Con người kinh tế qua tấm gương soi của chủ nghĩa duy tâm đạo đức

Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Con người kinh tế qua tấm gương soi của chủ nghĩa duy tâm đạo đức" dưới đây để nắm bắt được nội dung của chủ nghĩa duy tâm đạo đức, vấn đề con người kinh tế qua tấm gương soi của chủ nghĩa duy tâm đạo đức, 2 loại hình nhân cách của con người,... Hy vọng nội dung bài viết phục vụ hữu ích nhu cầu học tập, làm việc hiệu quả.

“CON NG I KINH T ” QUA T M G NG SOI

VALENTINA PHÊ ÔTÔVA *

M t th i gian dài, sách báo khoa h c c a chúng ta (sách báo tri t h c và kinh t hào h ng lý t ng hóa con ng i “đ o đ c”, nói đúng h n là con ng i “không ph i đ o” ph i là đ i t ng c a s phê phán, đ i t ng c a s g c b v m t t t ng Tr trêu thay, câu cách ngôn n i ti ng c a Ph Nits

“con ng i là m t cái gì đó c n ph i chi n th ng” hoàn toàn có th tr thành kh u hi u hành đ ng c a

l i t duy nh th

Ch ngh a duy tâm đ o đ c theo quan đi m này là ch ngh a duy tâm hai ý ngh a: v a nh là m t

ý t ng lãng m n khi nh n đ nh th c t thông qua l ng kình lí t ng hóa, v a nh là ch ngh a duy tâm theo ngh a tri t h c - th a nh n tính th nh t c a lí t ng, c a ý th c trong quan h v i l i s ng

th c t i

M t trong nh ng đ nh ki n n ng n nh t c a ch ngh a duy tâm đ o đ c là ch nó tin t ng r ng, kích thích v kinh t thu c vào s các đ ng c nguyên th y, s đ ng nh t Cho r ng nh ng đ ng c kinh t đó không th hình thành đ c nhân cách r ng, ý th c ngh a v , b n ph n và trách nhi m

đ c xu t hi n nh ng trình đ cao h n Trong nh ng n m 20 - 30 c a th k chúng ta, đ nh ki n này

đã đ c các nhà xã h i h c ti p nh n và đã đ c áp đ t vào trong khái ni m “con ng i kinh t ”, t c

là con ng i đ nh h ng theo l i thu n túy th c l i và không h có m t khái ni m nào v s l a ch n hoàn toàn đ o đ c” (1

)

Hi n nay, trong tâm lý h c và xã h i h c n c ngoài, ng i ta phân chia 2 lo i hình nhân cách:

A và B

Lo i hình A: y là con ng i “kinh t ” n ng n , ho t đ ng, luôn h ng t i k t qu hành đ ng, n

l c ph n đ u trong lao đ ng và b ng m i cách đ t đ c m c tiêu đ ra, s n sàng h n ch nhu c u tr c

m t m c th p nh t Trái l i, lo i hình B: y là con ng i th đ ng, tr m t , khao khát l c thú, và mong mu n nh n đ c t t c ngay l p t c, đ i v i h n ta k t qu lao đ ng không ph i là th c đo ch

y u c a phát tri n nhân cách

C n ph i l u ý r ng, trong l ch s lo i hình A là lí t ng đ o đ c c a đ o tin lành và lo i hình này

đã thích ng đ c v i các yêu c u v m t xã h i trong giai đo n đ u c a ch ngh a t b n Nh ng, trong th gi i hi n đ i, lí t ng này ngày càng b phê phán v nhi u m t Có th th y n i lên 3 khuynh

h ng phê phán ch y u: Trên

* V G Phê đôtôva: Ti n s tri t h c, nghiên c u viên chính c a Vi n Hàn lâm khoa h c Liên Xô Tác gi c a nhi u công trình khoa h c v các v n đ tri t h c xã h i, v v n đ đ i s ng tinh th n c a xã h i Xô Vi t, trong

s đó có quy n sách “Phê phán các đ nh h ng v n hóa xã h i trong tri t h c t s n hi n đ i” (ch ngh a duy khoa h c và ch ng ch ngh a duy khoa) và “Cái giá c a s ti n b ”.

1 E Ju XôlôViep i u c t lõi c a t m th m k ch “th gi i m i” 1968 s 9 trang 227.

quan đi m bình đ ng, trên quan đi m ph n v n hóa và trên quan đi m sinh thái h c Th t v y, lo i hình A nh m vào thành tích, mu n v t lên phía tr c m t mình, nh m ch i tr i b t ch p s bình đ ng

và đi u đó đã b phê phán Phong trào ph n v n hóa nghi ng vào v trí trung tâm c a lao đ ng trong

l i s ng, ngh a là mu n xét l i chu n m c đ o đ c c b n c a lo i ng i trên Phong trào sinh thái thì

v ch ra hành đ ng xô b c a lo i ng i đó đ a l i nhi u tai h a cho môi tr ng xung quanh Ngoài các khuynh h ng phê phán này có th k thêm s b t mãn đ i v i ch ngh a duy lý và ch ngh a ch quan c a con ng i “kinh t ”, s phê phán ti n b nói chung và là nh ng ch ng c v m t y t Xã h i đang lo ng i tr c m t đi u ki n là, lo i ng i n ng đ ng và có ý chí ki u A này v i ch ngh a th c

d ng c a mình, v i ni m tin mù quáng vào s c m nh c a khoa h c và s coi th ng các giá tr nhân

v n nh t t y u khách quan đang tr thành hi m h a th c s đ i v i sinh thái, đ i v i th gi i và th m chí đ i v i c b n thân anh ta, b i vì nó t o ra m t n p s ng luôn c ng th ng th n kinh và không an toàn v ph ng di n y t ó là lý do vì sao mà ph ng Tây uy tín c a lo i ng i A đang gi m

