Chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh trong lòng dân tộc Việt Nam: Phần 1

Phần 1 Tài liệu Chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh trong lòng dân tộc Việt Nam của tác giả PGS.TS. Thành Duy gồm nội dung 3 chương đầu Tài liệu: Về khái niệm con người, bản chất con người, về chủ nghĩa nhân văn và chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh; về nguồn gốc hình thành chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh; từ chủ nghĩa nhân văn Mác-xít đến chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh - những tương đồng và khác biệt.

i

Tên sách xu ấ t bản lầ n lần đầu:

VỂ CHỦ NGHĨA NHÂN VĂN H ồ CHÍ MINH

(Sách đ ã đươc giải th ư ở n g v à b ằn g k h en c ủ a Hội đồng q u ả n g b á tá c p h ẩ m v á n học nghệ

th u ậ t p h ụ c vụ C uộc v ậ n đ ộ n g học tậ p và làm th eo tấ m gương đ ạo đứ c Hồ Chí M inh)

V IỆN KHOA HỌC XÃ HỘI V IỆ T NAM

PGS.TS THÀNH DUY

CHỦ NGHĨA NHÂN VĂN Hổ CHÍ MINH

( S á c h t á i b ả n có t h a y đ ổ i tê n s á c h

v à b ổ x u n g lờ i b a t )

NHÀ XUẤT BẦN KHOA HỌC XÃ HỘI

HÀ NÒI • 2010

DÀ NO CÔMi SẢN V1ÉT NaMBAN CHẨPBẰNHTRUNG ƯONCỈ

ĐI TỈM CHÚ NGHĨA NHÃN VÃN HỒ CHÍ MÍNH,

MỘT HƯỬNG NGHIÊN cứu ĐÚNG

lÀĩi tựa của Vũ Ngọc Khánh*

Nghiên cứu về Hồ Chí Minh, hơn sáu thập kỷ nay, đã

có nhiều công trìn h giá trị, thuộc khá nhiều lĩnh vực Dồi dào hơn cả là những tác phẩm thuộc các chuyên đề

về chính trị, lịch sử và con người Đã có nhiều tìm tòi, xứng đáng là những p h á t hiện, những khám phá Không chỉ có những công trìn h ỏ trong nước, mà cả ỏ nước ngoài, chủ đê' về Hồ Chí Minh cũng đâ rấ t được quan tâm N hà cách m ạng, n h à lãnh tụ Hồ Chí Minh xứng đáng là m ột D anh n h â n k iệt x u ất của Việt Nam và của

cả th ê giới

PGS C huyên gia n g h iên cứu văn hoá thuộc Viện Khoa học xã hội

Việt Nam; Tác giả công trìn h M inh triết Hồ C hi Minh.

Vì như vậy mà cả trong địa h ạ l vủn hoá tư tưòng, việc nghiên cứu về Hồ Chí Minh trỏ thành một đầu đề phải tìm tòi p h át hiện một cách nghiêm túc Xác định được bán sắc vản hoá Hồ Chí M inh qua khôiig phải là

chuyện dễ dàng, n h ất lã khi ta muồn m inh định ở

Người một tính cách, một khuynh hướng cho chính xác

mà bao quát n h ất, có tầm triế t luận (tôi nhân m ạnh ý triế t luận) nhất Nhớ lại một dạo chẳng biết từ đâu, có một gdi ý: nói vê chủ nghĩa nên nhắc đến vị này, nói về

tư tưởng nên nhắc đến người kia, còn nói đến tác phong thì Hồ Chí Minh mới là tiêu biểu Cũng có th ế lúc ấy chúng ta còn bị ảnh hương nơi này, chỗ khác, hoặc cũng phải dè đặt, phải khiêm tốn, chưa dám có sự m ạnh dạn trong hướng suy tư Lâu dần v ấn đê càng ngày càng rõ

ra, ta càng thấv vấn đề phải được mở rộng Ta đă xác định rõ rằng, vấn đề tư tưởng Hồ Chí Minh trỏ nên một yêu cầu nghiên cứu, đòi hoi phải có sự đào sâu thích ứng Nhiều cô” gắng đáng được biểu dương Kết luận thi còn phải chò, song hàng loạt đề tài ỉý luận đã được tiếp cận và khai thác Nơi đáy có cảu hỏi vê' tu tưởng Hồ Chí Minh, ndi kia là vân đê' đạo dức Hồ Chí Minh, riđi khác

nữ a muốn đì sâu vào vấn đề triế t học đã nghĩ đến

m inh triế t Hồ Chí Minh Và còn có cả vấn đề phương pháp, tác phong Hồ Chí Minh nữa Công lao to lớn của

n h à cách m ạng Hồ Chí Minh đả rõ rồi, nhưng còn có công lao của nhà vãn hoá lớn Hồ Chí Minh nừa Do đó

mà vẫn đang cần một chỗ đứng khai thảc có tầm vừa bao quát, vừa chuyên sâu, đế thấy rõ được đúng Hồ Chi

M inh trong xã hội Việt Nam mà cả trong lịch sử tư tướng nhân loại nữa.

