1963, đội ngũ quân y trên tồn tuyến 559 mới cĩ một bác sĩ, 6 y sĩ, 32 y tá và 2 dược tá, tổng cộng gồm 41 người

Với đội ngũ nhỏ nhoi trên mà phải đảm trách phục vụ quân y cho một lực lượng ngĩt nửa vạn bộ đội trên một địa bàn rừng núi hiểm trở, mênh mơng của Trường Sơn thì quả là “muối bỏ biển” và là sự quá tải về cơng việc chuyên mơn Nhưng với nhiệt tình cách mạng “tất cả vì đồng bào miền Nam ruột thịt”, những cán bộ, chiến sĩ quân y đầu tiên này của tuyến đường Trường Sơn đã phải đương đầu với biết bao gian khổ, thiếu thốn, hy sinh để hồn thành nhiệm vụ Khi cịn

ở hậu phương, họ là những người thầy thuốc, nhưng khi bước vào Trường Sơn, ngồi nhiệm vụ chuyên mơn họ cịn là người lính thực thụ như mọi đồng đội khác trong mọi cơng tác và khơng ít trường hợp cịn phải cầm súng đánh trả quân thù để bảo vệ đơn vị, bảo vệ tuyến đường

Nhân đây cũng muốn nĩi thêm, xét về mặt mơi sinh đối với sự sống của con người thì núi rừng Trường Sơn thời ấy quả là nơi tiềm ẩn đủ mọi thứ cơn trùng, ký sinh trùng gây bệnh như muỗi A-nơ-phen (đến 18 chủng loại, thủ phạm gây bệnh sốt rét rừng đáng sợ nhất, ruồi vàng, vắt xanh, bị cạp (cĩ loại cắn chết cả trâu, bị), rồi rắn độc, cá nĩc nhưng ngược lại, núi rừng Trường Sơn cũng thật phong phú với hàng chục loại cây, con (thú rừng) thật quý khơng những để làm thức ăn bổ dưỡng mà cịn làm các vị thuốc chữa bệnh và bồi bổ sức khoẻ Chính biết khai thác nguồn lợi thực, động vật hoang dã này mà những người lính Trường Sơn mới cĩ sức để bám trụ chiến trường Trong việc này, quân y đã gĩp phần khơng nhỏ từ khâu khai thác, chế biến đến sử dụng

3 Giai đoạn hình thành hệ thống tổ chức quân y ðồn 559 (1963 – 1964):

Bước sang năm 1963, cục diện chiến trường giữa ta và địch trở nên thế giằng co quyết liệt ở miền Nam, bằng thủ đoạn “trực thăng vận”, “thiết xa vận” Mỹ – Ngụy liên tiếp mở nhiều cuộc hành quân càn quét nhiều vùng nơng thơn đồng bằng và tăng cường đánh phá vùng rừng núi ở Lào, Mỹ và tay sai sau khi phá bỏ Chính phủ liên hiệp ba phái được thành lập ngày 12 tháng 8 năm 1962 theo tinh thần Hiệp nghị Giơ-ne-vơ về Lào được ký kết ngày 23/7/1062, chúng liên tiếp tung biệt kích, thám báo vào vùng giải phĩng hoạt động phá hoại đã gây khơng ít khĩ khăn cho cả bạn lẫn ta Trong khi đĩ thì nhu cầu chi viện sức người, sức của cho chiến trường địi hỏi ngày càng lớn Nhiệm vụ của ðồn 559 trong năm 1963 được trên giao cho ngồi việc bảo đảm lương thực, thực phẩm cho nội bộ cũng như khách hành quân qua tuyến, cịn phải vận chuyển vào Khu

5, Tây Nguyên và Trị – Thiên 1020 tấn vũ khí và hàng hố các loại

ðể hỗ trợ thêm lực lượng cho ðồn 559 hồn thành nhiệm vụ, Bộ quốc phịng đã bổ sung 1600 vừa tuyển từ miền Bắc đưa vào và 400 cán bộ, chiến sĩ chọn trong số quân của ðồn đã hồn thành nghĩa vụ quân sự vẫn xin tình nguyện ở lại phục vụ trong quân đội Như vậy quân số của tồn ðồn lúc này đã lên tới trên 5000 người ðồng thời Bộ cũng cấp bổ sung cho ðồn 450 xe đạp thồ, 31 xe Gát 63 (phương tiện vận chuyển của ðồn quản lý lúc này là hơn

1000 xe đạp thồ và 52 ơ tơ Gát)

ðược bổ sung thêm quân số, cả 2 Trung đồn 70 và 71 đều nhanh chĩng

Trung ỜHạ Lào lúc bấy giờ chưa thật ổn ựịnh Trung ựoàn 70 ựược phân công xây dựng hành lang và ựảm nhận việc vận chuyển dọc biên giới từ Cù Bai ựi A Túc Trung ựoàn 71 với tuyến hành lang cũ ựông Trường Sơn ựã tổ chức thành

12 trạm gùi thồ ựể chuyển vào chiến trường 120 tấn hàng theo chỉ tiêu ựược giao Tuy nhiên khi triển khai hoạt ựộng, cả 2 tuyến hành lang ựều gặp trở ngại

và khó khăn lớn:

- Trên trục hành lang dọc biên giới do việc tìm ựường và rải trạm mất khá nhiều thời gian nên mãi ựến ựầu tháng 4 năm 1963, Trung ựoàn 70 mới chắnh thức ựi vào chuyển hàng Do ựường mở gấp, chất lượng quá kém nên từ tháng 5 trở ựi mưa lớn kéo dài, ựường càng hư hỏng nặng, xe thồ coi như mất tác dụng nên bộ ựội phải trở lại phương thức vận chuyển gùi thồ, hiệu quả rất thấp Lại là mùa của bệnh sốt rét hoành hành

- Tuyến hành lang ựông Trường Sơn do Trung ựoàn 71 phụ trách thì một vài tháng ựầu năm coi như việc vận chuyển diễn ra trót lọt Nhưng sau ựó ựịch tập trung ựánh phá vào tuyến và vùng căn cứ Trị Ờ Thiên ngày một trở nên ác liệt Sau 4 trận càn liên tiếp dọc theo ựường số 9, ngày 23 tháng 3 năm 1963, ựịch lại mở ỘChiến dịch Phượng HoàngỢ ựánh thẳng vào hành lang tây Trị Ờ Thiên kéo dài suốt 2 tháng ựã gây cho ta một số tổn thất và phải ựối phó hết sức khó khăn Nhiều ựoạn trên hành lang trở thành Ộvùng trắngỢ do dân phải tạt lên vùng núi cao hơn, làm cho bộ ựội ta mất dần chỗ dựa đặc biệt có những lúc tình hình căng thẳng ựến mức ựường tắc làm cho bộ ựội và cán bộ dân chắnh - đảng vào công tác chiến trường ựã dồn ứ lại gần 1000 con người trên tuyến, rồi thương binh Ờ nhất là thương binh nặng và các cháu nhỏ thuộc diện phải ựưa từ miền Nam ra Bắc Vừa lo ựảm bảo sinh hoạt và bảo vệ, chăm sóc cho ỘkháchỢ lại phải lo tìm cách dấu vũ khắ, trang bị thuộc hàng vận chuyển ứ ựọng lại rải rác trên tuyến ựã làm cho sức lực của các bộ, chiến sĩ Trung ựoàn 71 giảm sút nghiêm trọng

đứng trước tình hình trên, ngày 30 tháng 6 năm 1963, đảng ủy đoàn 559

ựã mở cuộc họp khẩn cấp bàn biện pháp tháo gỡ Nhận thấy tuyến hành lang ựông Trường Sơn tiếp tục bị ựịch ựánh phá ngăn chặn, đảng ủy và chỉ huy đoàn

559 quyết ựịnh tạm ựưa Trung ựoàn 71 sang mở thêm một trục ựường từ bắc sông Bến Hải qua biên giới Việt Ờ Lào ựến tận Mường Noòng giao hàng cho Trung ựoàn 70

Cũng vào thời ựiểm này, Bộ Tổng tham mưu ựã bổ sung cho đoàn 559 ựại ựội 36 công binh gồm 109 cán bộ, chiến sĩ đại ựội công binh này lập tức ựược ựiều ựến làm nhiệm vụ khôi phục ựường Na Va cũ (từ bản đông ựi Mường Noòng) cùng với 1 tiểu ựoàn của Trung ựoàn 70

Mọi hoạt ựộng của đoàn ựang ựi vào chiều ổn ựịnh và ựã có những chuyển biến tắch cực thì trong phắa Khu 5, tuyến hành lang của ựoàn Bình Sơn

ựã bị ựịch phong toả bằng các trận càn liên tiếp kéo dài từ tháng 5 ựến tháng 8 năm 1963 Không thể ựể tuyến giao liên chi viện Bắc Ờ Nam bị gián ựoạn, tháng

10 năm 1963, đoàn 559 ựược Bộ giao nhiệm vụ tổ chức 2 tiểu ựoàn ựủ quân số vào Ộtiếp quảnỢ ựường dây Bình Sơn đường dây này kéo dài từ Ban Tôi vào

làng Y Op, Tăng Non gồm 12 trạm gùi Nhiệm vụ trước mặt của 2 tiểu đồn

“biệt phái” này là thu gom gần 200 tấn hàng cịn ứ đọng rải rác trên tuyến hành lang Bình Sơn để giao nhanh chĩng cho Khu 5 và các hướng chiến trường khác

Cũng theo yêu của Bộ, ðồn 559 đã điều tiểu đồn 4 (do Quân khu 4 bổ sung) thuộc Trung đồn 71 mở đường từ Ban Tơi qua Bạc vào Nậm Hiên để chuyển giao hàng cho Bạn Lào thơng qua ðồn 963 (quân tình nguyện)