xu ng và c m tình c a m i ng i đang nghiêng v lo i hình B

*

* * chúng ta ch c gì tình hình là trái ng c l i Trong nh ng đi u ki n th ng tr c a ch đ hành chính quan liêu, đã phát sinh hàng lo t nh ng con ng i lo i B, lo i ng i th đ ng v i nh ng tác nhân kích thích c a lao đ ng Nguyên nhân là ch trong h t t ng chính th ng m t th i gian dài

nh đã bi t, ng i ta coi đ ng c v t ch t c a lao đ ng là th “h đ ng”, còn quan đi m bình đ ng trong tr công lao đ ng v th c ch t, là s th tiêu nh ng con ng i lao đ ng “kinh t ” Bây gi đã

th t rõ ràng: lu n thuy t v s bình đ ng nh trên là không có s c thuy t ph c Trong xã h i đang âm

th m di n ra s bi n đ i c c u xã h i, s phân hóa đã tr nên sâu s c h n thêm n a không ph i ch là

s phân hóa v c a c i (gi ng nh k t qu c a “n n kinh t ng m”) mà s phân hóa còn di n ra c trong l nh v c các giá tr v n hóa

Có th đ t câu h i là: th chúng ta có khuy ch đ i kích th c và tính ph bi n đ i v i các hành vi

c a lo i ng i B hay không? Ch ng l trong chúng ta tr c kia và hi n nay l i có ít nh ng ng i say

mê, h ng hái, n ng đ ng sáng t o nh lo i ng i A hay sao? đây đi u quan tr ng là ph i làm rõ

ràng; lo i hình A v m t tâm lý không còn nghi ng gì n a, khá ph bi n trong xã h i ta Song tai h a

là ch các đi u ki n giúp cho nó b c l ra hành đ ng đ c bi t là trong l nh v c kinh t , đã không có trong xã h i ta Và ngày nay s t t h u th m h i so v i ph ng Tây trong n ng su t lao đ ng, trong

l nh v c ti n b khoa h c - k thu t và “ch t l ng cu c s ng” chính là s tr giá c a chúng ta cho đi u

đó

Song nguyên lí ho t đ ng h n sâu trong con ng i không cam ch u c nh chân không, do đó ngay

c trong nh ng đi u ki n xã h i không thu n l i th nào nó c ng tìm đ c cho mình m t con đ ng đi

có khi là trong các hình th c l ch l c mà th ng là trong hình thái ph n xã h i

Ch ngh a xã h i do ch a đ t đ n m c phát tri n kinh t đ có th nói v con ng i “kinh t ” nh

là m t s n ph m t nhiên c a ch đ , đã s n sinh ra con ng i “kinh t ” v i nh ng nét r t đ c tr ng

c a nó - đó là con ng i mong mu n th a mãn nh ng nhu c u v l i ích v t ch t trong đi u ki n ch a phát tri n v kinh t xã h i và h n ta đã khá thành đ t trong l nh v c này Thông th ng, con ng i

“kinh t ”

102 VALENTINA PHÊ ÔTÔVA

c a chúng ta có kh n ng th a mãn l i ích v t ch t, đi d n t i đ a h t c a ch ngh a quan liêu, đ c quy n làm nh ng ngh đ c bi t Th ng h n ta phù h p v i các mô hình c a xã h i h c nh ng n m 20

- 30 mà trong đó nó hi n ra nh là con ng i m t chi u, phi n di n, làm tiêu tan đi t t c mong mu n

và kh n ng c a con ng i

Song con ng i “kinh t ” c ng có th có m t di n m o hoàn toàn khác đi mà các giá tr v t ch t

c a h n ta, v n chi m ch u tiên trong s thích riêng, th hi n qua s thu nh p nh ng đ ng ti n chính đáng, nh ng đ ng tiên do lao đ ng mà ra

Tuy v y, con ng i sung túc v kinh t hoàn toàn có th không ph i là ng i “kinh t ”, mà n u nói

ch t ch h n, thì h n ta ch th ng tr thành ng i “kinh t ” khi mà l i ích kinh t là c u cánh đ i v i

h n ta Rõ ràng là lo i ng i nh th có th có ch đ ng c trong nh ng đi u ki n c a n n kinh t

ph n vinh c ng nh l c h u Nh ng trong m i tr ng h p, con ng i “kinh t ” luôn luôn là s n ph m

c a s b t bình đ ng hay là s không công b ng xã h i Và b i vì vi c đ y m nh phát tri n kinh t theo chi u sâu, trong m t th i gian dài b xã h i ta coi là ngu n g c t o ra s b t bình đ ng và không công

b ng nên đi u đó ch đ c ti n hành m t cách b t h p pháp Th t là phi lý khi con ng i ph i hàng gi

đ ng x p hàng đ mua “hàng khan hi m” c a b n đ u c , ph i ch u c nh s ng trong nh ng c n nhà t i

t v i ti n l ng ít i, th mà trong ch ngh a duy tâm đ o đ c c a nhi u nhà lí lu n, h n ta đ c hi n

ra nh là m t ng i có đ i s ng tinh th n phong phú h n h n nh ng ng i “thu vén” r t tài tình v

m t v t ch t

Sau khi thôi áp d ng chính sách kinh t m i, con ng i “kinh t ” n c ta ch có th t n t i m t cách b t h p pháp Nh ng chính s t n t i b t h p pháp này đã làm cho c nhà n c và xã h i đ i kháng v i h n ta Trong ý th c xã h i, đ ng c kinh t c a con ng i “b t h p pháp” là n m ngoài pháp lu t, ngoài lý t ng h u ích xã h i và b đánh giá th p kém v m t xã h i