H ình đung ra chủ nghĩa nhân vãn Hồ Chí Minh, là một cái nhìn khá sâu sắc, vừa bao quát, vừa cụ thể Phải nói đến chủ nghĩa nhân văn mới là tiếp cận đưỢc tư tưỏng, tâm tình và phướng pháp Hồ Chí Minh một cách đầy đủ hơn

Vế chủ nghĩa nhân vãn, chúng ta đã có những hiểu biết và cả những thấm thìa n h â t định Nhìn chung lịch

sử n h ân loại, từ những ngày tháng xa xôi, ta đâ từng ngưỡng mộ cái n h ân văn bao la, vĩ đại của những đấng siêu trầ n Mãi mãi, các đức P hật, đức Chúa, đã cho ta thấy chính các vị chí tôn chí thượng ấy đã giành cho con người tìn h thưđng không bò bến G ần chúng ta hơn, các bậc T hánh c ổ đại như Khổng Tử, C ận đại như Gandhi,

dù luận điểm có biến hoá cách này hay cách khác, thì cũng vẫn là gắn bó với con người Trong địa h ạ t tâm linh thì như vậy, đến khi nhân loại thấy được nhừng trỏ ngại của chế độ phong kiến, rồi chế độ tư bản, thì tình cảm trên đây phải biến th àn h hành động, cũng chỉ mong sự giài phóng cho con ngưòi Quyền dân chủ, quyền sông được đòi hỏi cho tần g lổp cần lao, căn bản cũng để giải phóng cho con ngưòi mà thôi G iành được quyền sống

ây, phải có nhiều hành động N hững tổ chức cách mạng, lãnh tụ cách mạng, nời này hay nơi khác cũng đ lu phấn đấu cho tư tướng nhân văn cao cả Nhưng mỗi tổ chức, mỗi cá n h â n như vậy, phải có cách suy tư, cách sử lý riêng của m ình, tu ỳ theo hoàn cành, tu ỳ theo thòi đại

Chủ nghĩa nhân văn Hó Chi Minh trong lòng dân tộc Viêt Nam G ỉ 7

Thấy đư<?c điều đó, chúng ta dễ dàng giành sự ngưỡng, mộ cho tấ t cả các vĩ nhân, để cô găng học tập,

p h át huy tấm gương của nhũng bậc đưỢc xem là th ế giới

người hiển, tấ t nhiên cũng phải từ hoàn cảnh, từ nguyện

vọng của chúng ta Lịch sử th ế giới đã cho chúng ta những tên tuổi, những nguyên lý được hoàn toàn chấp nhận, tấ t nhiên là theo cách tiếp cận của th ế giới quan,

n h ân sinh quan phù hợp vói dân tộc mình, Vậy là ta có được chủ nghĩa nhân vàn của toàn nhân loại Nhưng cũng từ đó mà ta thấy được, ỏ nước ta, muôn có được một chủ nghĩa nhân văn thích hợp, thì phải có con ngưòi

th ể hiện được tinh th ầ n nhân văn ấy, hành động nhân vàn ây ở nước ta, con người ấy là Hồ Chí Minh Ta phát hiện ra điều này, không phải là để so sánh ngưòi của ta với những nhân vật vĩ đại của th ế giói hay của lịch sử,

mà chính là để trả lại sự công bằng trong nhận thức khoa học, cũng là để làm rõ thêm bản sắc dân tộc Việt Nam của mình

8 a PGS.TS Thành Duy

HỒ Chí Minh, con người đã từ cuộc sông bình thường

m à tiến lên hàng ngũ ngưòi hiền, chính là vì Ngưòi đã

có một chủ nghĩa nhân vãn, mà ta có thể mệnh danh là

Chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí M inh Đê’ có được kết quà

vĩ đại này, tá t nhiên Hồ Chí M inh đã học tập chủ nghĩa

n h ân văn trong truyền thông Việt Nam trong truyền thông nhân ìoại, trong cả chủ nghĩa nhán văn tư sản, đặc biệt là chủ nghĩa nhân văn mác-xít Học hỏi rồi phải sáng tạo, phải trải qua thử thách, mà sự thử thách này

là cuộc chiến tranh m áu lửa giữa Việt Nam với các lực

lượng th ù địch, trong suõt cả th ế kỷ XX vừa qua Sự nghiệp của Ngưòi thì rõ rồi, rõ đến mức Ngưòi đã được công nhận là Danh nhân vãn hoá kiệt xuâ't là Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhưng phải chảng là còn phải nhìn

nhận Người ồ cả phương diện nhân vản Tạo ra được

m ột khôi đoàn kết dân tộc, xây đắp được lòng yêu nước cho cả một th ế hệ, rồi tìn h cảm quôc tế, Lại còn giáo dục được bao nhiêu chiến sĩ cách mạng, sinh th à n h nên một

