Bài viết trình bày trung tâm của ba kỷ nguyên văn minh trong lịch sử dân tộc; một di sản văn hóa đồ sộ, vô giá; Thăng Long – Hà Nội văn hiến, anh hùng, nhân văn, hòa hiếu.
Trang 1THfING LONG-Hfl NQI
VI THE UCH S(]r V^ Dl SflN V^N HOd
PHAN HUY Lfi
1 T r u n g t a m cua ba ky nguyen van
m i n h t r o n g lich sii d a n toe
Qua ti^n trinh lich sii lau dii, kl iiC khi
con ngudi xuS't hien tren vung da't Uh Noi,
nha't la ti( khi dinh do ThSng Long nfim
1010 cho den nay, Thang Long • Ha Ngi dd
CO mat vOi vi thi' trung tdm cua ba ky
nguyan vdn minh ldn cua lich sikddn toe
Trong thdi dai diing na6c, tren nS^n tang
cua ky thuSt luy$n kim ma dinh cao la vin
hoa Dong Sdn, ngUdi Viet co da sang 14p
nen nen vdn minh co dai va hinh thanh
nha nu6c sd khai VSn Lang - Au Lac Da'y
l i Ky nguyen vdn minh vd dUng niidc cua
ngUcfi Viet cd Nen tang ciaa ky nguySn nSy
la vfin minh lua niiflc phat trien cao v6i
cong cu san xua't bSng dong, sfit vk cd ca'u
xa hoi cong dong x6m lang tren dia ban chii
yeu cua chau tho song Hong Thu6 do, dlTt
Thang Long - H& Noi la mot vung kinh te,
xa hoi tru phu trong cai noi cua nen vfin
minh lua nU6c vung chau thd song Hong
Tren hau khSp vung da't nfiy, cac di tich
Vfin hoa Dong Sdn phan bo kha day, tap
trung nh^t Ifi vung Co Loa Tren mot di^n
tich hep, khao co hoc da phat hi^n nhieu di
tich, di vat tieu biiu cua Vfin hoa Dong Sdn
nha trong dong, lU3i cay dong, mui ten
dong va nhiiu c6ng cu san xua't, d6 dung, vii khi, do trang siic phong phU Tiep noi nU6c Vfin Lang thdi Hung VUdng ma trung tam la vung Viet Tri tren dinh tam giac chau song Hdng, nUdc Au Lac ddi An
Dudng Vudng da chuyen do ve Co Loa nhm
giiia vung thiidng chau thd song Hdng, tren bcl song Hoang Giang noi lien h§ thong
song Hdng v6i song Thai Binh, Day la lin dau tien trong lich sit, thanh Co Loa tren
vung da^t Ha Ngi da trS thfinh trung tam chinh tri, quan sii, kinh t^, vfin hoa cua vUdng quoc Au Lac Ba vong thanh tren mfit dfi't cung vcli cac di tich, di vat mfi khao
cd hgc phat hi$n tit trong long dfi't cho tha'y
day la mgt toa thanh qui mo ldn dat din trinh do kie'n tnic va quan sU cao trong binh di$n phat trien ciia vfin minh Dong Nam A thdi d6 Clfu true ba vong thanh dai tren 16km, ngoai thanh co hao thong vdi song Hofing Giang cung vdi h§ tho'ng cac luy phong v^ ben ngoai vl cac u dfi't dfip nho ra ciia thfinh Noi nhil nhQng vong gac (g£n nhu cong sU kieu "dich lau" trong kien true thanh cua Trung Quoc), chdng minh
Co Loa la mdt ki§'n true quan sU kien cd xay dUng tren cd scl tfin dung dia hinh tU nhien, kit hijp rS^t chat giiia thuy va bg
Trang 2giiia phdng ngU vfi tfi'n cdng Hang van mui
ten ddng tim tha'y 5 C^u Vi^c ciing vdi h^
thdng 16 ddc mui tfin ddng phfit I^ trong
thanh Ndi vi truydn thuydt "nd thfin" cang
phan anh nhu cfiu qufin si^ cao ciia nUdc Au
Lac, tfnh Uu vi^t ciia loai vu khi nfty
NhUng trdm ldn ta't ca, nUdc Au Lac ra ddi
tren su hen kit c^ng ddng cao hdn cua
ngUdi Lac Vi^t va Au Vi6t, md r^ng dia ban
cua dfl't nUdc va chuyen do vc gifla viing
chau thd, xfiy thanh Cd Loa ki§n cd Dd la
chi tieu phan anh m^t bu6c phat tridn mdi
ciia td chiic nha nUdc vfi nin vfin minh ciia
ngUdi Vi^t cd Trong dicu ki|n chinh tr},
kinh te, xa hdi thdi dd, do thfinh Cd Loa ndi
bat lin nhu mot tda thfinh phdng v^ kien cd
ciia mdt trung tam chinh tri qudc gia, vfi ben
ngoai la vung cU trd tUdng doi tflp trung cua
cac xdm Ifing cU dan Ifim nghi ndng, nghi
thii cdng, nghi chii lUdi danh bSt thuy san
ven sdng Dd Ifi ke't cfi'u nfing vl mot quan
thfinh, cdn vl kinh te', cS'u phin cua dd thi
mdi hinh thanh cdn mang tinh sd khai
Tiep do, trong hdn nghin nfim Bfic
thuoc, the ky X da ghi vao lich sxi nhU mot
budc ngoat trong cudc da'u tranh ket thiic
thdi Bfic thugc gianh lai ddc Ifip hoan tofin
Khiic Thtfa Du ndi day gifinh lai chu
quyin, Dudng Dinh Ngh6 danh bai cudc
xam lUdc lin thiit nha't cua Nam Hfin, giii
viing chu quyin vfi Ngd Quyin Ifip n§n dai
thfing Bach Dfing ddp tan cudc xflm luge
lin ihxt hai cua nha Nam Han Do Ifi nhflng
su kicn danh difu budc trudng thanh cua
phong trfio dan tdc va nliflng bUdc di tie'n
tdi cha'm dfit hofin toan nen dd ho nudc
ngoai Ngd Quydn xUng vUdng tiic la cdng
khai xSc lap nen ddc Ifip, dinh dd 6 Cd Loa;
Dmh Bd Linh rdi Le Hoan xUng de, xay
dung dd thanh Hoa Lu (Ninh Binh) khing
dinh chii quyen quoc gia, bieu thi y thttc
xay dUng mdt nha nUdc ddc ISp Cac vUdng
cung 06* chfnh quyin trung Udng, dfkp tan
cu$c xflm IU(?c lin thCt nha't ciia nhfi Tdng,
gifl viing chu quyin qudc gia Da'y la thfing l(;i to ldn trdn con dudng d^y thach thflc ciia nha nU6c ddc l$p non tr^ gianh lai sau tham hoa Bfic thu^c hdn nghin nfim, kh^ng djnh Biic m^nh cua dan tdc vfi chu^n bi nhflng tiln d l cho cdng cu^c phuc hUng dSn tdc, xay dUng mgt qud'c gia ddc lap va thinh
vxicfng Chinh trdn cd BCt nhflng tien de lich
sil dd, nfim 1010, vua Thfii Td LJ Cdng Uln
da thUc hi§n mgt quyit dinh trgng dai: dtii
dd tijf Hoa Lu (Ninh Binh) v l thfinh Dai La (Ha Ndi) va ddi tdn la thSnh Thfing Long
Trong bidu tUc?ng Rdng bay len vita tran
d^y khi t h i vfi sfle sdng, vfla chfla dUng
dfi'u dn cpi ngudn con Rdng chau Tien cua
huyin thoai dan gian, vUdng trieu Ly (1009-1225), rdi vUdng trilu Tr^n (1226-1400), Hd (1400-1407) vfi Ld sd (1428-1527)