Như vậy là cùng một lúc, ðồn 559 phải rải quân ra thành mấy hướng từ đơng sang tây, từ bắc sang nam với nhiệm vụ vừa vận chuyển vừa mở đường

Và mặc dầu phải khắc phục muơn vàn khĩ khăn trở ngại trong hồn cảnh cĩ nhiều biến động về hoạt động và đặc biệt là sự đánh chặn quyết liệt của kẻ thù nhưng cán bộ, chiến sĩ ðồn 559 vẫn hồn thành thắng lợi nhiệm vụ được giao của năm 1963 Cụ thể là ðồn 559 đã chuyển giao cho chiến trường miền Nam

436 tấn hàng bao gồm vũ khí, lương thực, thực phẩm số lượng hàng bảo đảm sinh hoạt nội bộ (chủ yếu là lương thực, thực phẩm) khoảng 1600 tấn Số cán bộ, chiến sĩ được đảm bảo hành quân qua tuyến vào chiến trường là 7116 người; số

từ Nam ra Bắc 1080 người 3 Một điểm nổi bật nữa là, ngồi nhiệm vụ vận chuyển, mở thêm đường mới, tiếp quản đường dây Khu 5, ðồn 559 cịn kéo thêm 8 cung trạm trên tuyến hành lang chiến lược từ Pa Hai, A Túc vào đến La

- Bệnh sốt rét phát triển mạnh đã làm sút rất lớn đến sức khoẻ bộ đội Trong nhiều đơn vị, tỷ lệ ốm đau do sốt rét gây nên cĩ khi lên tới 50%, đặc biệt

là người bị sốt rét ác tính khá nhiều và đã đưa đến một số trường hợp tử vong

- Trong điều kiện ốm đau như đã nêu nhưng tổ chức điều trị của quân y lại quá mỏng Cĩ khi một tiểu đồn với quân số hàng mấy trăm người làm việc trên một cung tuyến dài hàng máy chục cây số đường rừng nhưng chỉ cĩ duy nhất một y tá coi sĩc sức khoẻ

- ðội ngũ quân y tuy đã tận tâm, tận lực vì nhiệm vụ nhưng trình độ chuyên mơn rất hạn chế lại vận dụng theo sự hiểu biết của mình mà chưa cĩ sự hướng dẫn chỉ đạo cần thiết theo hệ thống ngành dọc

- Các trung đồn và đơn vị tương đương đều chưa cĩ trạm xá nên bệnh nhân chỉ điều trị tại chỗ, trường hợp quá nặng mới chuyển qua trạm xá ðồn cĩ khi phải mất mấy ngày đi bộ mới đến nơi

- Người đã thiếu, thuốc men lại càng thiếu, nhất là thuốc phịng chữa bệnh sốt rét

Sau chuyến đi thâm nhập này, bằng nhãn quan và kinh nghiệm của một cán bộ quân y lâu năm kết hợp với tình hình thực tế đã nắm được, bác sĩ Lê Trung Nguyên liền kiến nghị lên Bộ Tư lệnh ðồn 559 – 3 vấn đề hết sức bức thiết đối với cơng tác bảo đảm quân y trên tồn tuyến trong thời gian này là:

- Gấp rút mở rộng mạng lưới quân y, ít ra cũng phải theo đúng biên chế quy ước: ðại đội, Trạm giao liên phải cĩ y tá; đơn vị tiểu đồn phải cĩ y sỹ; trung đồn phải cĩ bệnh xá Riêng bệnh xá của ðồn ở Bang phải phát triển tương đương với một bệnh viện dã chiến, hoặc chí ít cũng ngang với một đội điều trị cĩ khoa nội, khoa ngoại đủ mạnh

- Cho phép Ban quân y được sử dụng mạng lưới thơng tin của ðồn trong những lúc cần thiết để theo dõi nắm tình hình và chỉ huy hoạt động quân y

- Cho phép được làm thẳng với Cục quân và nhất là đồng chí Cục trưởng

Vũ Văn Cẩn để báo cáo tình hình và xin ý kiến chỉ đạo cũng như sự giúp đỡ các mặt

Những ý kiến đề đạt trên đã được Bộ tư lệnh ðồn nhanh chĩng chấp thuận Và trong văn bản báo cáo tổng kết năm 1963 và kế hoạch nhiệm vụ năm

1964 của ðồn đã đề cập đến cơng tác quân y như sau:

- Tăng cường hệ thống bảm đảm quân y bao gồm các mặt: tổ chức, tư tưởng và nghiệp vụ chuyên mơn

- Thành lập mỗi trung đồn 1 bệnh xá cĩ từ 25 – 30 giường bệnh

- Củng cố và nâng cấp bệnh xá của ðồn cĩ đủ tiêu chuẩn của một quân y viện từ 50 – 60 giường bệnh

Cũng trong tháng 12 năm 1963, được phép của Bộ Tư lệnh ðồn, bác sĩ

Lê Trung Nguyên đã ra Hà Nội trực tiếp làm việc với Cục quân y Kể từ đĩ Cục quân y mà đặc biệt là đồng chí cố Cục trưởng Vũ Văn Cẩn đã thực sự “vào cuộc” giúp đỡ và tạo điều kiện chi viện người, cũng như vật chất để quân y 559 hồn thành tốt nhiệm vụ

Vậy là kể từ thời điểm đĩ, quân y ðồn 559 đã bước sang một bước ngoặt mới cĩ điều kiện hội đủ các yếu tố cần thiết tạo đà cho sự phát triển lớn mạnh tồn diện cả thể lẫn lực nhằm đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo đảm quân y trên một chiến trường rộng lớn

ðược tiếp luồng sinh khí mới, dưới dự lãnh đạo và chỉ đạo trược tiếp của ðảng ủy và Bộ Tư lệnh ðồn 559 kết hợp với sự chi viện hết lịng của Cục quân

y, quân y ðồn 559 đã nhanh chĩng xốc lại đội hình bằng các biện pháp tổ chức

và đã sớm hình thành một hệ thống tổ chức quân y từ ðồn xuống đến các đơn

vị ngay từ những tháng ựầu năm 1964 đồng thời với việc nâng cấp bệnh xá của đoàn ở Bang lên 50 giường bệnh thì các bệnh xá của các trung ựoàn 70, 71, 72, trung ựoàn công binh 98 cũng lần lượt ra ựời hình thành bậc thang ựiều trị, nâng cao hiệu quả cứu chữa thương binh bệnh binh trên toàn tuyến Cũng trong cả năm 1964, ngoài việc cung cấp thuốc men và dụng cụ y tế Cục quân y cũng ựã

bổ sung cho đoàn 559 một số cán bộ chiến sĩ quân y gồm bác sĩ, y sĩ, y tá, dược

sĩ trung cấp, dược tá ựưa tổng số lên 160 người Số cán bộ, chiến sĩ quân y này ựược phân bổ cho các ựơn vị cụ thể như sau:

* Tuyến đoàn bộ:

- Ban quân y: Chủ nhiệm là thượng úy bác sĩ Lê Trung Nguyên và 3 trợ lý gồm y sĩ Nguyễn Ngọc Anh, 1 dược sĩ trung cấp, 1 y tá Nguyễn Minh Tụng

- Bệnh xá đoàn: 1 bác sĩ (trung úy bác sĩ Phạm Văn Phối phụ trách bệnh

xá trưởng), 3 y sĩ (ự/c Bắch, ự/c Chèo và ự/c Bành Quang Long), 6 y tá, 1 dược

tá

- đội an dưỡng: 1 y tá

* Tuyến các Trung ựoàn:

- Trung ựoàn 70: ở Ban quân y chủ nhiệm là y sĩ Lộc và 2 trợ lý gồm 1 y

tá (thống kê) và 1 dược tá; bệnh xá Trung ựoàn (15 giường bệnh) y sĩ làm bệnh

xá trưởng và 2 y tá giúp việc; 5 tiểu ựoàn vận tải bộ có 5 y sĩ và 38 y tá; 1 tiểu ựoàn vận tải sông có 1 y sĩ và 5 y tá

- Trung ựoàn 71: Chủ nhiệm quân y lúc ựầu là y sĩ Bùi Văn Tư, sau ựó ựồng chắ này ựược cử ra Bắc học ựồng chắ Bành Quang Long từ bệnh xá đoàn

về thay Ban quân y cũng có 2 trợ lý (1 y tá làm thống kê và 1 dược tá) Bệnh xá trung ựoàn (khoảng 10 Ờ 15 giường bệnh) do y sĩ Hoàng Minh Khôi phụ trách và các y tá Phan đình Thái, Vy, Trừ Ngoài ra còn có 5 y sĩ và 29 y tá xuống phục

vụ ở 5 tiểu ựoàn vận tải bộ

- Trung ựoàn 72: vừa mới thành lập, còn ựang trong thời gian huấn luyện

và kiện toàn tổ chức ở hậu cứ Chủ nhiệm quân y Trung ựoàn là trung úy bác sĩ

Vũ Bá Lại và 2 trợ lý gồm 1 dược sĩ trung cấp và 1 y tá làm thống kê Bệnh xá Trung ựoàn do 1 y sĩ làm bệnh xá trưởng và 2 y tá giúp việc Ngoài ra còn có 3 y

sĩ và 12 y tá ựược phân công xuống phục vụ ở 3 tiểu ựoàn vận tải của Trung ựoàn

- Trung ựoàn công binh 98 (ựược tăng cường cho đoàn 559 kể từ tháng 6 năm 1964): Chủ nhiệm quân y trung úy bác sĩ Nguyễn Bỉ Vê và 2 trợ lý gồm 1 dược sĩ trung cấp và 1 y tá làm thống kê Bệnh xá Trung ựoàn do 1 y sĩ phụ trách bệnh xá trưởng và 1 dược sĩ trung cấp, 1 y tá giúp việc