Hi n nay, nh ng lý do đ đánh giá nh v y đã ngày càng tr nên nghiêm tr ng h n Con ng i

“kinh t ” c a nh ng n m 70 đã chuy n t l nh v c s n xu t (là l nh v c mà m c dù là trái pháp lu t,

nh ng dù sao h n ta c ng s n xu t m t th gì đó) sang l nh v c phân ph i và quan liêu, ch nh m vào các v n đ phân ph i Con ng i “kinh t ” này d n d n đã thâu tóm vào tay mình c nh ng phúc l i

tinh th n, mà qu th c là tho t đ u b n thân h n ta c ng không th s d ng nhi u l m, nh ng h n ta đã

tr chúng l i đ dành Nh ng d n d n thì “con ng i làm n” b t h p pháp c ng đã chán ngán “xã h i

t t đ p” y, ngay nh anh th c t tóc th i th ng - anh ta là khách xem th ng xuyên c a các bu i chi u đ c s c r p chi u bóng, anh ta am hi u các sách m i v v n h c và sân kh u, th ng xuyên đi

t i b b i và ch i ten nít y ngay nh anh hàng th t có nhi u th i gian, có nhi u ti n, anh ta s d ng chúng đ đi du l ch và thích chuy n trò v i “đ ng nghi p” Con ng i kinh t b t h p pháp mong

mu n b ng m i cách xóa b b n thân m i d u v t c a s nghèo nàn tinh th n mà báo chí và d lu n đã nói t i Cho nên m t hi u c t tóc t nh l - v a là m t phòng khách th i th ng l i v a là m t n i mua bán, n i có th n m đ c m i tin t c v nh ng ng i n i ti ng c a đ a ph ng và c m t s bí m t trong đ i s ng riêng có nh ng ng i n i ti ng h n Khi m t ti n s khoa h c c a th đô đi vào m t n i

nh th thì không th nào bi t ngay đ c đ y là đâu và ông ta s c g ng ch ng minh r ng đ y không

ph i là n i nh m i ng i nói, mà là m t n i c ng có ý ngh a và c ng có hi u bi t Và nh ng bu i nói chuy n ít th c t này s bám ch t vào h i c nh mùi n c hoa r ti n

Trong khi chúng ta chê bai con ng i “kinh t ” vì s nghèo nàn tinh th n thì trên n c thang tiêu dùng các s n ph m tinh th n h n ta đã chi m m t v trí r t n i b t Kh n ng c a h n ta v th ng th c

“các s n ph m tinh th n quí hi m” - sách, k ch, tri n lãm, hòa nh c - đôi khi đã h th p m c nhu c u

xã h i, t o ra các đ n đ t hàng xã h i mà h u nh toàn b sân kh u t p chí, m t, m thu t công nghi p

ph c v cho chúng Con ng i “b t h p pháp”, sau khi chi m đ c v trí kinh t n i b t trong đ i s ng

đ t n c nh ng n m 70, đã t rõ v trí đ ng đ u trong l nh v c kinh t và c trong l nh v c v n hóa

*

* *

M t lo i ng i “kinh t ” hoàn toàn khác đ c gi i thi u trong các bài vi t c a các nhà phóng s

n c ta, tr c tiên vì V Oveehkin và hi n nay là trong các công b c a A Streliang, Ju Chernhichenco y là các ông ch tháo vát, c n c , am hi u công vi c c a mình, yêu thích nó, yêu quí đ t đai không ph i b ng tình c m chiêm ng ng c a m t ng i du l ch hay c a m t nhà th mà là

b ng tình c m n ng đ ng ngh nghi p, do sinh ra t lao đ ng trên đ ng ru ng, t ngh nghi p, t thiên nhiên y chính là N Xipkop (“ng i nông dân Arkhanghen”) c a A Streliang trong b phim vô tuy n cùng tên, là nh ng ng i th lái máy g t đ p liên h p, nh ng ng i th c khí c a Ju Chernhichenco Con ng i “kinh t ” nh v y, t t nhiên b chi ph i b i đ ng c l i ích kinh t và b c

l m t cách c ng khác Song chân dung “kinh t ” c a anh ta không th v đ c n u thi u các đ c

tr ng nhân cách nh s m nh b o, s thành đ t, yêu lao đ ng, b n b d o dai, dám m o hi m, có l ng

tâm và trách nhi m v.v Nói m t cách khác, trong tr ng h p này đ ng c kinh t s đ ng đã m t đi

s c thái ích k và v l i đ ng th i quy n vào k t c u th ng nh t c a quan h lao đ ng t i cu c s ng

nh là m t giá tr ch y u.

S đánh giá xã h i v các tác nhân kích thích kinh t trong xã h i xã h i ch ngh a đã có nh ng

bi n d ng đáng kinh ng c: đã m t th i, nh ng đánh giá c a các nhà Mác xít kinh đi n liên quan t i ch ngh a t b n ph ng Tây đã đ c chuy n vào đ i s ng chúng ta và các tri t gia c a chúng ta đã ti n hành cu c đ u tranh ch ng các t n n c a n n v n minh ngay c tr c khi chúng xu t hi n n c ta Con ng i “kinh t ” c a ph ng Tây đ c đ a vào vòng đ a tiêu th nh là k t qu c a cu c ch y đua vì l i nhu n c a ch ngh a t b n, ít gi ng v i con ng i “kinh t ” c a chúng ta dù đó là lo i

ng i làm n hay là lo i ng i “b t h p pháp” lao đ ng chân chính N i s hãi b di truy n tinh th n tiêu th c a ch ngh a t b n m c dù nó đã che đ y m t nguy c khác hoàn toàn không nh bé - S di truy n các t n n c a ch đ phong ki n.