da thuc hidn thanh cdng sU nghidp phuc hUng dfin toe, dfiy manh cdng cudc xay
dUng va bao v? dfi't nUdc, sang Ifip nen Ky nguyen van minh Dai Viet
Dd Ifi ky nguyen vfin minh thfl hai trong lich sii Vigt Nam vdi nhflng thfinh tUu rUc
rd trong phat tridn kinh te, chfin hUng vfin hda va nhflng vu cong hao hiing trong chdng ngoai xfim, bao v^ dS^t nude Cong cudc phuc hUng dan tgc nfiy mang tinh dac
thu cua lich axl Vi?t Nam, dUdc thuc hign
thfinh cdng sau khi da't nUdc da vUdt qua hdn nghin nfim Bfic thuoc, da khfic phuc dui?c nguy cd bi ngoai bang ddng hda, de tim lai sfle manli cua cdi ngudn ma xay dUng vfi phat triin dfi't nudc Nudc Dai Viet trd thanh mgt qudc gia dan tdc ddc Ifip, thd'ng nh^t, van minh va cUdng thinh eua viing Ddng Nam A Tfl niia sau thd ky XVIII nhin v l qua khfl, vdi sU suy nglm, so sanh vdi thd gidi Ddng A trong vdn kiln thflc uyen bac cua minh, nha bac hgc Le
Trang 3trieu dai nhd Ly, nhd Trdn c6 tieng Id vdn
hien" (1) Nen vfin minh Dai Vi?t thdi LJf,
Trin, Ld di^a tren cd sd ndng nghidp liia
nUdc phfit trien cao vdi nhflng cdng trinh dd
song, de bien va thuy lOi do nhfi nUdc vfi dia
phUOng xay dUng, kit hi?p vdi cfic nghi thii
cdng va quan h? hfing hda tiln t§ md mang
Thanh Thfing Long trong thdi L;^, Tr^n, Le,
(cuoi TrSn tfl nfim 1397 ddi ten Ifi thanh
Ddng Dd cho den het thdi Hd, thdi Le sd Ifi
thanh Ddng Kinh), dugc xay dUng vfi tu tao,
md rgng, dat qui md ldn nha't vao thdi Le
Thanh Tdng, li€n tuc Ifi kinh dd cua nUdc
Dai Vidt, ddng thdi ciing Ifi trung tam hdi tu
va tda sang ciia nen van minh Dai Vidt
Tfl the ky XVI-XVII, nin vfin minh Dai
Viet tiep tuc phat triin trong boi canh mdi
ciia nin thUOng mai A chau khi quan he
mSu dich phUdng Ddng phat trien trong moi
quan hg vdi phUdng Tfiy vfi sU hinh thanh
thi trUdng thd' gidi Nudc Dai Viet md rdng
quan h0 giao thUdng vdi nhieu nUdc Ddng
Nam A, Dong A, Nam A, TSy A va ca mot sd
nudc phUdng Tay nhu Bd Dao Nha, H i Lan,
Anh, Phap Nhiiu cang thi vflng ciia bien,
ven sdng ra ddi va thinh dat trong thdi dai
mau dich phat dat nay Dien mao Kinh
thfinh Thfing Long cua nUdc Dai Vidt cung
CO nhiiu biln ddi, khdng nhflng phat trien
vl qui md, kiln tnic, the che chinh tri ma ca
ve ket ca'u kinh tl, xa hgi, vfin hda Trung
tam quyin lUc chinh tri khong chi tfip trung
trong Hofing Thanh (vua Le) ma cdn xu^t
hien mdt trung tfim mdi la phu Chiia T4nh
ngoai Hofing Thfinh Trong vimg "thi" ciia
kinh thfinh vfi ca vung ngoai vi, ben canh
nhflng xdm lang ndng nghidp da phdt trien
mdt hf thdng lang nghi, pho" nghi thu
cdng, mdt mang ludi cac ch^-bln,
phd-phudng ma trung tam s^m ufi't nha't Ifi khu
vi^c phia dong Hofing Thanh cho din ciia
sdng Td, dge sdng Hdng nhu mdt hinh tam
Thfinh, c^nh nllm Ifi bd sdng Hdng Ngofii cU ddn trong nudc, da cd mgt sd cU dfin nUdc ngofii din budn ban sinh sdng nhu ngudi Chfim, ngudi Hdi, ngUdi Hoa, ngUdi Nhfit vfi tfl thd ky XVII cd ca thUdng didm ngUdi Anh, ngUdi Hfi Lan Thfing Ijong - Ke Ch<? phfit trien thfinh mdt dd thi s^m ufi't vfi cung Ifi mpt trung tfim m$u dich mang tinh qudc td Idn nha't ciia ca nUdc
Trong ky nguyen vfin minh Dai Viet, Thfing Long la Kinh dd, la trung tam chinh tri qudc gia, Ifi trung tfim kinh td vfi vfin hda tidu biiu ciia ca dSTt nudc
Tfl nam 1788, khi vua Quang Trung !en
ngdi Hoang dl, dinh dd b Phu Xuan, rdi
nam 1802 nhfi Nguyin xay dUng Kinh thfinh Phii Xuan • Hue, Thfing Long khdng cdn gifl vi tri trung tam chinh tri qudc gia nhUng vIn Ifi mdt trung tam kinh tl, vfin hda ldn va ndi tie'ng cua dat nUdc Nhin chung tren pham vi thd gidi, tfl the ky XVII-XVIII, trung tam vfin mmh t h i gidi
da chuyln dich sang phUdng Tay dUpc danh dfi'u bfing thfing Idi ciia each mang tU san vfi sU ra ddi cua nin vfin minh cdng nghiep PhUdng Ddng vfin mmh cua thdi cd dai va trung dai, trd thfinh ddi tUdng xam lUdc va khai thac cua chii nghia thUc dan phUdng Tay Trong bdi canh dd, sau cugc khang chiin chdng Phap thfit bai do nha Nguyin lanh dao, tfl nfim 1884, Viet Nam trd thfinh thuoc dia cua chii nghia thUe dfin Phap Trong bdi canh dd Ha Ndi hi thuc dan Phap xam chiem tfl nfim 1882, rdi trd thfinh thu phu cua Dong DUdng thude Phap, la trung tam quyen lUc ciia chii nghia thuc dSn Dudi sU thdng tri cua chii nghia thi^e dan, qui hoach dd thi, kdt ca'u kinh tl, xa hdi ciia Ha Ndi chuyln ddi d^n theo hudng do thi hda kilu phUdng Tdy Ha Ngi tiep nhfin nhieu anh hudng vfin hda Phap vfi phUdng Tay, nhfi't la tu tUdng dfin
Trang 4chi, k j thufit fi'n loat, ngh^ thu§t kiln
true Ha Ngi Ifi mdt trung tfim sdi dong
trong giao thoa vfin hda, d^u tranh gifla cdi
cu vfi cdi mdi, la ndi di dfku trong tiip biln
vfin hda, trong tid'p thu vfi dung hda nhiiu
tu tUdng, vfin hda tidn tien ciia thd gidi
Nhung Ha Ndi v5n bao tdn vfi gin gifl dugc
nhflng gia tri ciia di san tfl ngfin xUa ciia
vfin hda Thfing Long vfi cung Ifi trung tfim
ciia nhiiu phong trao ydu nUdc vfi each
m^ng sdi ndi, nhfi't la tfl khi Dang Cdng san
Vi$t Nam thanh Ifip
Nfim 1945, each mang thang Tfim
thanh cdng b Ha Ndi va tren ph^m vi ca
nUde Quang trudng Ba Dinh b Ha Ngi Ifi
ndi da vang ldn ban Tuyin ngdn ddc Idp
eiia Chu tich Hd Chi Minh, khai sinh mdt