- Trung ựoàn có 3 tiểu ựoàn mỗi tiểu ựoàn có 1 y sĩ và 5 y tá phục vụ 5 đầu mùa khô năm 1964 Sở chỉ huy của đoàn 559 (trong ựó có Ban quân y) ựã chuyển vào La Hạp, nhưng ở 63 Lý Nam đế, Hà Nội Ờ cơ quan hậu cứ,

- Thứ nhất là: Cơng tác phịng bệnh, nhất là bệnh sốt rét

- Thứ hai là: phác đồ điều trị một số bệnh phổ biến như sốt rét ác tính, kiết

lỵ, nấm ngồi da và phác đồ cấp cứu chiến thương, cấp cứu rắn cắn, ngộ độc thức ăn (về mùa khơ ở Trường Sơn cĩ loại cá bộp rất to, cĩ con nặng tới 5 – 6

kg thường ăn phải mã tiền sau lử đử, bộ đội ta vớt về ăn liền bị ngộ độc hàng loạt), rắn cắn, chết đuối v v Phần này do bác sĩ Phạm Văn Phối dưới dạng tập huấn nghiệp vụ chuyên mơn

- Thứ ba là: Hướng dẫn cách làm thống kê quân y và biểu mẫu báo cáo tình hình quân y qua từng thời gian từ dưới lên

Hội nghị cũng đã thơng qua một biểu mẫu nội dung và lịch biểu báo cáo cơng tác quân y hàng tháng với các ký hiệu mật mã theo từng vấn đề do Ban quân y ðồn dự thảo Theo đĩ, thời gian để tính làm báo cáo cho một tháng là từ

20 tháng trước đến 20 tháng sau (cuối ngày 20 là khố sổ để tổng hợp làm thống kê) Lịch biểu báo cáo thì quy định: ngày 22 các đại đội và trạm giao liên báo cáo lên tiểu đồn; ngày 25 các tiểu đồn, đại đội và trạm giao liên báo cáo lên Trung đồn và sau đĩ vào ngày 28 các Trung đồn phải báo cáo về ðồn Cũng ngày 28 hàng tháng, bệnh xá ðồn phải nộp báo cáo lên ban quân y ðồn Về

ký hiệu mật mã thì theo quy ước:

- A2: số lượng bệnh nhân bị sốt rét

Sự biến chuyển mang tính đột phá này của Ngành quân y Trường Sơn tuy đang là bước đầu nhưng đã nhanh chĩng nắm bắt tình hình một cách chính xác

và đã cĩ kế hoạch đi kèm với biện pháp cụ thể mang lại hiệu quả đối với cơng tác bảo đảm quân y trên tồn tuyến

Vừa bảo ñảm phục vụ chiến ñấu trên các tuyến hành lang, vừa triển khai mạng lưới trong bối cảnh tình hình chiến sự căng thẳng, ác liệt của năm 1964 6, các cán bộ, chiến sĩ quân y Trường Sơn ñã không quản ngại hy sinh, gian khổ, làm việc hết sức mình ðồng thời ðảng ủy Bộ Tư lệnh ðoàn 559 cũng như lãnh ñạo Cục quân y ñã hết sức giúp ñỡ, tạo ñiều kiện cho quân y Trường Sơn hoàn thành tốt nhiệm vụ Chính vì thế mà trong thành tích chung của ðoàn ñã ñạt ñược trong năm 1964, những người lính quân y cũng ñã góp phần xứng ñáng

Và ở thời ñiểm cuối năm 1964, nhìn lại chặng ñường hình thành, phát triển của ðoàn 559 sau hơn 5 năm (1959 – 1964), tất cả những người lính quân y Trường Sơn ñều cảm thấy có quyền tự hào chính ñáng về sự ñóng góp công sức, mồ hôi

và kể cả xương máu 7 của mình cho sự lớn mạnh của tuyến vận tải quân sự chiến lược có một không hai trong lịch sử này Và ñồng hành với sự lớn mạnh ñó, từ chỗ chỉ có dăm ba y tá ban ñầu, hoạt ñộng nhỏ lẻ, ñến nay ðoàn 559 ñã có một

tổ chức quân y hoàn chỉnh với ñội ngũ, bác sĩ, dược sĩ ñông ñảo ñủ khả năng ñáp ứng nhiệm vụ - ñảm bảo quân y cho toàn tuyến hành lang Chất lượng phòng bệnh, chữa bệnh, nuôi dưỡng, chăm sóc thương, bệnh binh ñã ñược nâng cao hơn so với trước Cũng kể từ ñây, quân y 559 ñã bắt ñầu có ñiều kiện giúp

ñỡ y tế và nhân dân dọc hai bên tuyến hành lang ngày một nhiều

26

Chương hai

Tổ chức và hoạt ñộng bảo ñảm quân y trên tuyến vận tải quân sự chiến lược Trường sơn, góp

phần chống chiến tranh ngăn chặn và ñánh bại chiến lược

“ Chiến tranh cục bộ ” của ñế quốc Mỹ (1965 - 1968)

I Hoạt ñộng quân y trên tuyến thời kỳ 1965 - 1969:

Với kế hoạch “OPLAN 37” ngay từ những tháng ñầu năm 1965 ñế quốc

Mỹ ñã tiến hành cuộc chiến tranh ngăn chặn trên tuyến Trường Sơn với quy mô

và cường ñộ ngày càng cao Một số vị trí của ta trên tuyến Mường Phìn, Sê Pôn, Cha Ky, Mường Noòng nối tiếp theo là Cù Bai, Lằng Khằng, Seng Phan, Ca Vát là những trọng ñiểm ñịch tập trung ñánh phá liên tục ðồng thời chúng cho bộ binh ñánh rộng ra Nabo, Nọng Bua Lao, ðồng Mót, Sê Cua Cam (ñường 9) và thọc sâu cao một số ñiểm nằm trên tuyến Năm 1965 cùng với việc ñưa quân viễn chinh ồ ạt vào miền Nam, tăng cường ñánh phá miền Bắc, nhất là các tỉnh Khu 4 cũ với quy mô ngày càng lớn nhằm cắt ñứt huyết mạch giao thông vận tải Bắc – Nam Cùng ñồng thời trên tuyến vận tải 559 chúng tăng cường ñánh phá

ác liệt với các loại vũ khí sát thương hàng loạt, gây cho ta một số khó khăn nhất ñịnh

ðể thích ứng với tình hình và nhiệm vụ trên tuyến, ngày 3 tháng 4 năm

1965 Thường trực quân ủy Trung ương ra Nghị quyết tăng cường nhiệm vụ về

tổ chức của Bộ Tư lệnh 559 Nghị quyết nêu rõ: Nhiệm vụ chủ yếu của Bộ Tư lệnh 559 là mở ñường và tổ chức vận chuyển chi viện cho các chiến trường miền Nam và Hạ Lào ðồng thời có nhiệm vụ bảo ñảm vật chất và an toàn cho các lực lượng hành quân, bảo vệ hành lang chống ñịch tập kích, biệt kích bằng ñường bộ và ñường không phối hợp và giúp ñỡ các ñịa phương củng cố vùng giải phóng ở dọc hành lang

Về mặt tổ chức và quan hệ – Bộ Tư lệnh 559 trực thuộc quân ủy Trung ương và quyền hạn như một quân khu

ðể tăng cường cho Bộ Tư lệnh 559 – Bộ Chính trị ñã chỉ ñịnh ñồng chí Phan Trọng Tuệ - ủy viên Trung ương ñảng Bộ trưởng Bộ giao thông vận tải làm Tư lệnh kiêm Chính ủy ðoàn, Thượng tá Võ Bẩm làm phó Tư lệnh, ðại tá

Vũ Xuân Chiêm làm phó Chính ủy và một số ñồng chí khác giữ các chức vụ tham mưu trưởng, chủ nhiệm chính trị, chủ nhiệm hậu cần

Phòng quân y thuộc Cục Hậu cần cũng ñược thành lập, Bác sĩ Nguyễn Ngọc Thảo ñược ñiều vào làm phó phòng quân y sau một thời gian ngắn ñược

ñề bạt trưởng phòng quân y ñầu tiên của ðoàn 8

8 Bác sĩ Nguyễn Ngọc Thảo hiện nghỉ hưu tại Hà Nội trong quá trình tổ chức biên soạn cuốn sử quâny Trường Sơn thời ñánh Mỹ này, nhóm viết sử chúng tôi thường xuyên ñược sự cổ vũ, giúp ñỡ hết lòng của Ông nhất là về mặt cung cấp tài liệu

Cùng với việc sắp xếp, kiện tồn bộ máy lãnh đạo thì lực lượng của ðồn cũng được tăng cường đáng kể Ngồi 2 Trung đồn ơ tơ 245, 265 và Trung đồn cơng binh 271 thì trên tuyến cịn cĩ 3 tiểu đồn pháo cao xạ (8, 14, 20) Hơn 1000 thanh niên xung phong và 1600 dân quân loại 1 của tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh cũng đã cĩ mặt ở Trường Sơn tham gia làm đường và đảm bảo giao thơng

Theo phương thức hoạt động mới (vận chuyển bằng cơ giới), ðồn 559 đã

bố trí lực lượng phân thành 3 tuyến tương đương cấp Lữ đồn như sau:

- Tuyến 1: gồm các lực lượng hoạt động từ Khe Ve (đường 12) vào đến đường số 9 mà nịng cốt là Trung đồn 245 ơ tơ vận tải và các cơ sở kho tàng, tiểu đồn 25 cơng binh các lực lượng mở đường đảm bảo giao thơng, tiểu đồn

14 cao xạ Chỉ huy sở đặt ở Xổm Péng do Trung tá Vũ Tồn làm chỉ huy trưởng

và Chính ủy là Trung tá Hồ Thắng Chủ nhiệm quân y là y sĩ Khang (được giao tạm phụ trách)