Sau khi b c vào giai đo n đ qu c ch ngh a v i m c đ t p trung hóa s n xu t cao các thành

ph l n, th c ch t n c Nga v n còn là m t n c nông nghi p ch a đ c t s n hóa đ y đ Nhi u vùng đ a lí dân c v n còn gi nguyên các t p t c c a th i kì trung c Nhân v t X Dal ghi trong ti u thuy t “Sau c n bão” đã ch ng t đ y thuy t ph c v cái đi m xu t phát th p kém c a chúng ta khi b t

đ u Các t n n và tàn d c a ch đ phong ki n v n t n t i n c ta cho đ n ngày nay, h n n a không ph i ch có các vùng xa xôi h o lánh Các nhà kinh đi n c a ch ngh a Mác luôn luôn phân tích th c tr ng hình thái xã h i nh t đ nh m t cách l ch s - c th H đánh giá ch ngh a t b n là

m t xã h i tiên ti n h n ch ngh a phong ki n

104 VALENTINA PHÊ ÔTÔVA

nh ng kém ti n đ h n so v i ch ngh a xã h i Ph ng pháp này có t m quan tr ng ngay c khi đánh giá các tàn d N u nh đ ng n ng a các tàn d c a ch ngh a t b n chúng ta thay th chúng b ng các giá tr xã h i ch ngh a - thì đi u đó t t nhiên là r t t t Nh ng n u nh trong cu c đ u tranh ch ng

“Nh ng ung nh t và quái thai c a ch ngh a t b n” chúng ta l i s d ng các v khí trong kho c a ch ngh a phong ki n - thì qu th t là t i t V y mà không ít tr ng h p đã x y ra nh th

*

* *

Hi n nay n c ta di n ra cu c đ u tranh tích c c ch ng l thói quan liêu, c c b , nh ng t n n này, v th c ch t là c h u theo ki u phong ki n - quan l i, đ nh h ng t m c tiêu c a m t b ph n nào đó (các ngành, các b ), nh ng không chú ý t i m c tiêu c a c xã h i Do đâu mà tàn d c a ch ngh a phong ki n l i hi n ra rõ r t nh th ? không đ c p đ n t t c các nguyên nhân, chúng tôi ch xin

d ng l i m t đi m thôi (chúng tôi đã m đ u bài báo t đi m đó) - ó là ch ngh a duy tâm đ o đ c trong vi c đánh giá các tác nhân kích thích kinh t

Ai c ng bi t nh n đ nh tr c đây c a Mác v nh ng quan h đ c dùng làm c s cho m t xã h i

có các lo i hình thái khác nhau Ông vi t: “nh ng quan h ph thu c cá nhân (ban đ u hoàn toàn s khai) - là các hình th c xã h i, mà trong đi u ki n đó n ng xu t lao đ ng c a con ng i ch đ c t ng lên m t cách không đáng k và ch có tính ch t bi t l p S đ c l p cá nhân d a trên s ph thu c tài

s n - là hình th c l n thú 2 c a xã h i, mà v i đi u ki n đó l n đ u tiên đã hình thành h th ng chung toàn xã h i v trao đ i v t ch t, trao đ i m i m t quan h , m i nhu c u và m i kh n ng ti m tàng Cá tính t do trên c s phát tri n cá nhân toàn đi n và trên c s chuy n n ng su t lao đ ng t p th và xã

h i c a h thành phúc l i xã h i - giai đo n th 3”

Cái gì đã phân bi t giai đo n sau cùng v i giai đo n tr c đó? ó là, giai đo n này ch có th sinh

ra trên c s c a giai đo n tr c mà thôi Ngh a là, ch ngh a xã h i ch có th xu t hi n trên c s c a

ch ngh a t b n Song đi u đó không có ngh a là giai đo n phát tri n là b n ch ngh a ph i đ c tr i qua m t cách đ y đ r i sau đó m i chuy n lên giai đo n xã h i ch ngh a Mác đã nói khác, mà c th

là nói r ng, t t c ti n đ v t ch t c a ch ngh a xã h i c n ph i đ c t o ra - ngay c sau khi cách

m ng xã h i ch ngh a thành công B i xem th ng đi u ki n này nên c n c ta l n nhi u n c khác

đã có nh ng đánh giá sai l m v m c đ chín mu i c a ch ngh a xã h i

Và m c d u n c Nga, ch ngh a t b n đã gây ra nh ng v n đ ph c t p riêng c a mình, đi u này t ng lên r t nhanh trong giai đo n đ qu c ch ngh a, v y mà v n còn các tàn d phong ki n ch có

đi u là chúng ta đã im l ng ho c nói t i r t ít c đ n ngày nay n c Nga tr c cách m ng đã không

có ngay c đ n h th ng “trao đ i v t ch t chung toàn xã h i”, ch a có h th ng quan h ph bi n và nhu c u toàn di n Quá trình tr u t ng hóa hi n th c đã đ c ch ngh a t b n th c hi n ph ng Tây sau khi đã t o ra h th ng quan h tr u t ng, duy lý hi n v t và đ ng th i các m i liên h ph

bi n đ c c ng c b i c ch hàng hóa - ti n t và lôgic - là cái, theo l i c a Hêghen, đóng vai trò nh

ti n t c a đ i s ng tinh th n - Quá trình đó chúng ta đã không có n c Nga, ch ngh a t b n không th dâm m m qua toàn

b l p qu n chúng đông đ o c a xã h i và b i th cho nên nh ng c i bi n xã h i ch ngh a còn ph i