qudc gia - dan tdc dde Ifip sau gin mdt t h i
ky hi chii nghia thuc dan xam lUpc vfi dd
ho, md ra mdt ky nguyen mdi trong Hch s\i
dan tdc: Ky nguyen doc Idp tU do, tien len
van minh hien dai Ha Ndi dUdc khdi phue
vi tri Thu do ciia nUdc Viet Nam Dan chu
Cdng hda tfl nfim 1945 rdi nUde Cgng hda
xa hdi chu nghia Viet Nam tfl nfim 1976
Trong ky nguyen mdi, Hfi Ndi cung ca nUdc
da tidn hfinh mdt cuoc trudng chinh 30
nfim vdi hai cudc khang chiin chdng Phap,
chdng My, hofin thfinh sU nghiep giai
phdng dan tdc, gifinh l?i ddc Ifip dan tgc,
chii quyin qudc gia va thong nha't To qudc
Dd Ifi mdt thanh tuu vi dai dUa Vi^t Nam
len vi tri tien phong ciia phong trfio dfi'u
tranh chdng chii nghia thuc dfin, giai
phdng dan tdc tren pham vi the gidi Ha
Ndi da trai qua nhflng nfim thang cUc kjf
gian nan trong nhflng nfim d^u gifinh vfi
gifl chinh quyen each mang, da dfi'u tranh
oanh li$t chdng fich chilm ddng cua thiic
dan dan Phap va da chi vidn sfle ngUdi siic
cua cho tiln tuyen ldn mien Nam, da danh
bai chiin tranh pha hoai b^ng khong quan
trdn khdng" cufii nam 1972 Sau khi dfft nUdc thdtig nhfi't, Hfi Ndi tiip tyc cdrg vi§c khfic phyc h$u qua chiin tranh, xfiy dUng thu dd Dfic bi§t tfl nam 1986, Hfi N^i cung
ca nUdc thUc hl§n si^ nghidp Ddi mdi, ra sfle xda bd tinh trang nghdo nfin lac hflu, tflng budc thuc hi^n cdng nghidp hda, hi^n dai hda vfi h^i nh^p qudc td Nfim cu6i ciia th$p ky dfiu ciia t h i ky XXI, dfft nUdc da vUpt qua gidi h^n ciia nhflng nfldc nghto, dupc xlp vfio hfing cfic nUdc cd mflc thu nh$p binh qufin lo^i trung binh trdn t h i gidi Tiip theo sau thfing lgi ciia sU nghidp giai phdng dfin t^c, gifinh lai ddc Ifip vfi thdng nhfTt qudc gia, day Ifi mdt thanh tUu
to ldn cua da't nudc, trong dd Hfi Ngi vfla Ifi trung tfim chinh tri Qudc gia gifl vai trd lanh d^o da't nUdc, vfla la dia ban di dSu trdn nhiiu linh vUc Trdn nin tang nay, Ha Ndi dang cung ca nUdc dfi'y mpnh edng cu^c cdng nghidp hda, hi^n dai hda, gifl gin vfi phat huy ban sfic van hda dan tgc, thyc hign muc tieu dfin giau nUdc manh, xa hdi dan chu, cdng bfing, vfin minh
Ky nguyen dge Idp tU do, tiln len vfin minh hifn dai dang tiip tyc Trong ky nguyen mdi, Thii dd Hfi Ndi ludn ludn giQ vflng vfi phat huy vai trd trung tfim chinh tri qudc gia, trung tfim vfin hda, khoa hgc, gido dye tieu biiu, trung tfim kinh t l tien tidn cua dfi't nUdc
Nhu vfly Ifi trong ba ky nguyen vfin minh ldn cua lich sii dfin tdc, Thfing Long • Hfi Ndi dfi kd tyc trung tSm Phong Chfiu cua nUdc Vfin Lang dl vudn len Kinh thfinh
Co Loa cua nudc Au Lac thdi dung nUdc, rdi trung tfim chinh tri, kinh td, vfin hda tiiu bieu cua ky nguyen vfin minh Dai Vi^t vdi vai trd Kinh thfinh Thfing Long - Ddng Dd -
Ddng Kinh trong gin 8 t h i ky lidn tyc vfi tfl
nfim 1945 ddn nay Ifi Thu dd Hfi Ndi, trung tfim chinh tri, kinh tl', van hda, khoa hgc,
Trang 5Chi Minh Dfiy la vi t h i hch sii dfic bi|t cua
Thfing Long - Hfi Ngi trong tofin bg tiln
trinh cua lich sif dfin toe mfi khdng cd mgt
do thi, mdt kinh thanh nao khac ciia Vi$t
Nam cd t h i sanh du^c vfi cung Ifi trudng
hdp hi hflu trdn t h i gidl
2 M9t di san v&n h6a do so, vo gifi
Vai trd trung tfim chinh tri, vfin hda Ifiu
dfii dd khdng nhflng da d^t ndn nhflng
trang sii vfing mfi cdn dl lai cho Thfing
Long • Hfi Ngi mgt di san van hda vd gia
Chi tinh tfl khi vua Ly Thdi To dinh dd
Thfing Long din nay, trong nghin nfim lich
sit, Thfing Long • Hfi Ndi dfi gifl vai trd
Kinh dd eiia dfi't nfldc gin nhU lien tuc, ehi
trfl thdi Tdy Son ddng dd 6 Phii Xuan
(1788-1802) vd thdi Nguyen ddng dd S Phii
Xufin - H u l (1802-1945) NhUng thdi Tfiy
Sdn vfi diu thdi Nguyin (cho ddn nfim
1831), Thfing Long khdng nhflng la mdt dd
thi ldn mfi cdn Ifi thu phii eiia Bac Thanh
(vung Bfic Bg) Thdi Phap thugc, Hfi Ndi Ifi
thii phu ciia ca Ddng DUdng thugc Phap Tfl
thfing Idi ciia Cach mang thang Tam nfim
1945 din nay, Hfi Ndi la Thii dd cua nUdc
Viet Nam hidn dai Nhu vay, tinh todn cu
thd trong nghin nfim, tinh tfl 1010 cho den
2010, Thfing Long - Hfi Ndi ludn ludn la mdt
trung tam quyin lUc trong dd cd 843 nfim Ifi
kinh dd cua nUdc Dai Vidt (tfl 1010 den
1788) vfi nUdc Viet Nam (tfl 1945 den 2010)
Dfiy Ifi mdt dfic dilm nii bfit v l vi t h i Hch
sit ciia Thfing Long - Hfi Ndi
Chinh lich sii Ifiu ddi, vai trd trung tam
cua ba ky nguyen vfin minh ldn vfi nhlft Ifi
vi tri trung tam quyin lUc, vi tri kinh
thfinh gin nhU lien tyc trong nghin nfim
dd, da tao nen b l dfiy hch sut, vfin hda dfic
thu cua vung d^t Thfing Long - Hfi Ngi, de
lai mdt di san vfin hda vd cflng phong phU,
da dang vdi nhflng gia tri mang tinh hdi tu,
chfit Igc, klit tinh, tieu biiu va toa sang ciia
Di san vfin hda Thfing Long - Hd Ndi bao gdm hai loai hinh tao thfinh, theo thuat
ngfl cua Ludt di sdn vdn hoa, la di san vat
the va di san phi vfit thi Day Id each phan loai tUdng ddi vi trong di san vfit thi cung chfla dUng di san phi vfit the va di san phi vat t h i cung bao tdn va lUu truyin qua cac hinh thai vfit thi, k l ca cdc thd h§ con ngudi va cac kenh vdt the
Di sdn v^t thi tren mat dfi^t trai qua thii
thdch cua thdi gian, cua ehiln tranh vfi cdc
bidn thidn Uch sit, trong dd ed sU pha hiiy
ciia con ngUdi, cdn bao tdn cho den nay khdng cdn nhiiu Di tich kinh dd chi cdn lai