- Tuyến 2: gồm các lực lượng Trung đồn 265 ơ tơ vận tải, Trung đồn

279 cơng binh mở đường, thanh niên xung phong, giao liên, bộ đội cao xạ Tuyến này hoạt động từ làng Ho (Quảng Bình), vượt đường số 9 vào đến bắc sơng Bạc (Nam Lào) và trục đường ngang B45 từ La Hạp đi Trị Thiên Chỉ huy

sở đặt ở Tà Beng do Trung tá Nguyễn Lang làm chỉ huy trưởng và Chính ủy là Trung tá ðặng Ba, chủ nhiệm quân y là ðại úy Bác sĩ Lê Trung Nguyên (bác sĩ

Lê Trung Nguyên lúc này đã cĩ quyết định bổ nhiệm làm phĩ trưởng phịng quân y 559, nhưng vì chưa cĩ người thay nhiệm vụ ở tuyến 2 này nên mãi đến tháng 11 năm 1965 mới về ðồn nhận nhiệm vụ mới)

- Tuyến 3: bao gồm đường từ nam sơng Bạc đi Tà Xẻng và tuyến đường ngang B46 (từ Chà Vằn đi Khâm ðức), đường C4 đi từ ngã ba Phi Hà vào Tà Ngâu (giáp biên giới Lào – Căm Pu Chia) Lực lượng hoạt động trên tuyến này gồm: tiểu đồn 58 ơ tơ, tiểu đồn 161 vận tải thuyền, tiểu đồn thồ 46, 3 đại đội thồ đường C4, trung đồn cơng binh 98, tiểu đồn cơng binh 279 Ngồi ra cịn

cĩ 2 tiểu đồn bộ binh và đại đội pháo 12,7 ly độc lập Chỉ huy trưởng là Trung

tá Nguyễn An, Chính ủy là Trung tá Phạm Hương (cuối 1965, đồng chí Lê Xy được cử vào thay đồng chí Phạm Hương) Chủ nhiệm quân y là bác sĩ Vũ Bá Lại, (hệ thống tuyến này tồn tại cho đến hết tháng 2 năm 1966 thì giải thể và chia thành 7 Binh trạm nhằm tăng cường sự chỉ huy trực tiếp của Bộ Tư lệnh ðồn)

ðể đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo đảm quân y trên cả 3 tuyến lực lượng

và phương tiện quân y cũng đã được tăng cường nhanh chĩng Từ chỗ tồn tuyến vào thời điểm cuối năm 1964, đầu năm 1965 mới cĩ 1 đội điều trị, 6 bệnh

xá và 2 đại đội quân y, thì bước sang mùa khơ 1965 – 1966, lực lượng ngành quân y 559 đã cĩ 1.074 người chiếm tỷ lệ 2,64% quân số tồn ðồn Trong tổng

số cán bộ, chiến sĩ quân y này cĩ 62 bác sĩ, 1 dược sĩ cao cấp, 226 quân y sĩ, 16 dược sĩ trung cấp, số cịn lại là y tá, dược tá

ðể cĩ được lực lượng quân y bổ sung cho ðồn 559 hơn ngàn cán bộ, chiến sĩ như trên, Bộ quốc phịng phối hợp với Bộ y tế đã cĩ kế hoạch huy động

và lựa chọn một số anh chị em cán bộ y tế trẻ tuổi trong và ngồi quân đội, nhất

là lớp sinh viên các trường ðại học y khoa vừa tốt nghiệp vào cơng tác chiến trường Một khơng khí sơi nổi tịng quân phục vụ sự nghiệp chống Mỹ cứu cước

đã lan rộng ở các khố ở trường ðại học y khoa Hà Nội ðiển hình như lớp 201

đã đưa tiễn các bác sĩ: Trần Hành, Trịnh Huy Oai, Lê Thuần Phong, Lương Nguyên Mão, ðỗ Duy Chế, Vũ Khối, Phạm Quang Tài, Nguyễn Xuân Quang, Nguyễn Hồng Thị vào cơng tác tại tuyến đường Trường Sơn Tiếp đến lớp

202 cĩ nữ bác sĩ Tuyết Hồng và một số bác sĩ khác như Phan Văn Hồng, Phạm Minh Sơn, Lê Khắc Thế, Nguyễn Xuân Kỷ, ðỗ Kiểm cũng được bổ sung vào quân y ðồn 559 ðặc biệt với lớp 202 do cĩ định hướng trước nên từ cuối năm học thứ 4 trở đi sinh viên đã được đào tạo và huấn luyện theo chương trình sĩ quan quân y dự bị Tại địa điểm của trường đào tạo hạ sĩ quan của Sư đồn 308 đặt tại Miếu Mơn (Hà Tây), sinh viên được kiến tập, thực tập về sử dụng các khí tài phịng độc hố học, tẩy xạ, tẩy độc, tẩy uế, sử dụng xe DDA Ngồi ra cịn được học các kỹ, chiến thuật tác chiến bộ binh, bắn súng trường, súng ngắn K54 Học lý thuyết về các mơn học phịng hố, phịng chống vũ khí nguyên tử, vi trùng, nội, ngoại khoa dã chiến, vệ sinh phịng dịch quân sự, sinh lý lao động quân sự, tổ chức chiến thuật quân y

Trước khi hành quân vào chiến trường anh chị em cịn được dự một lớp học bồi dưỡng tại Viện nghiên cứu y học quân sự (tiền thân của trường ðại học

quân y) Nội dung chương trình học trong thời gian này chủ yếu đi sâu vào 2 nhiệm vụ cơ bản, 5 mặt cơng tác, 3 nguyên tắc bảo đảm quân y thời chiến và 5 phương châm xây dựng ngành quân y cách mạng Ngồi ra cịn được bồi dưỡng

một số mặt nghiệp vụ cần thiết như: sử dụng bản đồ quân sự, vệ sinh hành quân, trú quân

Nhờ cĩ được sự bồi dưỡng chu đáo như thế nên khi đặt chân tới chiến trường, số cán bộ quân y này tuy mới ra trường nhưng đã nhanh chĩng thích nghi với hồn cảnh cơng tác và mơi trường cuộc sống đầy khĩ khăn, gian khổ trên tuyến đường Trường Sơn

Với thực lực quân số và trang bị về dụng cụ, thuốc men đã cĩ được, Ngành quân y 559 liền triển khai sắp xếp hệ thống chỉ huy và mạng lưới bảo đảm quân y trên tồn tuyến xuyên suốt từ trên xuống dưới Cụ thể là:

- Phịng quân y trực thuộc Cục Hậu cần được tổ chức theo mơ hình một phịng quân y Quân khu cĩ các bộ phận kế hoạch, phịng bệnh, điều trị, huấn luyện và dược

- ở cấp tuyến đều cĩ Ban quân y như Ban quân y cuả một lữ đồn bộ binh Ngồi ra, mỗi tuyến cĩ một đội điều trị thu dung từ 70 – 100 giường, riêng tuyến

1 về sau cịn cĩ một đội phẫu thuật ở 050 (Mụ Giạ) được tách ra từ Viện 59 và tuyến 2 sau đĩ cũng cĩ thêm một trạm xá ở khu vực đường số 9 (do bác sĩ Tảo phụ trách)

- Các binh trạm thuộc tuyến ngay từ khi thành lập đều cĩ quân y sĩ phụ trách tương tự như một tổ chức quân y tiểu đồn bộ binh

- Các tiểu ựoàn giao liên ( tuyến 2 và tuyến 3) thì mỗi tiểu ựoàn ựều bố trắ

từ 4 Ờ 6 trạm giao liên chuyển thương và thành lập 1 bệnh xá

Một trong những bệnh xá giao liên ựược thành lập vào thời ựiểm này là bệnh xá ựặt tại chân ựèo 1001 lấy phiên hiệu là bệnh xá binh trạm 7 (thuộc tuyến 2) Bệnh xá có nhiệm vụ ựiều trị thương binh, bệnh binh, kết hợp công tác bảo ựảm quân y cho lực lượng giao liên, gùi thồ, TNXP hoạt ựộng trong khu vực từ làng Ho ựến Bắc ựường số 9

Bác sĩ Lê Khắc Thế là một trong những người ựầu tiên ựược giao nhiệm

vụ thành lập bệnh xá này ựã nhớ lại: Khi nhận quyết ựịnh thành lập bệnh xá, ai cũng tưởng rằng ựã có cơ sở vật chất, chắ ắt cũng phải có nơi ăn chốn ở ựể bảo ựảm sinh hoạt cũng như làm việc, nhưng không ngờ chưa có một tý gì Một cánh rừng cây cối rậm rạp bên cạnh một con suối ựang cuồn cuộn nước giữa mùa mưa lũ, ựó là ựịa ựiểm ựược chỉ huy tuyến 2 chỉ ựịnh làm vị trắ của bệnh xá Bằng lực lượng vẻn vẹn chỉ có 12 người (2 người thợ mộc) ựược phát một số dụng cụ gồm cuốc, xẻng, dao, liềm gần giống như một tiểu ựội công binh, họ bắt tay ngay vào việc xây dựng lán trại mà trước hết chọn chỗ phát cây mắc võng, tiếp ựến là ựặt bếp ỘHoàng CầmỢ ựể ựun nấu nhằm tránh máy bay ựịch phát hiện Sau ựó, ngày tiếp ngày, bằng sự lao ựộng cật lực những lán nhà ẩn mình dưới cánh rừng già sũng nước lần lượt xuất hiện, mỗi lán cách nhau 100m

ựể ựề phòng máy bay oanh tạc không gây cháy lây Thế rồi hơn một tháng rưỡi sau, bệnh xá ựã ựược hình thành có ựủ nhà bếp, nhà ăn, kho chứa thực phẩm và thuốc men, phòng tiêm, phòng cấp cứu, phòng mổ, 4 nhà nghỉ cho bệnh nhân, mỗi nhà có từ 10 Ờ 12 giường Rồi nhà ở của nhân viên nữ, nhà ở của nhân viên nam tất cả ựều tươm tất chỉnh chu, ai trông vào cũng vừa ý