th c hi n công vi c này tr c tiên nh m t o ra các m i liên h ph bi n, nh m hình thành nh ng cá nhân có kh n ng thoát kh i nh ng trói bu c c ng đ ng đ r i sau đó h p nh t l i trong nh ng h i liên

hi p m i Quá trình này ch có th duy trì đ c tính ch t l ch s - T nhiên v i đi u ki n là nó đ c

th c hi n b ng các bi n pháp kinh t trong khuôn kh c a ch ngh a xã h i V n h c chính lu n ngày

nay đã gi i thi u rõ ràng nh ng cái m c đã di n ra đi u đó: Trên m t vài ph ng di n đó là chính sách kinh t m i, và ti p theo - đó là cu i nh ng n m 50, và cu i cùng - là ngày nay: C i t và t ng t c Toàn b th i gian còn l i ph ng th c chính tr đã áp đ o trong quá trình th c hi n các c i bi n c n thi t nh m t o ra các quan h kinh t và xã h i chín mu i mà ngày nay ph ng pháp này có tên g i là

ph ng pháp hành chính m nh l nh S quan liêu hóa nh là k t qu c a các quá trình này v i toàn b các hi n t ng tiêu c c c a nó, không ph i là ph ng th c kinh t l ch s - t nhiên, mà là “l ch s - nhân t o”, là m t m u toan h p t p mu n k t thúc quá trình phân rã c a các k t c u phong ki n - làng

xã mà l ch s ch a gi i quy t xong và t o ra các quan h tr u t ng, dù không ph i là quan h đ v t (nh đ c ch ngh a t b n) gi a nh ng con ng i v i nhau

o bái v t c a xã h i t b n c m r vào trong s ti p nh n các quan h cá nhân nh là quan h đ

v t Các nhà nghiên c u c a xã h i ph ng Tây coi vi c t ng tính h p lý hóa bi u l trong l nh v c làm vi c c ng nh trong quan h c a con ng i là đ c tính riêng c a nó S ng tr c a quan h đ v t

đã làm đ n gi n hóa đ i s ng th c ti n và đ ng th i đ n gi n hóa đ i s ng tinh th n Tính h p lý, tính

tr u t ng c a các m i quan h có ý ngh a m c đích t thân

*

* *

Ch ngh a xã h i v t qua các thi u sót t b n, đang t o ra các bái v t c a mình nh ng bái v t này

ch trong m t m c đ nh t đ nh là do xã h i ch ngh a sinh ra: m c đ nói v vi c coi các quan h khách quan nh là các quan h riêng t Trong xã h i phong ki n s ng tr c a các quan h riêng t

t o ra tri giác nh v y là hoàn toàn bình th ng và các quan h xã h i khách quan trong tr ng h p này đã che đ y b i m t l p v h hàng, đ ng c p, làng xã, l thu c riêng t Nh ng d i ch ngh a xã

h p có lí do riêng đ xu t hi n vi c bái v t hóa nh th Nó g n li n v i vi c ch ngh a xã h i th c s

là l n đ u tiên, đã đ a qu n chúng vào vi c sáng t o l ch s m t cách t giác, v i vi c nâng cao vai trò

c a qu n chúng và cá nhân d i ch đ xã h i ch ngh a trong ý th c hàng ngày nhi u quá trình có

dáng v khách quan c a nh ng, công vi c hoàn toàn cá nhân mà b ngoài ph n l n tùy thu c vào lo i

ng i nào (“t t” hay “x u”) tham gia vào các quan h nh n đ nh Do đó các quan h kinh t đôi khi

đ c lu n gi i nh là quan h pháp lu t, quan h đ o đ c Ví d nh , thái đ thô l r t ph bi n c a

ng i bán hàng m c ý th c thông th ng đ c gi i thích b ng nh ng lý do “cá nhân” nào đó, đã

sinh ra mong mu n tích c c d y cho ng i bán hàng m t bài h c, hay than phi n v h v.v đây s

phá h y khách quan công vi c c a c ch hàng hóa đã không đ c nhìn th y

M t ví d cá bi t trong hoàn c nh t ng t s tìm đ c ý ngh a và m t l i gi i thích v n n ng “H

th ng lý t ng hóa ng m ng m đ c thông qua, đ c th ch hóa

106 VALENTINA PHÊ ÔTÔVA

và đ c tuyên b khi c n thi t đã t o đi u ki n thu n l i cho vi c ph bi n r ng rãi ph ng th c phân tích và đánh giá th c ti n hành chính c a nhà n c, theo đó thì s không hoàn thi n c a h th ng qu n

lý nhà n c hi n hành ph n l n là do ph m ch t cá nhân c a nh ng ng i n m trong b máy qu n lý

và ph c tùng b máy đó Ng i ta gi đ nh r ng, nói chung b máy qu n lý nhà n c là hoàn thi n còn các thi u sót nào đó c a nó là do s không hoàn thi n c a b n tính con ng i ch không ph i c a các

c quan qu n lý nhà n c” (1)

đây đã nêu ra đ c tính chung c a ch đ quan liêu mà nó thâm nh p vào c ch ngh a xã h i,

nh ng theo quan đi m c a chúng tôi, nh ng đ c tr ng riêng c a l thói quan liêu xã h i ch ngh a là

ch nó th hi n s quá nóng v i v m t l ch s mà r t cu c là s nóng v i này đã b đ o ng c l i thành s trì tr và v t c n đ ng tính n ng đ ng c n thi t c a xã h i