ba vdng thfinh Cd Loa, mdt sd doan La Thfinh, Hodng Thanh, nen dien Kinh Thien, cila Doan Mdn trong Ca'm Thanh Thfing Long Phu Chiia Trinh nguy nga ben hd Hofin Kiem da hi Le Chieu Thdng ddt chay nfim 1787 Thanh Ha Ngi bi ehinh
quyin thuc ddn Phap pha huy gin nhU san
bfing nfim 1895-1897 vfi chi cdn lai Cila Bfic (Chinh Bac Mdn) va Ky Dfii (Cot Cd) Thfinh Md Linh cua nha nUdc TrUng VUdng, thanh Van Xuan ciia nha nUdc Van Xuan chi de lai da'u fin qua mdt sddia danh
va vet tich md Theo chinh sit va cac tai
lidu dia chi, biet bao cung dien, chua qudn, dinh den da xay dUng tren manh da't Kinh thanh da bi phd hiiy hoan toan hofic trai qua nhiiu lin triing tu va yiu td gdc cdn lai khdng nhiiu Chiia Khai Qudc do Ly Nam
De xdy dUng la ngdi chua cd nhfit ciia viing da't Ha Ndi bdn sdng Hdng dUdc chuyen vl
vj tri chua Trfi^n Qude ciing da qua bao Iln trflng tu Thap Bao Thien vdi dinh thdp bSng ddng Id mgt trong "tfl dai khi" bi san phfing Chiia Mgt Cdt (Dien Hflu) noi tilng Cling qua nhiiu lin tu tao vfi ngdi ehua hidn nay mdi dUng lai nfim 1955, td't nhien theo md hinh cu Chua Bao An mdi xdy dUng vfio gifla the ky XIX vdi qui md khd
Trang 6cudi the ky XIX mfi dfi'u tich duy nhfit cdn
Iai Id thdp Hda Phong bdn bd hd Trong
tinh trang di san v^t t h i trdn m$t dd't bj
ton h^i nghiem trgng nhU t h i thi nhflng gi
cdn lai din nay Ifi vd ciing qujf gia vfi cin
dUdc bao tdn, triing tu mdt cdch hd't sfle
nghidm ehinh dl gifl Ipi nhflng yd'^u td glc
cho mai sau Mdt sd di tich kidn true ed
truyin cd gid tri tidu biiu, cd thi kl, vl
Nho giao Ifi Vfin Midu; vl Phdt gido Id chfla
Trfi'n Qudc (ben Hd Tfiy), chfla Mgt Cgt,
chfla L;/ Qudc Su (50 phd L^ Qudc SU),
chfla Bd Dd (hay Linh Quang tU, 3 phd
Nhd Thd) chfla Lang (phd Chfla Ldng); vl
Dao giao Ifi quan Trfi'n Vu; vl dinh, din cd
dinh Yen Thdi, din Hai Bfi TrUng, din
Ngoc Sdn, din Phfl Dong
Hdu het cac di tich vdt the cdn lai tUdng
ddi nguyen gd'c va todn ven ddn nay Ifi mgt
sd kien triic thdi Phap thuoc vfi cac di tich
each mang vfi khdng chie'n Thdi Phap
thugc de lai mgt sd kiln true cd gid tri
mang phong each co dien, tan cd dien ciia
phUdng Tdy vd xu hudng kit hdp Ddng
-Tdy thich nghi vdi dilu kidn tU nhien, khi
hfiu nhiet ddi, mdi trUdng vfin hda ban xfl
Trong di san ndy cd nhflng cdng trinh dd sg
cd gia tri kiln true, ngh^ thudt cao nhU
Phu Todn quyen (nay Id Phu Chii tich),
Phu Thdng sfl Bfic K^ (nay Id Bg Lao ddng
-ThUdng binh • Xa hdi vd Nha khdch Chinh
phii), Nhfi hat thdnh phi, Dai hgc Ddng
DUdng (nay Ifi Dai hgc qudc gia Hfi Ngi),
Bao tfing Louis Finot (nay Ifi Bao tfing Lich
sii Vigt Nam), Sd Tdi chinh Ddng DUdng
(nay Ifi Bd Ngoai giao), Ngfin hfing Ddng
Duong (nay Id Ngan hfing Nhfi nfldc), clu
Paul Doumer (nay Id cdu Long Bien) Ngodi
ra cdn nhflng kiln tnic nhfi cl khu phd Tfiy
(d qufin Hai Bfi TrUng, thudng ggi Id khu
phd cu) vd cfic biet thU (tap trung 5 quan
Ddng Da) (2) Tfl t h i ky XIX, khi dao Thien
sd kiln tnic mdi Id Nhfi thd Cdng gido, tidu biiu la Nha thd Chinh tda, quen ggi la Nha thd Ldn (40 phd Nhfi Chung), nhfi thd Cila B^c (56 phd Phan Dinh Phflng)
Cdc di tich cdch mang vfi khdng chiin cd
265 di tich gfin liln vdi cdc eU ki^n I6n trong thdi kj^ cdch mang vfi khdng chiin, trong sd dd cd 38 di tfch da xlp hpng c^p qudc gia vd ed'p Thfinh phd Loai hinh di tfch nfiy tfip trung nhtft cl qufin Hofin Kiim
cd 49 di tfch, qu§n Ddng Anh cd 43 di tfch, qufin Ba Dinh cd 25 di tfch, qufin Hai Bfi TrUng cd 25 di tich, qu§n Ding Da cd 12 di tich Nhflng cdng trinh cd gid tri tieu biiu
Id Nha so 90 phd Thp Nhudm, ndi Tong BI
thu Trdn Phu soan Luan cUOng cdch mang
tu sdn ddn quyin thang 10-1930; NhaBd48
phd Hang Ngang, ndi Chii tich Hd Chi
Minh viit Tuyin ngdn doc lap, Khu nhfi
sfin vfi ndi Ifim vigc ciia Chii tich Hd Chi Minh, Nha h i m D67, tdng hfinh dinh Quan dgi nhfin dan Vidt Nam trong khdng chien giai phdng mien Nam thong nhd't To quoc Nhd CO truyin trong dd thi pho biln la kilu nhd diig trong Khu pho cd, nhd d dan gian vfi ede di tich kiln true mang tinh tdn gido, tin ngUdng nhU ehua thdp, dinh mieu thi khd phd biln trong cdc ldng xa vung ngoai vi vd mdt sd phd phudng vflng ngi thanh Cum kiln tnic tin ngUdng phd bien ciia ddn vi thdn/phUdng Ifi dinh - chfla -din, mieu
Theo phan loai ciia Ludt di sdn vdn hoa
(Dilu 28), cdc di tich vfin hda vfit thi nay gdm di tich Uch SLI vfin hda, cdng trinh kiln true ngh^ thu^t vfi di tich khao cd hgc Cho
din diu nfim 2010, vflng Hfi Ndi chUa rab rgng cd 549 di tfch d\l<}c xd'p hang di tich
cl'p qudc gia (3), dflng d i u ca nfldc vl sd lU(?ng cdc di tfch qudc gia Them vfio dd Ifi
219 di tfch dUdc xlp h^ng ca'p Thanh phd D^c bi^t, trong sd cac di tich trdn cd 2 di
Trang 7biet dUdc xep hang lin d i u tien vao nfim
2009 Dd la Khu di tich Trung tfim Hodng
thfinh Thfing Long va Khu di tieh Chii tich
Hd Chi Minh trong Phu Chu Ueh
Dfl bi pha huy, hU hai nhiiu qua thdi
gian, sd lUdng, mfit dg phfin bd cung nhU
gia tri lich sil, vfin hda ciia cfie di tfch vfin
hda vfit t h i dupc bao ton cua Ha Ngi, nhfi't
Ifi vung trung tdm, la minh chflng vl vai
trd vdn hda tieu bieu cua vflng dfi't Thfing
Long - Hd Ngi ngfin nfim vfin vfit
Cdn mdt bd phfin quan trgng di san vfit