điều ựáng nói là bệnh xá mới khởi công xây dựng ựược hơn tuần lễ thì ựã phải ựón bệnh nhân ựến ựiều trị May lúc ấy chưa có thương binh bị bom ựạn ựịch mà chủ yếu là sốt rét và sốt rét ác tắnh cộng với một số bị chấn thương ngoại khoa do lao ựộng (khoảng 10%) Tuy nhiên cũng ựã xẩy ra một trường hợp tử vong đó là nữ TNXP Hồ Thị Hê, quê ở huyện Lệ Thủy, Quảng Bình do

bị sốt rét ác tắnh thể não co giật Ngay sau ca tử vong ựột xuất này, với tinh thần trách nhiệm của người thầy thuốc quân ựội, chỉ huy bệnh xá ựược sự nhất trắ của chỉ huy binh trạm ựã mở cuộc họp liên tịch gồm các thành phần có liên quan ựể kiểm ựiểm rút kinh nghiệm về trường hợp tử vong của người nữ TNXP Các thành viên về dự họp ựều nhất trắ nguyên nhân chắnh dẫn ựến tử vong nhanh, không cấp cứu kịp chắnh là do ựơn vị sở tại chuyển ựến quá muộn, dù bệnh xá

ựã tập trung mọi cố gắng ựể cứu chữa nhưng vẫn không kết quả Mặt khác hội nghị cũng nghiêm túc kiểm ựiểm thấy rằng trong khi cường ựộ lao ựộng thì nặng nhọc, căng thẳng, ăn uống lại kham khổ, thiếu thốn mà công tác vệ sinh phòng bệnh, nhất là các ựơn vị TNXP lại chưa ựược chú ý ựúng mức, dẫn ựến tình trạng ốm ựau nhiều Cũng tại bệnh xá này, sau ựó có một bệnh nhân ựược ựưa ựến trong tình trạng nhịp tim, mạch ựã rời rạc, huyết áp 60/100 mmHg, kèm theo khó thở Nhiệt ựộ gần như bình thường (36,5 0C) nhưng cảm giác tứ chi giảm, biểu hiện tê phù nặng, nhất là ở vùng mặt Qua hội chẩn ựã xác ựịnh ựây

là bệnh rối loạn tim mạch do tê phù mà nguyên nhân là do thiếu vitamin B1 (một chứng bệnh thường gặp trên tuyến 559 thời đĩ) Theo chỉ định của bác sĩ, sau khi tiêm 5 ống B1 0,25 vào tĩnh mạch, thăm khám kiểm tra tim phổi đều thấy tiên lượng tốt Vậy là nhờ chẩn đốn đúng và điều trị kịp thời nên bệnh xá

đã cứu sống được người lính trẻ mới 20 tuổi đầu này mà khi nhập viện tưởng cầm chắc cái chết

Thành cơng qua ca cấp cứu này đã được các đồng chí chỉ huy trưởng và Chính ủy Tuyến 2 cũng như Chủ nhiệm quân y Tuyến đánh giá cao và đã gửi lời

khen động viên tồn thể cán bộ, nhân viên bệnh xá (Tuy nhiên phương pháp tiêm truyền B1 này về sau bị cấm do hiện tượng dị ứng thuốc đã gây tử vong)

Chỉ trong vịng hơn 3 tháng thành lập, tính đến hết năm 1965, Bệnh xá giao liên Binh trạm 7 này với lực lượng chuyên mơn chỉ cĩ 5 người gồm một bác sĩ, 1 y sĩ, 2 y tá và 1 dược tá nhưng đã tiếp nhận điều trị cho trên 300 bệnh nhân mà khơng cĩ một trường hợp nào phải chuyển về tuyến sau

Hoạt động bảo đảm quân y lúc này cũng đã được Bộ Tư lệnh ðồn 559 xác định gồm 3 nhiệm vụ:

1) Bảo đảm quân y cho tất cả những lực lượng chiến đấu, cơng tác trên tồn tuyến vận tải quân sự chiến lược, gồm nhiều binh chủng mà mỗi binh chủng lại cĩ hoạt động chiến đấu khác nhau nên cơng tác quân y phải đi sâu vào đặc điểm hoạt động của từng đối tượng để cĩ biện pháp phục vụ thích hợp ðặc biệt chú trọng đến bộ đội xe hơi là lực lượng chủ cơng mà cường độ và tính chất hoạt động vào loại căng thẳng nhất nên sức khoẻ dễ giảm sút nhất

2) Bảo đảm quân y cho các lực lượng “khách” hành quân vào, ra trên tuyến giao liên và phục vụ cho cơng tác chuyển thương chiến lược

3) Làm cơng tác y tế giúp Bạn thuộc 16 huyện dọc tuyến hành lang ở Nam Lào Giúp Bạn xây dựng tổ chức y tế từ huyện đến xã, hướng dẫn Bạn thực hiện phương pháp vệ sinh phịng bệnh, hướng dẫn và trực tiếp làm cơng tác cấp cứu, điều trị cho dân Bạn, đồng thời giúp Bạn từng bước đào tạo cán bộ y tế sơ cấp đến trung cấp

Ngồi ra, quân y 559 cịn được giao nhiệm vụ thứ 4 là trực tiếp gĩp phần làm cơng tác thu dung điều trị cho các chiến trường khi cĩ yêu cầu.9

Những nhiệm vụ nêu trên đã xuyên suốt quá trình hoạt động của Ngành quân y từ đầu cho đến khi kết thúc chiến tranh

Tuy nhiên, thời kỳ 1965 – 1966, hoạt động của bộ đội ta nĩi chung và quân y nĩi riêng trên tuyến đường Trường Sơn là vơ cùng gian nan Do phải làm việc căng thẳng trong điều kiện địch đánh phá ác liệt, thời tiết, khí hậu khắc nghiệt cộng với lương thực và thuốc men đều rất thiếu thốn do tắc đường khơng vận chuyển vào được ( bộ đội phải đào củ mài, củ dái ngựa, củ chuối và măng rừng để ăn) nên sức khoẻ của cán bộ, chiến sĩ giảm sút nghiêm trọng, tỷ lệ ốm

9 Theo “Tổng kết cơng tác bảo đảm quan y trên ðường Hồ Chí Minh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nuức 1959 – 1975” ðề tài số 06 thuộc chương trình 66-01-02 của Bộ quốc phịng Cục quân y 5/1985

đau rất cao Việc mở rộng địa bàn tuyến hoạt động vào các vùng hoang vu càng làm cho số người nhiễm bệnh sốt rét ngày càng nhiều, cĩ nơi lan tràn thành dịch khơng kiểm sốt nổi Chẳng hạn ở Binh trạm 1 từ tháng 9 đến tháng 11 năm

1965 tỷ lệ mắc sốt rét đã lên tới 91,2% quân số Hoặc như ở một đơn vị TNXP làm đường ở Xiêng Phan, tỷ lệ người mắc sốt rét trong các tháng 9 – 11/1965 là

80 – 95% Bệnh sốt rét ác tính đã cướp đi nhiều sinh mạng bộ đội Theo một số liệu lưu trữ của Cục quân thì chỉ tính riêng năm 1966, tồn tuyến đã cĩ 1699 ca

bị sốt rét ác tính chiếm tỷ lệ 33,84 % trong tổng số thương vong; với Binh trạm

5 hoạt động từ dốc Phi Hà vào Tà Ngâu thì tỷ lệ đĩ là 30,4% Cĩ đơn vị thậm chí bị xố phiên hiệu do bệnh sốt rét như tiểu đồn 8 pháo cao xạ thuộc Binh trạm 4

Do bệnh sốt rét kéo dài lại ăn uống, sinh hoạt quá thiếu thốn kham khổ nên bộ đội mắc chứng tê phù cũng khá nhiều 10 Tình hình sức khoẻ và các bệnh phụ khoa của nữ thanh niên xung phong và nữ quân nhân càng nặng nề Nữ y sĩ Hàn Thị Trang rất xơng xáo đến nhiều đơn vị để chỉ đạo cơng tác vệ sinh phụ

nữ, chị là người thầy thuốc phụ khoa được nữ TNXP và nữ quân nhân tin cậy và yêu mến

Tỷ lệ mắc bệnh sốt rét phải nghỉ việc hàng tháng trong 2 năm 1965 –

1966 trung bình là 44,5 %, cĩ tháng lên tới 69%

ðứng trước tình hình bức xúc do thiếu đĩi và ốm đau làm giảm sức chiến đấu nghiêm trọng của bộ đội trên tồn tuyến lúc đĩ Bộ Tư lệnh 559 đã điều tiểu đồn 59 ơ tơ vận tải thực hiện một chuyến vận chuyển đột kích mang mật danh

“Ngọn đèn xanh Bác Hồ” xuất phát từ xĩm Péng thuộc tuyến 1 theo đường 129 vào thẳng tuyến 3, chuyển gấp một số lương thực, thực phẩm, thuốc men cùng một số phương tiện, dụng cụ làm đường khác Nhờ chuyến hàng trĩt lọt này mà

bộ đội trên tuyến 3 đã qua được nạn thiếu đĩi kéo dài Riêng ngành quân y 559 thì thời kỳ này cũng thật sự “nước sơi lửa bỏng” bởi hàng loạt khĩ khăn, thiếu thốn trong cơng tác bảo đảm sức khoẻ cho bộ đội đang đè nặng lên vai Cùng sát cánh chiến đấu, cùng “đồng cam cộng khổ” như mọi người lính khác, các cán

bộ, chiến sĩ quân y “vừa là thầy thuốc vừa là bệnh nhân” bởi sốt rét khơng chừa một ai, trong nhiều trường hợp họ phải nhường khơng chỉ miếng ăn mà cả viên thuốc cuối cùng để cứu chữa đồng đội Nhằm cải thiện từng bước đi phục hồi sức khoẻ tồn diện cho bộ đội, với trách nhiệm của mình, phịng quân y 559 một mặt thơng qua Bộ Tư lệnh ðồn báo cáo ra Hà Nội xin người và thuốc men bổ sung, mặt khác tập trung mọi khả năng cĩ trong tay để dập tắt những “ổ dịch sốt rét” nghiêm trọng nhất Trước hết đĩ là việc tập trung chữa trị cho bộ đội trên tuyến 3 được coi là địa bàn cĩ tỷ lệ bộ đội nhiễm bệnh sốt rét cao nhất và số tử