Nh bài chính lu n c a A Streliang đã v ch ra, ch ngh a thu n túy đ o đ c mà “nh ng ng i phi

s n xu t hàng hóa” đã th hi n trong n n kinh t n c ta đã bi u l các đ c đi m c a ch ngh a duy tâm gi ng nh l p tr ng c a nh ng ng i dân túy, nh ng ng i theo ch ngh a xã h i không t ng:

“ch ngh a ch quan vô ý th c và thuy t duy ý chí - chúng ta là nh th đó, chúng ta có th làm t t c , trong l ch s không h có h ng đích, ch có mong mu n, v n là nh ng d đ nh hành đ ng tr c ti p

v n là s tin t ng r ng m t nhóm nh nh ng ng i giác ng và kiên quy t nh t, bi t đ ng tâm nh t trí có kh n ng tùy ý c i bi n toàn di n th c t xung quanh, đi u gì c n thì áp d ng, cái gì th a thì th tiêu S ham mu n này không đ m x a gì đ n đ i s ng mà ch c n c vào ý ki n ch quan v nó Tính hay m m ng, s b t mãn v i nh ng y u t con ng i hi n có mà đang b h h ng, hoen b i s

tr c l i, không t nguy n đi t i thiên đ ng, thái đ kiên quy t c a h đi đ n đ y b ng cây g y ch huy

và tri t h y các v t tích b m sinh b ng s t nung đ Th hi u này làm cho ta nh l i không ph i ai khác ngoài nh ng nhà xã h i ch ngh a không t ng Nh ng ông bà quan liêu sành s i v i đ ng công v n

gi y t cùng v i nh ng ng i tiên ti n trong xã h i, t c là các lu t s , các phó giáo s và các nhà chính lu n thi n ngh - đó là ng i anh hùng ki u nh ng nhà dân túy cu i cùng, chính h n ta ph i d n

d t qu n chúng Nga đi theo quan đi m c a nh ng nhà dân túy S giáo d c t t c v n hóa, toàn b

đ i s ng tinh th n ph i ch u s qu n lý đ c bi t c a các ông bà quan liêu y” (2

)

S o t ng quan liêu hi v ng vào nh ng đi u t t đ p h n, mong mu n t i nh ng đi u t t đ p

nh t, nh ng l i coi th ng các qui lu t xã h i, ch ngh a duy tâm, nh ng s hào nhoáng tuy t v i đã không đem l i s chuy n bi n tích c c, trái l i quan liêu này đã mang l i cho đ t n c ta vô vàn tai

h a

S không hi n th c c a các m c tiêu, s gi t o trong đánh giá, các hình th c m dân đ c n r

v i s giúp s c c a ngôn ng đ c bi t nhân t o, quy gi m t t c v vi c l a ch n các khuôn m u t

ng khác nhau đó chính là đ c đi m c a các lo i o t ng nêu trên

1 V P Macarenco Phân tích s quan liêu c a xã h i có đ i kháng giai c p trong các tác ph m th i tr c a Các Mác Rôst p trên sông ông 1985, trang 12.

2 A Streliang Thu và chi Ch ngh a xã h i t t ng ch ng l i “Ch ngh a xã h i tình c m” T p chí “Ng n

c ”, S 6, trang 197 Xem thêm: A Xipko Ý ni m ch ngh a xã h i 11-1676.

Th nhà chính lu n A Streliang có quan đi m l a ch n gi i pháp nào? ó d ng nh là quan đi m kinh t - em l i cho con ng i kh n ng phát huy sáng ki n trong l nh v c kinh t A Streliang tin

t ng r ng: “không hi m nh ng ng i nông dân Arkhaghen” có tài xoay x , không đánh m t h ng thú lao đ ng, d ng c m, táo b o, có óc sáng ki n Và đây đ ng tr c chúng ta là Xipc p, ng i mà cho

th y nhi u v “không ph i là ng i nh th ” trung tâm b phim phóng s c a mình A Streliang đã

đ t câu h i: “Th Xipc p có ph i là Cul c hay không?” Trong c nh phim ông y đã xúc đ ng nói v i Xipc p: t t c ph thu c vào câu tr l i đ i v i câu h i này - c thái đ đ i v i anh ta, đ i v i sáng

ki n c a anh ta, c s ph n công vi c c a anh ta và t ng lai c a anh ta n a Xipc p đã gi i thích r ng anh ta không có ng i làm thuê, nh ng có t p đoàn s n xu t và nói chung không có gì gi ng v i Cul c

c Anh ta có l c ng coi chính câu h i này là quan tr ng và đã tr l i nó hoàn toán nghiêm túc Song

v n có c m giác r ng, m c dù anh ta phát ngôn chính - Nh ng đó không ph i là ý ki n riêng c a anh ta

mà là ý ki n c a nh ng ng i quy t đ nh s ph n cu c th c nghi m mà Xip p đang ti n hành Và tính

c l c a câu h i đ t ra là, đây không nói v con ng i Cul c nguyên b n mà là v “tâm h n Cul c”, đ o đ c Cul c M t nhân v t khác c a A Streliang trong bút kí “ Tabun” là Begun, giáo s

th ng kê c ng coi v n đ đó là th c s quan tr ng - d i ánh sáng giai c p c ng nh ph ng di n tinh th n Nh ng chúng tôi thì cho r ng cách đ t v n đ nh th này không ph i là c n b n n m th