thi dUdc bao tdn trong ldng dfi't thi cho den
nay vdn chUa t h i kilm tra, ddnh gifi todn
bd NhUng ndi chung, trong pham vi trung
tdm ciia Kinh thfinh xUa, di sdn khdo cd
hgc cd trfl lUdng r i t ldn vd gifl vai trd quan
trgng trong nghien cflu lich sil, vfin hda
Thdng Long - Hfi Ndi Trdn thUc te, tfl
nhflng phat hien ngfiu nhien trong dao dat
lam dudng, xay dUng nha cila de'n nhflng
cudc dilu tra tham sdt vd khai qudt ciia cac
nhd khao cd hgc da dii chflng thuc dilu dd
Cudi the ky XIX, khi md vUdn Bach Thao
da tim thfiy mdt cot da cham rdng, dIu t h i
ky XX lai tim thd'y mdt lan can dd cham
sd'u mang phong each trang tri thdi Ly
Trong nijta d i u t h i ky XX, tai Nggc Ha da
tim thay trdng ddng Ddng Sdn; tai khu
Quan NgUa va vung Van Phiic, Hflu Ti0p,
Kim Mfi, Cd'ng Vi, Liiu Giai cung tim
thfiy nhflng dd gdm sfl, gach ngdi, thdi Ly
- Trdn Tfl gifla t h i ky XX din nay, ngoai
cac phat hien tinh cd, da cd nhiiu cugc dieu
tra tham sat vd khai qufit qui md vl khao
cd hgc Hai khu vUc tap trung nhiiu di tich
khao cd hgc nha't Id khu thanh Cd Loa va
dac biet Ifi khu trung tdm Hoang thfinh
Thfing Long Tai day, ra't nhieu di tfch kien
tnic cung dinh vfi cdc di vdt thugc lopi hinh
vdt lidu xdy dflng, dd dung, cdng cy, vu
khi da dUdc phdt Id Nfim 2010, Khu di
Hd Ndi da dugc UNESCO cdng nhfin Ifi Di
san Vfin hda T h i gidi Kho tfing di tfch, di v§t trong ldng dfi't Hd Ndi rd't phong phii, nh^t Id vflng trung tam Kinh thfinh Thfing Long vd vflng cldd Cd Loa, ndn vide bao vd, bao tdn cdc di san nfiy cin phai dUpc dfit ra mdt cdch cd trdch nhi^m trong qui hoach Hfi Ngi vfi mgt ban dd qui hoach khao cd hgc cIn sdm du<;le xay dUng Cd thi ndi rfing cd ca mgt Thfing Long - Hfi Ndi cd trong ldng dfi't, tuy h i u hd't dUdi dpng phi tfch, di vfit, nhUng mang nhiiu gia tri Hch sii, vdn hda chdn thuc dl hieu biit sau sfic
vl dfit Thfing Long nghin nfim vfin vfit Trong di san vfit thi, Hfi Ndi cdn ed mot
80 danh thdng rfit tieu bieu cho canh quan
thfinh phd sdng - hd, thfinh phd nUdc Hd Hodn Kilm vdi Thdp Rua, Thdp But, dfii Nghien, din Ngge Sdn vfi mfiu nUdc Luc Thuy cung hdng cfiy cd thy ben bd hd, dUdc coi nhu mdt biiu tUpng ciia Hfi Ngi truyen thdng, mot khdng gian thieng cua dfit Kinh
ky Hd Tfiy va ca hd Tnic Bach ben c^nh Id mgt hd ldn nhd't cua Thu dd Mfit nUdc hd menh mang trong hU ao ciia huyIn thoai, truyin thuyet Cao chin dudi, Trau vdng , bao quanh hd Id hfing loat cac den, mieu, chua, qudn vfi ldng nghe ndi tieng Nhfi thd
Cao Bd Qudt da coi "Tdy Hd chdn cd thi Tdy Thi" (Hd Tdy thdt Id mgt ndng Tay
Thi) Canh sdc hd Tdy Id ngudn cam hflng
vd tdn cua biet bao sdng tdc thi ca, nhac, hoa ciia mgi thdi tfl xUa din nay Rfit tile Id
di san thien nhien sdng - hd cua Hd Ndi hdu nhu chua dUpc chdm sdc, bao tdn nen phln ldn da hi bdi Id'p, xdm U'n vd hi d nhilm ndng nl Sdng Td Lich gfin bd vdi cudc sdng ciia Thang Long nhU mgt ddng sdng cua huydt mach giao thdng, mgt ddng chay vfin hda, mdt giai lya bao quanh Kinh
ky thfi^m d^m vfin hpc dan gian, nay dfl cd
kd da kiln cd thi chi edn Ifi ddng sdng chdt, b] d nhi§m ndng nl
Trang 8Di sdn phi vdt thi Id san ph^m tinh
thin bao gdm nhiiu lopi hinh, tfl cfic
truyin thuylt, huyen thoai, van hgc ddn
gian, cdc ll hgi dd'n ede tde ph^m vfin hgc,
nghe thufit trinh diln, cdng trinh khoa hgc,
cfic tri thflc v l ty nhidn vfi xa h^i, cfic tfn
ngUdng vfi phong tyc tfip qudn, cdc nghi
thu edng truyin thdng., Di san nfiy dUdc
lUu truyin qua cfic thd h§ dudi phUdng thflc
truyin khIu, truyin nghi, trinh diln, dugc
bao tdn qua cdc hinh thdi v§t thi nhU vfin
ban, vSn bia, di vdt.,, vd bao gid eung gfin
liln vdi cudc sdng ciia con ngUdi, ciia cdng
ddng cU ddn Cdc thd' hd cdng ddng cU ddn
eiia dd't Thdng Long - Hd Ngi d l Ipi mdt di
san vfin hda phi vdt thi vd cung phong phii,
hit sfle da dang vfi chfla dung nhieu gid tri
hch sit, vfin hda, khoa hgc
Kho tdng vdn hgc ddn gian Hd Ngi ciic
ky phong phii, gdm dii cac thi loai nhU
huyen thoai, truyin thuylt, truyen co tich,
truyen cudi, giai thopi, ca dao, tuc ngfl, dan
ca Kho tdng ndy tdn tpi vfi phat trien qua
truyin khdu, mdt bd phfin sdm dUdc thu
thdp, bien soan thfinh vfin ban Dd Ifi Viet
dien u linh eiia Ly T l Xuyen thdi Trin,
Linh Nam chich qudi do Trdn The Phdp rdi
Vu Quynh, Kieu Phii bien soan vfi sau dUdc
tiip tuc bd sung Nam Ong mgng luc cita
Hd Nguyen Trflng, Vu Trung tuy but ciia
Pham Dinh Ho, Tang thUOng ngdu luc ciia
Pham Dinh Hd vfi Nguyin An, Cdng dU
tiep ky ciia Vu PhUdng De, Truyen ky man
luc cua Nguyen Dfl, ThUdng kinh ky sU ciia
Le Hflu Trac, Lan TVi kii^n vdn luc ciia Vfl
Trinh (1759-1828) Trong cac tac ph^m
tren cd nhieu de tfii ve Thfing Long - Ha
Ndi va nhieu truydn dUgc lUu truyen tren
manh dfi't Kinh sU Idu ddi nay (4) Chi
rieng vung hd Tay, hd Hoan Kiem, khu phd
CO da la nhflng khdng gian van hda dfin
gian h i t sfle gifiu cd vdi nhieu the loai
phong phii Ca dao, tyc ngfl, dan ca Ha Noi
ciing gdm dii cdc t h i loai vfi chii d l vfla san
sinh trdn A^t Hd Thfinh, vHa qua giao lUu
h0i ty tfl nhiiu vflng miin ciia dfft nfldc, nh£ft Id viing chau thd sdng Hdng Nhiiu cdu tuc ngfl phan dnh nhflng dfic san ciia Hfi Ndi dUpc phd biln rdng rfii nhU:
- Cd rd ddm Set, sdm cdm hS Tdy