10 Trong tư liệu cung cấp cho chúng tơi, đại tá bác sĩ Lê Trung Nguyên cĩ ghi lại rằng, tháng 6/1966 Ơng được phịng quân y cử xuống xúc tiến việc thành lập Viện 354 ở BT4, trong một lần cùng đi với Binh trạm trưởng BT4 Lê Quang Dự đến thăm một đại đội Pháo cao xạ đã mất sức chiến đấu hồn tồn, đồng chí Lê Quang Dự nhìn anh em đã phải thốt lên nghẹn ngào: “Thật là khủng khiếp, tĩc rụng, da bủng, mặt phù, mắt lõm sâu , trơng khơng ra hình người nữa!” Thế rồi chỉ ít lâu sau đĩ, chính đồng chí Dự cũng bị sốt rét ác tính tưởng khĩ bề qua

Bác sĩ Lê Trung Nguyên và những người cùng ựi khi vào ựến Binh trạm

4, sau khi xem xét tình hình ựã cùng với chủ nhiệm quân y Binh trạm là bác sĩ đinh đức Tắnh vạch kế hoạch nhằm nhanh chóng khôi phục sức khoẻ bộ ựội Bản kế hoạch lập tức ựược đảng ủy và Chỉ huy Binh trạm nhất trắ thông qua và chỉ ựạo thực hiện nội dung kế hoạch gồm hai ựiểm chắnh:

Thứ nhất: Triển khai ngay hoạt ựộng của Viện 354 ựể giải quyết cứu

chữa cho thương bệnh binh ựang tồn ựọng quá nhiều tại Binh trạm, nhất là bệnh nhân bị sốt rét và sốt rét ác tắnh, tê phù Lúc này số thương binh ựang nằm ựiều trị lại ở vùng kho S9 (Phi Hà) khá ựông, trong ựó có thiếu tá đặng Sắc Ờ tham mưu trưởng Binh trạm bị mìn sát thương cắt mất bàn chân trái

Thứ hai: Phát ựộng một chiến dịch nhằm nhanh chóng phục hồi sức khoẻ

cho bộ ựội gồm các nội dung:

- Thực hiện các biện pháp vệ sinh phòng bệnh bao gồm vệ sinh ăn uống,

vệ sinh môi trường nơi ựóng quân; thực hiện nghiêm túc các biện pháp phòng, chống muỗi ựốt (lúc này chưa có biện pháp phun thuốc DDT) uống thuốc phòng ựều ựặn bằng viên Paludrin 0, 25 theo quy ựịnh 4 viên/ngày/người, mỗi tuần uống 2 lần vào 2 ngày thứ ba và thứ sáu

- Tìm mọi cách nâng cao chất lượng bữa ăn cho bộ ựội, nhất là ựối với thương binh, bệnh binh để giải quyết tốt việc này thì các ựơn vị ựều phải có tổ tăng gia trồng rau tươi ựủ ăn, ựồng thời quan hệ với dân bản ựể mua hoặc ựổi hàng lấy lợn, gà

- Mỗi tiểu ựoàn lập một cơ sở an dưỡng cho những người bị bệnh tê phù

do suy dinh dưỡng

- Cấp phát rộng rãi Vitamin B1 và Polyvitamin ựể phòng và chống tê phù Với kế hoạch và các biện pháp ựã nêu, chỉ sau 3 tháng thực hiện, sức khoẻ

bộ ựội của Binh trạm 4 ựã cơ bản ựược phục hồi trước khi bước vào chiến dịch mùa khô 1966 Ờ 1967

Cùng thời ựiểm trên và cùng ở tuyến 3, bằng quyết tâm và phương châm

Ộtự cứu lấy mìnhỢ, đảng ủy và chỉ huy Tiểu ựoàn vận chuyển ựã phát ựộng một phong trào vệ sinh phòng bệnh và ựiều trị dứt ựiểm bệnh sốt rét và tê phù trong toàn tiểu ựoàn đây cũng là một Ộựiểm nóngỢ mà ngành quân y 559 lúc này hết sức chú ý Chủ nhiệm quân y tuyến 3 là bác sĩ Vũ Bá Lại ựã trực tiếp xuống tiểu ựoàn giúp quân y tiểu ựoàn (phụ trách quân y là y sĩ đặng đình Xây và y tá trưởng Nguyễn Văn Bản) vạch phác ựồ ựiều trị cho từng bệnh nhân ựể ựiều trị phục hồi sức khoẻ cho cán bộ, chiến sĩ Bản nghị quyết cũng ựặt vấn ựề khen

thưởng và kỷ luật đối với các đơn vị, cá nhân thực hiện tốt và chưa tốt trong đợt đột kích điều trị và phục hồi sức khoẻ này

Với phương châm tấn cơng tồn diện và dứt điểm bệnh sốt rét và tê phù bằng các biện pháp:

Phịng chống muỗi đốt một cách triệt để (hun đốt, phát quang cây con, bụi rậm quanh nơi ở, mặc quần áo dài, đi tất và nằm màn ngay trong khi nghỉ ban ngày; lúc họp hành sinh hoạt thì dùng quạt hoặc cành cây xua muỗi)

Nhắc nhở và kiểm tra lẫn nhau trong việc uống thuốc phịng chống sốt rét

và một số thuốc bổ dưỡng khác được cấp phát theo tiêu chuẩn

Những ca sốt rét nặng, dai dẳng và suy nhược cơ thể đến mức tê phù thì đưa về điều trị tập trung với chế độ thuốc men và ăn uống được ưu tiên cao nhất

Bình thường hố mọi sinh hoạt, tạo khơng khí vui vẻ thoải mái để bớt căng thẳng trong mọi hồn cảnh

Bằng tình cảm đồng đội, đồng chí động viên, giúp đỡ lẫn nhau nhằm tăng thêm nghị lực vượt qua ốm đau bệnh tật

ðể cĩ điều kiện cải thiện ăn uống cho bộ đội, nhất là tăng các “bữa ăn tươi” một mặt hậu cần tiểu đồn cử người vào các bản dân lân cận mua, đổi rau quả, lợn, gà, mặt khác tiểu đồn lập một tổ săn bẫy thú rừng gồm vài ba tay súng

“thiện xạ” coi như chuyên trách Lượng thịt thú rừng (chủ yếu là nai, lợn rừng)

cĩ khi kiếm được nhiều đã dành một phần sấy khơ hoặc làm ruốc bơng dự trữ

Bằng quyết tâm đi kèm với những biện pháp tích cực nêu trên, chỉ một thời gian hơn tháng sau, sức khoẻ của gần 400 cán bộ, chiến sĩ Tiểu đồn 10 đã được cải thiện rõ rệt Sốt rét giảm hẳn, bệnh tê phù đều được chữa khỏi, khí thể vui vẻ, tin tưởng đang đẩy lùi dần khơng khí nặng nề, ảm đạm bởi đau ốm, đại trà trước đĩ Và khi những cơn mưa cuối mùa tạnh dần để bước vào mùa khơ - mùa quyết định mọi hoạt động của Binh đồn Trường Sơn thời đánh Mỹ

Từ những điển hình nêu trên, phịng quân y 559 đã đúc rút thành bài học kinh nghiệm và đã phổ biến thành diện rộng để các đơn vị trên tồn tuyến cùng

áp dụng Chính nhờ vậy mà bệnh sốt rét đã bị đẩy lùi một bước cơ bản, tình hình sức khoẻ bộ đội cũng như các lực lượng khác cĩ mặt trên tuyến đường Trường Sơn đều được phục hồi ngày một khả quan hơn

Cũng vào thời điểm cực kỳ khĩ khăn đĩ, ở hậu phương, Tổng cục Hậu cần và đặc biệt là Cục quân y cũng đã dồn mọi cố gắng nhằm chi viện kịp thời

về mặt quân y cho ðồn 559 Nhưng do địch đánh phá ác liệt trên các tuyến đường giao thơng nên sự chi viện này đã khơng thể đạt được như mong muốn, nhất là việc vận chuyển thuốc men Mặc dầu vậy, một số cơng việc liên quan mật thiết đến sự hoạt động của Ngành quân y 559 vẫn được xúc tiến khẩn trương tại Hà Nội Trước hết đĩ là Quyết định thành lập Viện quân y 59 (tháng 5/1965)

và đã chính thức đi vào hoạt động ngày 16/6/1965 (địa điểm đặt) tại Qui ðạt, Hĩa Tiến, Tuyên Hố, Quảng Bình) Bác sĩ Nguyễn Cơng Khanh được cử làm

vụ Về chuyên môn Viện cũng ñã hình thành các khoa; nội, ngoại, phòng khám, dược, X.quang, xét nghiệm Cán bộ chuyên môn cũng ñược bổ sung thêm một

số bác sĩ như chuyên khoa ngoại có các bác sĩ Hoàng Tân, Lê Dính, Trần Hành, Bác sĩ Triệu; chuyên khoa răng có thêm bác sĩ Quánh Duy Hoàn; chuyên khoa mắt có bác sĩ Phu; khoa xét nghiệm có bác sĩ ðinh Hữu Tuân; khoa da liễu có bác sĩ Dinh; khoa X.quang có bác sĩ Cao ðức Chấn; khoa nội có bác sĩ Chu ðức Hùng, Vũ Thị Lương, Tuyết Hồng; khoa dược có dược sĩ ñại học Châu Lương Ngoài ra còn có thêm một số y sĩ, y tá, dược sĩ trung cấp, dược tá và các kỹ thuật viên về xét nghiệm X.quang Viện còn ñược trang bị một ô tô chuyên dụng cho việc tải thương, cấp cứu