73 c a chính quy n Xô vi t mà chúng ta v n còn s hãi t ng l p Cul c ph ng di n giai c p hay sao? Th i đ i và ch đ đã gi i quy t v n đ này r i Còn “tâm h n Cul c” thì sao? ây là m t v n đ

ph c t p, nó tùy thu c vào s đ nh h ng đ n m t ki u lo i tinh th n nh t đ nh

Xipc p m t con ng i tháo vát c n cù, khôn ngoan, t tin, sáng t o, nh ng i ta th ng nói, đ ng

v ng b ng 2 chân trên m t đ t C ng có nhi u ng i nh Xipc p Và t t c s tính toán chính là nh m

t i đi u này, t c là nh m làm sao có nhi u ng i có ngh l c và chuyên c n nh th , say mê công vi c, khoáng đ t, có tinh th n trách nhi m y có ph i là s tính toán kinh t hay không? ch là m t ph n nào thôi, b i vì v m t v t ch t Xipc p th c s nh m h ng t i k t qu t t Nh ng ph n l n h n s tính toán này đã nh m t i n ng l c sáng t o, tính c ng ngh c a con cái anh ta, nh ng t p đoàn s n

xu t c a anh ta A Streliang kêu g i, hãy t o đi u ki n cho nh ng ng i mu n lao đ ng và sinh s ng

nh v y và v đi m này chúng tôi đ ng ý v i ông y Hãy t o đi u ki n! Th c ra v n đ không ph i

ch đó - ng i ta v n đang t o đi u ki n H ng t i vi c đ u th u c a c i gia đình ph n th ng khuy n khích c a anh ta là m t trong nh ng bi n pháp kinh t ch y u nh t c a cai t V n đ ch khác: làm nh th nào đ Xipc p hòa nh p vào s ti n b c a th gi i? B i vì lao đ ng c a anh ta không th ch là s th hi n lòng c m ghét đ i v i các tr l c quan liêu, mà c n ph i k t h p n ng l c

c a anh ta v i nh ng công ngh nông nghi p tiên ti n nh t!

Còn m t v n đ khác: cánh c a vào th gi i nào đ c m ra cho nh ng ng i nông dân đang t c ngh n nh ng vùng xa xôi h o lánh - ph i ch ng là vào th i đ i mà K Phêđin và I Xôcôlôp Mikitop

đã mô t , hay là vào th i đ i c a chúng ta? Giám đ c c a nông tr ng n i Xipc p đ c cho vào đ u

th u gia đình, đã nói th ng v m i nguy nan c a vi c th c nghi m: Li u mai đây con trai c a Xipc p không mu n làm công vi c này thì sao V c a anh ta thì không mu n s ng n i r ng, còn con gái thì quy t đ nh vào đ i h c - và khi đó cái gì s x y ra? Ch ng l kho n hoa l i, ti n b c có th gi đ c h

l i m nh đ t quê h ng?

108 VALENTINA PHÊ ÔTÔVA

B phim v Xipc p - đây g n nh là b phim v tình yêu ru ng đ t, sùng kính t tiên, là b phim

v ngh a v đ o lý c a con ng i đ i v i công vi c c a mình trên ru ng đ ng, v s yêu thích lao

đ ng, v truy n th ng, v tính k th a c a các th h , v s c m nh c a tinh th n, v s nguy h i c a

ch đ quan liêu y là b phím v ki u ng i m i, v con ng i lo i A, v tâm h n con ng i - không ph i là tâm h n th ng ngo n truy n th ng đ c g n cho ng i Nga (“tính siêu hình”, tính t tâm, tính m m ng), mà v tinh th n n ng đ ng sáng t o c a con ng i đ n gi n nh ng là ki u ng i Nga sành s i công vi c, là b phim v óc sáng ki n xã h i ch ngh a bi u hi n s say mê n ng đ ng

đ i v i m nh đ t c a mình làm vi c, s ng theo l ng tâm và d đ nh trong ph m vi cái toàn th - ó

là đ c đi m tinh th n c a ch th sáng t o m i này c a th c t xã h i ch ngh a, ng i đang mong

mu n c i ti n công vi c kinh t n c ta, đang d đ nh v nh ng gì mà chính anh ta s làm đ th c hi n

đi u đó Và trong tr ng h p này v n đ v ch th , v con ng i d i ch đ xã h i ch ngh a đang

n i lên hàng đ u, m c dù nói chính xác ra thì nhà kinh t không c n chú ý đ n tâm h n mà ch quan tâm đ n hi u qu ho t đ ng c a anh ta mà thôi Nh ng không th nào ng n cách hoàn toàn quá trình kinh t kh i cái tinh th n N u nh có nhi u Xipc p nh th và trong “tâm h n” Xipc p có t t ng Cul c, thì ch ng m y ch c b n v l i và tr m c p s vây b c chúng ta và đi u này s nhanh chóng

nh h ng đ n n n kinh t , sinh ra s b t bình đ ng là s không công b ng xã h i N u nh nh ng

ng i nh Xipc p có nhi u nh ng h không ph i là nh ng k Cul c “V tâm h n”, thì đ y là các thành ph n c a óc sáng ki n giúp v c n n kinh t lên N u nh mà có ít ng i nh Xipc p thì s trông

c y vào h ch ng có m y ý ngh a c v ph ng di n kinh t và ph ng di n xã h i và khi đó c n ph i tìm ki m nh ng ng i đang ho t đ ng thi t th c d i ch ngh a xã h i ch không ph i là b a đ t ra

m t l n n a nh ng m u ng i c i bi n xã h i M t th i gian dài chúng ta luôn h ng t i ch th lí

t ng - ây là con ng i phát tri n toàn di n, hài hòa, tràn đ y nhi t tình Song, n c ta s phê phán

t cách lo i ng i A đã chuy n sang m t m c đ m i Ch ng h n nh đã xu t hi n s phê phán “ch ngh a kinh t ” t l p tr ng giá tr truy n th ng dân t c, tôi thì l i hình dung chính l p tr ng đó là ngây th và vi n vông Chúng ta đã tr m t giá quá đ t cho vi c t ch i nh ng đòi h i khách quan c a

ti n b khoa h c k thu t V l i xem xét xã h i truy n th ng nh các nhà dân túy tr c kia, v i t cách là cái màng các giá tr đ o đ c thì đi u đó ch ng khác gì vi c xây d ng c u d c theo chi u dài

c a sông ã đ n lúc c n th u su t r ng, con ng i d i ch đ xã h i ch ngh a - đ y không ph i là thiên th n, không ph i là cá th hi m hoi, mà là ch th c a v n minh Do đó, con ng i c n ph i tr i qua t t c các giai đo n phát tri n c a mình