• DUa La, hung Ldng, nem Bdng, ti&fngBdn
• Link hoa Yin Thdi, dd gdm Bdt Trdng, thd vdng Dinh Cdng, tha dong Ngu Xd
- Bdnh cudn Thanh Tri, bdnh di Qudn Gdnh
• TUdng Nhdt Tao, ddo Nhdt Tdn
Nhflng cdu ndi ldn phong cdch, tdi tri ciia ngudi Thdng Long • Hfi Ngi gin nhu trd thanh cfiu ndi diu mi^ng khdng ehi eiia ngUdi Thii dd ma lan rgng ra ca nUdc nhU:
- Chdng tham cung thi hoa nhdi, Ddu khdng thanh lich cung ngiM Trdng An
• Kheo tay hay nghi, ddt li Ke Cha
Trong kho tfing ca dao Hfi Ndi cung anh len nhieu cau mieu ta vfi ngc^i ca nhflng net d^c trUng vl dia hinh, ve d^p cua ddt Kinh
k j da Ifing sdu vfio ky flc ciia ngUdi ddn Thii dd nhu:
- Nhi Hd quanh Bdc sang Ddng, Kim NgUu, Td Lich la sdng bin ndy
• Sdng T6 nUdc chdy trong ngdn Con thuyin buom trdng chay gdn chayxa
- Gid dUa cdnh true la dd, Tie'ng chudng Trdn Vii, canh gd ThgXuong, Mit md khdi toa ngdn sUdng, Nhip chdy Yin Thai, mat gUang Tdy Ho
Ddn ca Hd Ndi cflng du^c tpo nen trong
sy giao lUu vfi hgi ty vfin hda Ifiu dfii gifla mgt trung tdm vfin hda qudc gia vdi vung ngopi vi vd ca nUdc Ca tru xufi't hien kha sdm cl mgt so" Ifing vflng chdu thd sdng Hdng va Bfie Trung Bd, trong dd cd Ifing Ld Khd (Ddng Anh, Hfi Ndi) vfi ft nhfi't Id vao thdi Le Trung hung, ca trfl dfi dUdc trinh
dien 6 kinh ky, khdng nhflng b cila iSinh cdc
Trang 9cung dinh Mdt so" dfio nUdng cd nhan sfic
vfi tdi hoa dUdc tuyin chpn ldm cung phi
trong Phii chua Thfing Long trd thdnh m^t
trung tam thu hiit nghd thufit ca trfl cd tinh
chgn Ipc cao Sau mdt thdi gian cd phln b;
bid'n dang dudi hinh thflc "ca qufin a ddo"
hay "nhfi hat cd ddu" trong thdi Phdp thude,
nghd thufit ca trfl cd truyin da dUOc khdi
phyc d Thii dd Hfi Ndi vdi sU xufi't hidn cila
Cfiu Ipc bd Ca trfl nfim 1991 Nfim 2009, ca
tru dU0c UNESCO cdng nhdn Ifi di san phi
vfit thi cIn dUdc bao vfi khin ed'p (5)
Dfin ca Hfi Ndi cdn cd hfit dd, hat vf, hfit
trd'ng qudn, hfit chdo tfiu, hfit dum, hfit
xam, hat ru, hd, vd, ddng dao Trong cfie
nghi le tin ngUdng cdn cd hdt Ai Lao trong
Hdi Gidng, hdt Chdu vfin (hay hdt vdn)
trong cfic den, phii thd Tfl phu, nhfit Id thd
Thdnh Mfiu Dan ca Hfi Ngi eung phat
triin trong mcTi giao luu va hdi tu vfin hda
ciia da't Kinh ky vdi vflng ngoai vi, nhfit la
vflng Tfl trfi'n vd chau thd sdng Hdng (6)
Chfl viit thdi cd - trung dai Id chfl Hdn
va chfl Ndm Thfing Long - Hd Ndi Id Kinh
dd lau ddi, ndi cd trudng Quoc Tii Giam vd
nhiiu trUdng tu, ndi to chfle cdc ky thi Hgi,
thi Dinh, ndi tdp trung nhiiu quan lai cao
ed'p, nhiiu tri thflc tfii hoa Lich sii Thing
Long - Ha Ngi de Iai mdt di sdn Hdn Ndm
dd sd bao gdm tat ea cac t h i loai, tfl cac tac
ph^m vfin hgc, dia chi, dia ba, van bia din
cac hUdng Ude, gia pha, t h i n tfch Kho
tang nfiy hofic do cae tfic gia la ngUdi Ha
Ndi hoac ngUdi tflng sd'ng tren dfit Ha Ndi
viet ve Thfing Long - Hfi Ngi vfi ca di san
qudc gia dUdc bao tdn tpi Hd Ndi Rifing
Vidn Nghidn cflu Han Ndm dang quan I^
5.038 d i u sach vd khoang 30.000 ddn vi tU
li|u nhu ban dfip vdn khdc, phim, anh ,
trong dd c6 10.135 cuon sach chfl Han vfi
1.373 cuon sfich chfl Ndm Dd Ifi chUa kl so
sdch vfi tu lidu do Vien thu thfip thfim mfi
kho sdch bd sung cd 411 thin sdc, 568 thin tich, 647 tyc Id, 526 dia ba, 107 dia chi (8) Cyc Vfin thu - Luu trfl Nhfi nudc vd Thu vi§n Qudc gia Hfi Ngi cung Ifi hai ed quan dang lUu gifl nhidu di san Han Ndm qu^ Ngodi ra, tU lidu Hdn Ndm nhU vfin bia, hUdng Udc, t h i n tich, gia pha cdn dupe bao tdn phdn tfin trong cac dinh, chfla, din milu, cdc thdn ldng, ddng hg, gia dinh
Ve vdn hgc, Thfing Long • Hfi Ndi la mdt
trung tfim hdi ty vfi kfi't tinh tri tue, tfim hdn vd sfle sdng tao ciia ddn tdc vdi mgt kho tfing cdc tdc ph^m vfi ten tudi tae gia tieu biiu gdm du cac t h i loai thd vfin Trai qua nhieu cdn binh lila, kho tfing nfiy bi mfi't mat, hiiy hoai nfing n l nhfl khi quan Champa vdo cudp pha Kinh thfinh cudi thdi Trdn, dfic biet la chii trUdng pha huy vfin hda eiia quan Minh diu t h i ky XV Theo Le Quy Ddn, sau thdi Minh thugc, nhfi Le vd
cdc hgc gia ra sfle thu thdp lai, "mUdi phdn cbn duac bdn, ndm phdn" (9) Vao gifla the'
ky XVIII, Le Quy Ddn thdng ke theo phdn loai thu tieh thdi do, loai hiin chUdng cdn
16 bd, thi vfin 66 bp, truyen ky 19 bd, phUdng ky 14 bg Dau the XIX, Phan Huy
Chfl cung nhdn xdt di san nfiy "niu khdng trdi qua bmh Ivta md thdnh tro tdn, thi hdn
la trdu keo phdi met, nhd chdt phdi day", nhung "Than di, sdch vd cdc ddi da tUng tdn mdt, sdch mat dd kho si£u tdm, sdch cbn lai nhieu sai ldm, ddng ddng ngdn nam, biet theo vdo ddu md khdo xet" (10)
Tdc gia thdng ke vfi phan loai: hien chUdng
26 bd, kinh sil 27 bd, thi vfin 106 bg, truygn k^ 54 bd Tuy hi tdn thfit nhiiu nhUng trong di san thu tich vfin hpc Hdn Ndm ndy cdn lUu gifl dUdc nhiiu tuygt tfic cua ddng vdn hgc yeu nU6c va anh hflng, ddng ngpi
ca thien nhien, ddng trfl tinh, ddng thiln , trong dd h i u hd't cac tac gia ldn la ngUdi Ha Ngi hay tflng sd'ng vfi Ifip nghiep tren dfit
kinh ky ChiSu ddi dd cua vua Lf Thai To,
Trang 10bfii thd Nam qud'c son hd ra ddi trong
khdng chie'n chdng Td^ng, Hich tUdng si cua
Trin Qudc Tud'n, Binh Ngd dai cdo cila
Nguyen Trai Ifi nhflng thidn cd hung vfin
tieu biiu cho ;y chi vd tri t u | ciia dfin tdc,