Ngoài việc chính là khám chữa bệnh cho thương binh, bệnh binh, Viện còn ñược phòng quân y giao thêm nhiệm vụ ñào tạo y tá tại chỗ ðể thực hiện có kết quả việc ñào tạo này, Viện phải lập thêm một Ban huấn luyện do bác sĩ Nguyễn Minh Thi phụ trách Ban huấn luyện này chính là tiền thân của Trường trung cấp quân y 559 sau này Ngay từ khoá ñầu, Viện ñã ñào tạo cấp tốc 100 y

tá và sau ñó còn hai khoá tiếp theo Số y tá ñược ñào tạo tại chỗ này ñã trở thành nguồn bổ sung hết sức quan trọng cho các cơ sở ñiều trị thương binh, bệnh binh trên toàn tuyến ðây là một mô hình ñầy sáng tạo của quân y 559 ñã ñược ngành

y tế trong và ngoài quân ñội ñánh giá cao về hiệu quả thiết thực của nó, vì không những bổ sung lực lượng kịp thời mà chất lượng tay nghề của số anh chị em này cũng rất khá do ñược thực hành, thực tập trên thực tế qua việc trực tiếp ñiều trị thương, bệnh binh

ðồng thời với việc thành lập Viện quân y 559 là sự ra ñời của ðội vệ sinh phòng dịch 559 (tháng 5/1965) Thời gian ñầu biên chế của ðội chỉ có 7 người gồm ñội trưởng là Thượng úy bác sĩ Phạm Sùng, ñội phó là y sĩ Nguyễn Văn Tuệ, bác sĩ Lương Nguyên Mão vừa ñược bổ sung từ lớp chuyển tiếp 201 của trường ðại học y Hà Nội và 4 y tá khác làm kỹ thuật viên Trung tuần tháng 5/1965, toàn ñội ñã lên ñường hành quân vào Trường Sơn và khi ñến nơi, ðội ñược phòng quân y 559 bổ sung thêm gần 20 người vừa y sĩ, y tá và một số phương tiện kỹ thuật chuyên môn khác Trên cơ sở ñó, ñội vệ sinh phòng dịch chia ra làm 4 bộ phận công tác theo chức năng chuyên môn như sau:

- Bộ phận phòng chống bệnh sốt rét

- Bộ phận phòng dịch tối nguy hiểm

- Bộ phận vệ sinh sinh lý lao ñộng

- Bộ phận bảo ñảm vệ sinh sức khoẻ phụ nữ

Hình thức hoạt động của ðội là cơ động, bám chiến sĩ, bám địa bàn hoạt động của các đơn vị để phục vụ, tìm hiểu và nghiên cứu

Phối hợp hoạt động với đội vệ sinh phịng dịch của ðồn, tại các Binh trạm cũng đã thành lập tổ vệ sinh phịng bệnh (chủ yếu là phịng chống bệnh sốt rét) cĩ từ 3 – 5 người và thường là do một quân y sĩ chuyên khoa phịng dịch phụ trách Một số tổ vệ sinh phịng bệnh dạng này cịn được trang bị kính hiển vi (thời điểm đĩ cịn rất ít) để tìm ký sinh trùng sốt rét

Tháng 7/1965, sau khi hành quân từ Hà Nội vào Tuyên Hố được mấy ngày, bác sĩ Mão được cử xuống Tuyến 1 cùng với 1 y tá để nắm tình hình dịch bệnh, cùng đi cĩ anh Vũ Tồn là chỉ huy trưởng của tuyến Bấy giờ khí hậu tây Quảng Bình đang giữa mùa nắng nĩng, nhưng khi vượt qua cửa khẩu Cha Lo sang đất Bạn thì trời mưa tầm tã suốt ngày đêm Cĩ hơm tổ cơng tác phải dừng lại vì khơng vượt qua được những con suối lũ chảy xiết ðiểm dừng chân đầu tiên là một đơn vị vận tải ơ tơ đĩng trong một thung lũng ẩm thấp, nước ngập trước, ngập sau Bước vào lán thấy anh em lái xe bị sốt rét nằm la liệt, trong đĩ

cĩ một người đang lên cơn đau bụng dữ dội, Bác sĩ Mão liền thăm khám thấy nhiệt độ lên tới 400C (trường hợp này về sau được xác định là sốt rét thể tiêu hố) Nhớ lại lời dạy của Giáo sư ðặng Văn Ngữ khi học ở trường ðại học y rằng “Sốt rét là một bệnh truyền nhiễm được lưu hành cĩ tính chất địa phương với ba triệu chứng điển hình là sốt cao, rét run, ra mồ hơi nhiều và cĩ những biến loạn trong máu cùng những rối loạn trầm trọng ở lách, gan Bệnh nhân thường mệt lả, khơng ăn uống được gì, lại nơn nhiều nên gầy đét, da mặt bủng, nhợt nhạt, huyết áp kẹt 10/80 mHg, mạch nhỏ yếu” Vậy thì phải chăng đây cũng là thể bệnh sốt rét ác tính nhưng triệu chứng lâm sàng biểu hiện khơng rõ ràng ? Trong hồn cảnh mưa lũ cản đường nên chuyển về bệnh xá của Tuyến ở mãi phía sau khơng thể kịp với tình trạng cấp cứu này Sau khi trao đổi như thể hội chẩn với các đồng nghiệp cĩ mặt, bác sĩ Mão quyết định điều trị thăm dị bằng một số thuốc trụy tim mạch, chống nơn và B1, B12, C thì thấy bệnh nhân đỡ dần, nhiệt độ ổn định Kết quả sau 4 ngày điều trị theo một phác đồ chống sốt rét ác tính, người bệnh đã ngồi dậy tự ăn uống và chuyện trị được Trước thành cơng này khơng chỉ tổ vệ sinh phịng dịch mà tất cả anh em lái xe trong đơn vị cùng đều vui mừng và càng củng cố thêm niềm tin vào chuyên mơn của quân y

Từ thành cơng của ca điều trị sốt rét này, những người làm cơng tác vệ sinh phịng dịch cĩ thêm bài học kinh nghiệm về chẩn đốn lâm sàng cũng như phương pháp điều trị cấp cứu bệnh sốt rét ác tính mà lần đầu họ gặp thực tế ðồng thời cũng rút ra một điều là lúc này ký sinh trùng sốt rét cịn chưa kháng thuốc Quinin, nên loại thuốc này vẫn giữ được tính đặc hiệu

Rời đơn vị xe, tổ cơng tác đến một đơn vị cơng binh thì thấy cảnh tượng

ốm đau của bộ đội ở đây cũng khơng khác gì nơi vừa đi qua Từ bài học kinh nghiệm của đơn vị xe, tổ cơng tác phối hợp với quân y đơn vị và anh nuơi lên kế hoạch điều trị sốt rét trên cơ sở phân loại bệnh nhân để tuỳ mức độ nặng nhẹ mà

cĩ chế độ thuốc men cũng như ăn uống phù hợp Chỉ sau vài tuần liền giải quyết

Từ thực tế của chuyến cơng tác điều tra khảo sát đĩ, bác sĩ Lương Nguyên Mão đã báo cáo tường trình về chỉ huy ðội vệ sinh phịng dịch và phịng quân y

559 Báo cáo khằng định: bệnh sốt rét là nguy cơ số một làm mất sức chiến đấu của bộ đội Trường Sơn Vì vậy nhiệm vụ hàng đầu của ðội vệ sinh phịng dịch nĩi riêng và của tồn ngành quân y 559 nĩi chung là phải tập trung mọi khả năng để loại trừ bằng được căn bệnh đang lan tràn thành nạn dịch này ðây

cũng chính là điều mà lâu nay lãnh đạo phịng quân y và cả Cục quân y đang rất trăn trở trong việc tìm ra giải pháp khả thi cho việc phịng và chống bệnh sốt rét một cách hữu hiệu Chính vì thế mà trong thời gian này nhiều đồn nghiên cứu sốt rét quân y và dân y đã vào tuyến đường Trường Sơn phối hợp với lực lượng quân y 559 triển khai các cơng trình nghiên cứu phịng chống sốt rét Năm 1965

cĩ đồn nghiên cứu Cục quân y do Phĩ tiến sĩ Bùi ðại – Chuyên gia bệnh truyền nhiễm, bác sĩ Nguyễn Nhật úc – Chuyên gia cơn trùng và ký sinh trùng, Phĩ tiến

sĩ Ngơ Vi ðại – Chuyên gia vi sinh vật, bác sĩ Vũ Phong – Chuyên gia cơn trùng

ký sinh trùng và nhiều kỹ thuật viên sốt rét đã tổ chức nghiên cứu trong nhiều đơn vị bộ đội và TNXP trên Tuyến 1 thuộc địa bàn tỉnh Khăm Muộn (Lào) Qua năm 1966 lại cĩ đồn nghiên cứu phịng chống sĩt rét của Viện sốt rét – cơn trùng – ký sinh trùng

Nửa cuối năm 1996, quân y 559 lại được tăng cường thêm 12 bác sĩ, trong

số đĩ cĩ những người đã từng cơng tác vệ sinh phịng dịch lâu năm nên cĩ kinh nghiệm như các bác sĩ Nguyễn Khắc Tuyên, Võ Hồng Phước, Vũ Hưởng nên phần lớn đều được bổ sung vào lực lượng vệ sinh phịng dịch Mấy tháng sau, quân y 559 lại được tiếp nhận thêm mấy tổ cơng tác chuyên về phịng chống sốt rét đã được tổ chức huấn luyện ở hậu phương nên càng cĩ điều kiện đi sâu xác định dịch tễ học sốt rét