*

* *

V con ng i n ng đ ng thông th ng ng i ta đ t ra hai v n đ Ch ng h n nh , m t v n đ đã

đ c nêu lên Palang t i cu c h i th o ph i h p toàn liên bang v i ch đ “xã h i h c nhân cách” (9/1988) ó là, ph i ch ng “lí t ng” c a con ng i lo i A, ho c là con ng i “kinh t ” hoàn toàn không ph i là lí t ng?

Thi t ngh r ng n c ta ngày nay ki u ng i lo i A th t s và b t k k ki u ng i nào khác đ u không là lí t ng Tuy nhiên c n ph i có nh ng con ng i n ng đ ng n u không thì chúng ta s r i vào tình tr ng ch m ti n Nh ng nhi m v kinh t không ph i là nhi m v duy nh t Và vi c gi i quy t

nó không ph i là m c tiêu duy nh t c a xã h i S đi u ch nh xã h i đ i v i s phát tri n kinh t là không th tránh kh i nh chính các nhà nghiên c u có t t ng kinh t tri t đ nh t đã th a nh n

ch ng h n nh S Melep Tính n ng đ ng kinh doanh không nh t thi t ph i suy đ i trong b nh tr c l i, còn s tiêu dùng quá m c không c n ph i thu hút vào c các giá tr tinh th n, không tr thành tai h a

v m t đ o đ c và sinh thái Có s mâu thu n v m t nguyên t c: Có l , không ph i ng u nhiên s c i

bi n c ch kinh t c n b n đ c b t đ u n c ta cùng di n ra c trong các bài di n v n c a các lãnh

t ng l n trong h th ng các quy t đ nh c a chính quy n b ng s l u ý c a các ph ng h ng, xã

h i trong chính sách Qu v y, chúng ta ch a bao gi nh bây gi l i c n có ph m ch t “chi n s ”, óc sáng ki n, và yêu lao đ ng nh th , nh ng chúng ta c ng ph i tr cái giá b ng cách xa r i các giá tr nhân đ o N u nh chúng ta th c hi n t t nhi m v này thì chúng s không n m v trí t t h u mà s

n m đúng v trí trung tâm c a h th ng v n minh th gi i

V n đ ph bi n th 2: C i t có ph i là s xu t hi n nh ng con ng i ki u m i hay không? Ch ng

h n nh loài ng i A? C i t có ph i ch có ngh a là con ng i c n ph i t t h n và ph i làm vi c ngày càng t t h n không

Không ph i Trong cách đ t v n đ nh trên l i b c l nh ng ni m hi v ng khai sáng, m t l n n a

đ y l i là ch ngh a duy tâm đ o đ c C i t - đây là s t o ra nh ng hoàn c nh khách quan đ đ n

gi n là không cho phép con ng i làm vi c t i, h n ch h “tr thành ng i x u”

Ngày nay chúng ta mu n nói v ch th hành đ ng th c t , v vi c ch th đó ph i là ng i nh

th nào, tình th bu c ph i l a ch n “là ng i th đ ng hay là ng i tích c c” đã không bao quát đ c toàn b nh ng ng i quan liêu gi tích c c l n nh ng ng i th đ ng ch ng l i ch đ quan liêu ngoài Xipc p tích c c và nh ng ng i tiêu c c ra, đ y là nh ng ng i mà ti n l ng tr cho h là “ti n

l ng vô ích” Thay vào câu h i r ng, ch th xã h i trình đ phát tri n xã h i hi n nay c n ph i là

ng i nh th nào, ng i ta đang nêu câu h i r ng, anh ta có th là ng i nh th nào, anh ta đang là

ng i nh th nào V m t l ch s anh ta đã có các thay đ i v đ c tính c a mình, c trên th c ti n l n trong ý th c coi ng i: Có tính n ng đ ng cách m ng, đ y nhi t tình? làm vi c vì đ ng ti n nh ng có nhi t tình; Ch đ n gi n là làm vi c; B kích thích b i kinh t trong công vi c? Th đ ng, v.v

Nhìn chung v n còn có m t s v n đ không rõ ràng: Con ng i d i ch đ xã h i ch ngh a chính là ng i nh th nào? Anh ta phân bi t v i con ng i d i ch đ t b n ngh a b i cái gì? Chúng ta có th nói đ c khá rõ ràng, con ng i d i ch đ phong ki n là ng i nh th nào Th i

đ i m i đ c đ c tr ng b i nh ng thay đ i trong t ng th xã h i đã sinh ra nh ng ch th m i c a hành đ ng Anh ta đ c hình thành trong s n xu t (lúc b t đ u phát tri n quan h t b n ch ngh a)

c ng nh trong ho t đ ng c i bi n xã h i ( o tin lành, th i k ph c h ng, các cu c cách m ng t s n

th i k đ u) Các đ c đi m c b n c a ch th này đã đ c mô t trên Chúng đ c M Veber xác

đ nh nh là tính h p lý có m c đích đ c phân bi t v i ý ngh a c a tính h p lí trong xã h i truy n

th ng y không ph i là đ c tính đ y đ mà là đ c