gfin liln vdi nhflng sy kidn ljeh sil trpng dpi
cila Thfing Long - Hd Ndi vd ciia dd't nUdc
Chiiu ddi dd gfin vdi cdt mlc dinh dd
Thfing Long Bdi thd JVom qud'c sOn hd vfi
Binh Ngd dg.i cdo dupe nhidu ngUdi ddnh
gia la nhflng ban tuydn ngdn dpc l^p eiia
dfin tdc Hodng Le nhd't thd'ng chi eiia cfic
tac gia hg Ngd la bd tilu thuyd't Ijeh sil ndi
ldn nhiiu bidn ddng dfl ddi thdi cudi Ld vd
Tay Sdn trdn dfi't Thfing Long Tung Tdy hd
phu cua Nguyen Huy Lupng vfi len mpt bfle
tranh dgp vl thfing canh hd Tfiy
V^" dia ba, trong tdng sd 18.519 dia ba
hidn luu gifl tai Cyc Vfin thU - LUu trfl Nha
nudc va Vi^n Nghien cflu Han Ndm, ed 160
dia bp cila hai huypn Thp XUdng vfi Vinh
Thufin, tfle vflng trung tam Hfi Ndi tUdng
flng vdi thfinh Thang Long thdi Le vd phii
Hoai Dflc diu thdi Nguyen, chua k l hdng
ngdn dia ba cae qudn, huypn ciia Hd Ngi
ngdy nay (11)
Ve huang Udc, tuc li cac lang xa, thdn
phudng, phe giap vdi nhieu ten ggi khdc
nhau nhu hUdng Udc, khodn l§, khodn udc,
hUdng Id, dieu le, tuc 10 md vdn ban hofic
vilt tay hofic khfic in hofic khfic vfio bia dfi
Cho din nfim 2009, mgt nhdm tfic gia dfi
thu thfip, thdng kg, Ifip biiu vfi gidi thi^u
danh myc 633 vfin ban trfin d&t Hfi Ndi (cu)
vfi Hfi Tay (cu) dUpc lUu gifl tpi Vi^n
Nghien cflu Han Ndm vfi 372 vfin ban trdn
dSft Hfi Tay (cu) dflpc lUu gifl tai Thu vi$n
Vidn Thdng tin khoa hgc xa h^i (12)
Vi dia chi Hfi Npi gdm dia chf ca nUdc
hay khu vUc ldn, trong dd cd phln vilt vl
Hfi Ndi nhu Du dia chi, Bac Thdnh dia dU
chi luc, Cdc trdn tdng xd danh hi ldm,
thd'ng chi, Ddng Khdnh dia dU chi, Dg,i Vi^t dia du todn biin, Bdc Ky giang sOn cd tich danh thdng bi khdo vfi dia chi vl HI Ndi nhu Hd N0i dia dU, Hd N6i san xuyin phong vUc, Thdng Long cd tich khdo, hay tflng vflng nhu Tdy H6 chi ho$c m^t sd huydn xa nhu Hodn Long huy^n chi, Ddng Ng^c xd chi (13)
Vi vdn bia cd t h i ndi Hfi Ndi thUc sU Id
mdt kho tfing vfin bia ldn n h i t ca nUde, ca
vl sd lUdng cung nhU mfit dd phdn bd vfi lopi hinh TrUdc ddy, Vi§n Viin ddng bdc cd Phdp (EFEO) da in dap dUdc 22.980 ban d§p cua 11.651 ddn vj vfin khfic (14), trong
dd 1.971 ddn vi trdn ddt Hfi N^i, nhiiu nhfi't d quflin Ba Dinh, Hodn Kilm vd huy^n Tfl Liem Trong khoang nhflng nfim 2004-
2007, Vipn Nghien cflu Hdn Ndm tiln hdnh sUu tim vd in dfip thfim dUdc 3.569 ddn vi vfin ban tren dfi't Hfi N^i trUdc khi md rdng, nhiiu nhdt Ifi huy^n TCf Liem, Gia Ldm, Thanh Tri, Ddng Anh (15) Tong cdng sd lU^ng vfin khfic da sUu tdm va dap cua Ha Ndi cho ddn nay Ifi 5.540 ddn vi Vfin khfic gdm ca minh vfin tren chudng ddng, nhUng phln ldn Ifi vdn bia tpi cdc dinh, chfla, din, qudn, ghi lai cdng vi^c tdn tao, trflng tu, sU tich cac vi thin, bia hdu, bia cdng dflc Vfin ban cd nign dpi sdm nhfit Ifi chudng Nhfit Tao vdi nien dpi Cfin Hoa thfl 6 (948), phln ldn tfl t h i ky XVII din niia diu the
ky XX Trong kho tfing vfin khfic nfiy cd 82 bia Tifi'n si tai Vfin Mifi'u - Qudc Tit Giam dUflc UNESCO cdng nhfin Ifi Di san TU li§u
t h i gidi vdo nfim 2010 (16)
Trong thdi Phfip thude, chfl Hdn, chfl Ndm hi thu hpp din vfi thay the b4ng chfl Qudc ngfl, chfl Phfip SU thay ddi chfl viet cflng vdi chfnh sdch cai tri cua chii nghia thvic dan vd sy giao luu vfin hda vdi Phdp, vdi phUdng Tfiy, tpo nfin nhflng bidn ddi sdu sdc trong sU phdt trien cua di san vfin
Trang 11Tit cum t h i ky XIX, ddo chi xu^t hi§n
luc diu la bao chfl Phap, bdo chfl Han, bdo
niia chfl Han niia chfl Qudc ngfl, cd khi ca
chfl Han, chfl Qudc ngfl, chfl Phap, rdi
chuyln sang phd bien bdo Qudc ngfl vd mdt
so bdo chfl Phdp Thi lopi vd ngi dung bdo
chi ra't da dpng, tfl bdo hfing ngdy, bao
hang t u i n de'n bao niia thang, bdo hfing
thdng, ndi dung phan dnh dii cdc xu hUdng
chinh tri ciia xa hpi Ddng bdo chf cdch
mang khdi ngudn tfl bdo Le Paria ciia
Nguyin Ai Quic b Paris (Phfip) vd bdo
Thanh niin cita Vipt Nam Cach mang
Thanh nien cl Quang Chfiu (Trung Qudc) bf
mdt chuyln ve Hfi Ndi Ddng bdo chf nfiy
phdt triin cdng khai trong phong trao Mfit
trfin ddn chu 1936-1939 vd chuyln sang bf
mat trong phong trao Vifit Mmh tie'n tdi
cdch mang thang Tam 1945
Tha ca vd vdn hgc Qud'c ngU cung mgt bd
phdn vdn hgc tiing Phdp theo xu hUdng
hien dai ra ddi vd phat triin manh me Vdn
xudi cd tieu thuyet, truyen ngfin, phdng sfl,
ngoai xu hudng nd dich ciia chii nghia thUc
ddn, ndi bdt len hai khuynh hUdng ngh§
thufit chii ye'u la lang man vfi hidn thUc
Thd Mdi bflng len b Ha Ndi tfl nfim 1932
trd thdnh ddng thi ea chu dao Rdi nhifi'p
anh, hpi hga, am nhac hidn dai, kich ndi,
didn anh lin lUdt ra ddi trong quan hg
giao lUu vfin hda vdi Phdp vd phUdng Tay
Nghi in, nghi xud't ban, nghe nhid'p anh,
nghi Ifim bao, nghe vidt vdn hinh thdnh vd
phat triin Mdt so" ngfinh khoa hgc, ky
thudt hien dai din d i n ra ddi nhU y hpc,
dUde hgc, thfl y, giao thdng cdng chfnh,
ndng lam nghiep, kid'n true, lufit hge, my
thudt, khao co hgc, bao tdng hgc, khoa hgc
cd ban, vfin khoa Mdt sd cdng trinh
nghien cflu khoa hgc ve Uch sil, khao co
hpc, ngon ngfl, vfin minh Vi^t Nam cd gia
tri cua cdc hpc gia ngUdi Phdp vd phUdng
t§p trung trong Vi^n Viin Ddng bdc cd Phdp (ficole frangaise d' ExtrSme, EFEO), gdp phln nfing cao thdm hiiu bifi't vl di san vfin hda trfin cd sd v^n dyng phUdng phdp ludn hi§n dpi phUdng Tfiy Cung trong thdi k^ nfiy xufi't hi^n mpt sd' cdng trinh nghien cflu v§n dung chii nghia Mac vdo thflc t l xfl