Qua tổng hợp kết quả của 60 cơng trình nghiên cứu về ký sinh trùng sốt rét của nhiều tác giả trongvà ngồi tuyến, quân y 559 đã rút ra mấy kết luận:

- Trên tuyến đường Trường Sơn do ðồn 559 phụ trách cĩ tới 18/25 chủng loại muỗi Anophen gây bệnh sốt rét, trong số đĩ thì đứng đầu là các loại muỗi: A.minimus, A.balabasensis, A.maculatus, A.vagus

ðiều tra thực nghiệm trên 23.840 người trên tuyến thì thấy số có ký sinh trùng dương tính là 17,8%, trong ñó P.falciparum 88,6%, P.vivax 10,89%, faciparum và Vivax 0,65%

Toàn tuyến ñã có 23/66 ñiểm có ký sinh trùng sốt rét ñã kháng thuốc chống sốt rét rõ rệt Vì vậy nhóm thuốc Biguanid có Paludrin, Cycloroproguanid hầu như ñã không còn tác dụng Nhóm 4 - Aminoquinolein như Délaguil, nivaquin dùng ñơn thuần, cả quinacrin (nhóm 9 Amino quinôlein) ñã kháng tới 51%, quinin kháng 12% nên phải dùng theo phương phối hợp

Sốt rét không có miễn dịch tự nhiên, ai cũng có thể nhiễm sốt rét, tốc ñộ cảm nhiễm nhanh hay chậm tuỳ theo cá thể, trong khoảng 3 năm, mọi thành phần lực lượng của Tuyến 559 ñã lần lượt sơ nhiễm từ 99 – 100% Từ khi ñặt chân vào vùng sốt rét Trường Sơn sau 40 ngày ñã có 4,9% nhiễm ký sinh trùng sốt rét, sau 60 ngày là 5,4% (có sốt lâm sàng 9,6%), sau 90 ngày tỷ lệ nhiễm là 9% (có sốt là 16%)

Tuy không có miễn dịch tự nhiên nhưng bệnh sốt rét lại có biểu hiện miễn dịch thụ ñộng, vì vậy từ năm thứ hai vào Trường Sơn, trừ một số người bị sốt rét

ác tính ngày từ ñầu làm cho suy kiệt dẫn ñến tử vong, còn phần lớn là sốt rét tái phát, quãng cách giữa các ñợt sốt rét thưa dần, số lần sốt trong năm/ñầu người giảm, bộ ñội ở Trường Sơn càng lâu thì sự khác biệt về nhiễm ký sinh trùng sốt rét và lâm sàng sốt rét so với dân ñịa phương ñã có xu hướng ñồng hoá do ñược miễn dịch Mặt khác, hiện tượng nhiễm ký sinh trùng sốt rét tỷ lệ nghịch với cuộc ñời (18 25 tuổi là 27%: 26- 30 tuổi là 17,1%; từ 31 tuổi trở lên là 14%) Chính vì vậy mà chiến sĩ mắc sốt rét so với cán bộ nói chung thường cao gấp ñôi Chính từ kết quả nghiên cứu trên ñã ñưa ñến quyết ñịnh bỏ cách uống thuốc ñiều trị dự phòng hàng tuần và ñồng thời cũng bỏ cách uống dự phòng thường xuyên cho người ñã ở nhiều năm trong vùng sốt rét Từ ñó tìm cách uống thuốc

có hiệu lực hơn (uống chặn cơn, chặn mùa, chặn dịch)

Vùng hoạt ñộng của ðoàn 559 có một không gian rộng lớn với nhiều vùng ñịa hình khí hậu khác nhau nên mức ñộ sốt rét, mùa sốt rét cũng có sự khác biệt nhau Các tháng có tỷ lệ sốt trên trung bình thường là từ tháng 5 (chuyển từ mùa khô sang mùa mưa bị sốt nhiều nhất) ñến tháng 10 tức là các tháng mùa mưa Vùng sốt rét nặng nhất là phía tây Trường Sơn, ñặc biệt là vùng 3 biên giới thuộc ñịa bàn hoạt ñộng của tuyến 3 (thung lũng Sêcamán)

Từ những kết quả nghiên cứu nêu trên, ngành quân y Trường Sơn ñã hiểu sâu hơn về dịch tễ học, lâm sàng bệnh sốt rét, phát hiện ñược hiệu lực giảm, kém của một số thuốc từ ñó mà có kế hoạch mang tính “chiến lược” lâu dài và toàn diện trong việc phòng và chống bệnh sốt rét trên toàn tuyến, ñồng thời rút ra những kinh nghiệm quí báu phổ biến cho các chiến trường khác

Trước những yêu cầu to lớn, nặng nề của nhiệm vụ mới mà quân ủy Trung ương và Bộ quốc phòng giao cho ðoàn 559 phải hoàn thành trong năm

1966, ñầu tháng 11 năm 1965, ðoàn ñược bổ sung thêm lực lượng về quân số cũng như phương tiện, ñưa quân số toàn ðoàn lên 25.754 người Qua năm 1966,

quân số lại tiếp tục tăng lên đến 30.000 người mà chủ yếu là tăng cường lực lượng phịng khơng từ biên giới Việt – Lào vào sâu phía trong và lực lượng chuyên gia, cố vấn giúp Bạn dọc tuyến hành lang Lúc này đội ngũ quân y của

559 đã cĩ 74 bác sĩ, 2 dược sĩ đại học, 26 dược sĩ trung học, 246 quân y sĩ, 47 dược tá, 927 y tá So với nhiều năm trước đĩ thì đây là con số rất lớn, thể hiện

sự cố gắng lớn của hậu phương chi viện cho tuyến đường Trường Sơn, nhưng so với yêu cầu nhiệm vụ thì vẫn chưa thể đáp ứng, vì thế càng địi hỏi nghị lực và quyết tâm “xả thân vì nhiệm vụ” của cán bộ, chiến sĩ quân y trong tồn ðồn Theo kế hoạch quy định trong năm 1966 ðồn 559 phải vận chuyển giao cho các chiến trường miền Nam 14.345 tấn; giao cho bạn Lào 5.919 tấn và đảm bảo cho nhu cầu nội bộ ðồn là 23.824 tấn Tuy nhiên, vào các tháng mùa khơ thời tiết thuận lợi thì địch lại đánh phá hết sức ác liệt hịng chặn đứng nguồn chi viện trên tuyến đường Trường Sơn xung yếu này ðặc biệt vào thời điểm Noel 1965,

Mỹ tuyên bố ngừng ném bom miền Bắc để “tỏ thiện chí hồ bình” nhằm đánh lừa dư luận nhưng thực chất là tập trung lực lượng đánh vào tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn Mỗi ngày cĩ đến 60 – 100 lần/chiếc, phần lớn là máy bay phản lực đánh phá liên tục 24/24 giờ, tập trung nhất là từ cửa khẩu vào đến nam đường số 9 Ban ngày chúng đánh phá đường giao thơng tập trung vào các điểm quan trọng như Pha Nốp, Xiêng Phan, Pắc Pha Năng, Xĩm Péng, Tha Pa Chon, Văng Mu, Tà Khống, Dốc Riêng ở Tà Khống, hầu như đêm nào máy bay C130 cũng quần đảo trên bầu trời để thả pháo sáng cầm canh từ đầu hơm suốt sáng Các đồn xe của ta qua phà Tà Khống đều bị địch phát hiện đánh phá Chúng cịn tập trung nhiều tốp máy bay từ 8 – 12 chiếc, cĩ tốp lên đến 20 chiếc đánh phá áp đảo và các trận địa cao xạ của ta ở Pác Pha Năng, Xiêng Phan, Lằng Khằng, Tà Khống ðặc biệt chúng mở một đợt đánh bom phát quang kết hợp với máy bay C130 rải chất độc hố học làm trụi lá cây dọc đường tuyến từ Tha Pha Chơn qua Lùm Bùm, đường 9, dốc Thơm vào đến Bạc, sâu vào hai bên đường 1 – 2 km làm lộ đường, lộ kho và bãi đậu xe của ta nên đã gây cho ta nhiều khĩ khăn hơn Từ ngày 14 – 16/1/1966, đường bị đánh tắc ở Pha Nốp, Xiêng Phan, Pác Pa Năng, Vàng Mu, Tà Khống mãi đến hơn một tuần lễ sau mới tạm thời khắc phục được Vận chuyển trên tồn tuyến coi như bị đình trệ mất hơn nửa tháng Riêng Phà Tà Khống bị khống chế ác liệt, lực lượng xe qua được khơng đáng kể mà hy sinh tổn thất lại lớn Chỉ trong vịng hai tuần lễ đầu tháng 1/1966

đã cĩ 20 người hy sinh, 50 người bị thương Tiểu đồn 12 pháo cao xạ bị địch tập trung đánh vào các trận địa ở Lằng Khằng, Khe Nhu, Pác Pa Năng chỉ sau vài tuần chiến đấu cũng đã cĩ 30 đồng chí hy sinh, 6 khẩu pháo bị hỏng Tính chung mấy tháng mùa khơ 1965 – 1966, xe cơ giới của ta bị máy bay địch ném bom phá hủy 42,3% Và cũng gần suốt cả mùa khơ đĩ, lượng hàng hố mà ðồn

559 chuyển giao cho chiến trường chỉ bằng 10% kế hoạch Riêng các lực lượng

từ Tà Xẻng trở ra đến Sa Kạe và cả mặt trận Tây Nguyên hồn tồn chưa đưa được chuyến hàng nào

Mùa mưa năm 1966 lại đến sớm khác thường so với mọi năm nên xe cơ giới ngay từ cuối tháng 5 đã hồn tồn khơng hoạt động được nữa Do khơng dự kiến đúng âm mưu thủ đoạn của địch nên đối phĩ của ta đã bị động, lúng túng