thude dia Vidt Nam, tidu biiu Id Bdn dn chi'dd thUc ddn Phdp ciia Nguyin Ai Qudc,
Di cUang vdn hoa Viet Nam cua Trudng Chinh, Vdn di ddn cdy eiia TrUdng Chinh
va Vd Nguyen Gifip Nhflng cdng trinh nfiy dfi'u dupe bi mat truyfi~n bfi cl Ha Npi Qua Ifing dgng eiia thdi gian, trong thdi Phap thude, di san vfin hda, khoa hgc Ha Ndi dupe bd sung them mdt bd phan sdng tdc, nghifin cflu bfing ehfl Quoc ngfl, chfl Phap theo khuynh hUdng yeu nUdc, tien bd, hay mang tinh khoa hgc nghiem tuc, khdch quan Sau Caeh mang thfing Tam 1945, nhfi't
Id sau khi tifi'p quan Thu dd nfim 1954, tfit
ca cdc loai hinh vdn hpc, nghi thudt, cdc cdng trinh nghiin cUu khoa hgc, cdng nghi trin ddt Thu dd Hd Ndi diu phdt triin manh me, di lai mdt kho tdng to ldn gdn
liln vdi cudc dfiu tranh cdch mang giai phdng mien Nam, thdng nhfi't dfi't nUdc vfi cdng cudc xfiy dUng Thu dd theo phUOng hudng cdng nghigp hda, hidn dai hda, doi mdi vfi hpi nhfip qudc te' Qua thdi gian, trong kho tang nfiy se Ifing dgng nhflng gid tri, bdi dfip thfim di san vfin hda phi vat the ciia Thfing Long - Hfi Npi thdi hipn dpi (17) Nin van minh truyen thing ciia Viet Nam la van minh ndng nghifip, bfin cpnh
nghi ndng gifl vai trd chii dao, cdc nghi thu cdng ddng thdi phat trien phong phu va da
dang Theo thong ke sd bd, ca nfldc cho den nay cd gin 3.000 lang nghe, phan bd khfip
ndi vfi tap trung b vung ddng bfing, nhd't la
vflng chau thd sdng Hdng Trong cdc dd thi, cung vdi ldng nghi cdn cd pho nghi Thfing Long tfl thdi Ly, Trin, Le da Ifi mdt trung
Trang 12tdm kinh t l cd sfle cudTn hut mpnh nhflng
ngudi th? thii cdng Idnh nghi khfing chi
ciia vflng tfl trfin chung quanh md ca b
nhflng ndi xa xdi Ngofii m^t sd nghi hinh
thfinh tpi cho, h i u hd't cdc nghi thii cfing
ciia kinh k^ diu cd ngudn gdc tfl cdc ldng
nghi ciia cdc vflng khdc nhu nghi glm Bdt
Trdng tfl ldng Bd Bdt, Ninh Binh; nghd due
ddng Ngii Xd tfl Thu|n Thdnh, Bfic Ninh;
nghi kim hoan tfl Ddng Xfim, Thdi Binh vfi
TrSu Khd, Hai DUdng; nghfi' nhudm dfio tfl
Dan Loan, Hai DUdng; nghi ldm qupt tfl
Dfio Xa, Hung Yfin; nghi thfiu tfl Qufi't
Ddng, ThUdng Tin (Hfi NOO; nghi lam
trdng, Ipng tfl Lidu Xd, HUng Ydn; nghi
thude Bac, thude Nam tfl Da NgUu, HUng
Yfin Tfl cdc phudng vdn Id ddn vi hanh
chfnh thdi Trin, Le, cic phudng nghfi", phd
nghi da hinh thanh va phat triin manh
Tren dat Kinh thanh vdi nhu clu da dang
ciia nhiiu Idp cU ddn, vdi yfiu clu chfit
lUdng cao cua ting Idp quy tdc, quan Ipi,
nha gifiu tao nfin sU eanh tranh vfi chat Ipc
cao Trong "tfl dan" la "si, ndng, cdng,
thUdng", thi "si" vfi "thUdng" chilm Uu thd
Nhu clu fin udng ciia ting Idp "si",
"thUdng" eiing vdi ting Idp thong tri cao cfip
thiic dly sU phat trien ciia ngh§ thufit Im
thuc da't kinh ky Tfl dd, cac hang quan vd
nghi che biln thUc phim fin, udng trd nfin
phat dat vh mang tinh "sdnh digu" dfic
trUng ciia vflng dfi't vfin v§t Thfing Long
-Hd Ndi Ifi mgt trung tam ciia nhiiu
Ifing/phUdng nghi, phd nghe, vfla sIm ufi't
vfla tinh xao Dd Id chUa k l dd'n nhflng
quan xUdng ciia nhd nudc nhu due tiln,
ddng tdu, che tao vfl khi, san xud't cfic loai
dd ngu dyng cho cung dinh Khu di tfch
khao cd hgc 18 Hodng Di^u cho thflTy sfl tdn
tpi ciia nhflng Id gdm sfl cung dp cdc san
phdm cao ed'p cho hodng gia va trilu dinh
Nhieu Ifing nghi, pho" nghd truyin thdng
nhiiu biln ddi qua thdi gian Khu cila Ddng cua Hodng Thdnh ra din bd sdng Hdng (khu phd cd hidn nay) vd vflng quanh Hd Tfiy Id ndi t^p trung nhiiu ldng nghi, p h i nghi nhdt Nghi due ddng Ngu Xa, nghi dot linh Yfin Thdi, Bfii An, Trich Sdi; nghi ldm gidy dd Ydn Thdi, Hd Kh^u; nghi trong ddu nudi tfim Nghi Tdm diu nfim quanh
Hd Tfiy Trong khu p h l c o Hd N^i cd 47 phd mang tfin "Hdng" xUa kia thudng gin vdi nghi thii cdng ho$c san ph^m budn bdn chinh cua phd dd hhu Hdng Ddo, Hdng Bpc, Hdng Mfi, Hfing Thiic, Hdng Mdnh, Hang Thdu, Hfing Trdng, Hfing Long (18) Nhiiu di san vfin hda phi vfit t h i dupc
bao tdn trong ddi sdng vdn hda, tin ngUdng
vd cdc li hdi gfin bd vdi c^ng ddng cU dan
Thfing Long - Hfi N^i dUpc coi nhu viing ddt thifing Id ndi hgi ty khf thieng ciia non sdng dd't nudc Id khdng gian tdp trung cao
dd cac tin ngUdng, tdn gido vfi cdc nghi ll, hdi ll cung dinh, dfin gian Thdi che do qufin chii, Kinh thfinh Ifi ndi diln ra cdc nghi ll chinh thdng cua vUdng trilu mang tinh qudc gia, nhU le t l Thdi Milu, Vfin Milu, ddn Xd Tfic, ddn Nam Giao, hdi thi
din Ddng Cd, hgi t h i qudc nhfin b Long Tri;
cdc ll tilt trong nfim, trong dd cd tid't sinh nhdt ciia nhfi vua, cdc ll clu dao; cac ll hdi Ph§t gifio thinh hdnh thdi L^, Trin nhU ll
Vu Lan, hdi ddn Quang Chiiu Trong cac
ll dd, cd l l chi mang tfnh nghi thflc trong phpm vi cung dinh, nhflng cung cd ll mang
tfnh ll h$i vdi su tham d\f ciia c^ng ddng
t h i n ddn, hay cd trUdng hdp tfl nghi ll ciia trilu dinh phdt triin thdnh ll hpi, nhU ll
t h i din Ddng Cd
H^ thd'ng tin ngUdng, tdn gido cHa cU
dfin Kinh thdnh cung mang dfic diem chung cua ca nUdc, nhUng cd tfnh hdi ty vfi tfip trung cao hdn Dd Ifi tyc thd cung to tidn; thd cung cac t h i li^c ttt nhien nhU