th ế hệ th an h niên Hồ Chí Minh N hững th àn h tự u ấy chính là th à n h tựu nhân vàn, chứ còn biết gọi là gì hơn nữa Một m ặt khác, còn khá nhiều điều đơn giản mà vĩ đại, vì đó là những điều, những tình cảm, những ý nghĩ, những cách làm việc, rấ t bình thường, râ't đdn giản, mà lại cùng r ấ t Ngưòi Có th ể giảng giải, phân tích những điểu này bằng nhiểu lu ận văn, nhưng có lẽ dù bàn bạc sâu xa đến đâu, thì cái chấ^t Người, cái mục đích vì con ngưòi vẫn phải là câu khẳng định Như vậy lại cũng chính là chủ nghĩa nhân văn rá”t dồi dào, sinh động

Công trìn h v ề chủ nghĩa nhán văn H ồ C hí M inh của

T h àn h Duy đã cô' gắng làm cho sáng rõ giá trị thực sự về một chủ nghĩa nhân vãn mới - chủ nghĩa nhân vãn Hồ Chí Minh Như đã nói trên, tôi th ây đây là một phát hiện thông minh, sắc sảo Một p h á t hiện rấ t đáng lưu ý

là tác giả biết chỉ ra đưỢc Hồ Chí M inh đã kế thừa được

ch ất n h ân văn trong truyền thông dân tộc, đã học tập được tinh thần nhân văn ở thòi kỳ Ánh sáng, ở thòi đại

p h át triển chủ nghĩa tư bản Ra’t khéo léo, lại rấ t chủ động hoà hỢp, Hồ Chí M inh đă tỏ ra sắc sảo trong sự kế

Chủ nghĩa nhốn vàn Hố Chi Minh trong lóng dàn ỉộc Việt Nam u 9

thừa này, Đó chính là cái nền cho tư tưỏng nhân vÃr Hồ

Chí Minh phát huy tác dụng Chữ nhán trong lý thuyết nho gia của Không Tử trong sách Gia huấn ca của 7iệt

Nam, đã lộ ra khá rõ trong tình thương, trong đạo đức của Hồ Chí Minh Chính nhồ như vậy, mà chú nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh được chấp nhận, được quần chúng đồng cảm, không thấy gì là ngỡ ngàng, mà cũng không có màu uyèn bác

Có m ột điểm khá hay và khá táo bạo cùa công trìnhnày là việc chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa chủ nghĩa nhân văn mác-xít với chủ nghía nhân văn Hồ Chí Minh Nhớ lại, trong giói nghiên cứu, mặc dầu có người đã tìm tòi và trích dẫn, như ng cũng chỉ mới nói qua rằng Hồ Chí Minh đã từng gỢi ý trong việc bổ sung chú nghĩa Mác bằng kiến thức dân tộc học phirơng Đóng N hưng h ình như đa số cũng chỉ dám nhắc qua, chứ chưa thể đi sâu phân tích Lần này, sự so sánh giữa chủ nghĩa nhân vãn mác-xít và chủ nghĩa nhân vản Hồ Chí Minh, đáng được cồng n h ận là một cô" gắng tìm tòi Cũng theo cái hướng ấy, nơi đây tác giả chứng minh tư tưỏng nhân văn, vãn hoá là một, nơi kia trình bồy quan niệm “không có gì quý hớn độc lập, tự do",

“ỉấy sức ta m à giải phóng cho ta ” đều thuộc khuynh hướng n h ân van v.v thì rõ ràng là có sự p h át hiện và

có chiểu sâu n h ấ t định.4

Cũng r ấ t đáng trâ n trọng nừa là Ö phầti kết luận, tác giả công trìn h nghĩ đến chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh trong lòng dân tộc Việt Nam, rồi liên tưởng đèn ý

nghĩa quỗc tế v à giá trị nhân loại của hiện tượng vàn hoá này Dây là m ột yêu cầu chính đáng, chứ không

p h ải là th am vọng N hiều người nưóc ngoài đã đánh giá

r ấ t cao tư tưởng Hồ Chí Minh Tại Hội thảo quốc tế về

Hồ Chí M inh ỏ H à Nội nàm 1990 nhiều chính khách coi Hồ Chí M inh là “con người của nhân loại”, “là điển

h ình cao nhâ't của loài người vào th ế hệ m ình” Vậy chúng ta có đưa chủ nghĩa n h ân văn Hồ Chí M inh vào kho tàn g tư tưởng n h ân loại thì cũng không phải vì muôn “s o sán h với các n h à tư tưởng xưa nay, mà chỉ để

th ấy V iệt N am đã có phần đóng góp vào kho tàng chung của n h ân loại”'

Chõ nghĩa nhàn vằn Hổ C hi Minh irong lòng dẳn tộc Việt Nam Q 11

VŨ NGỌC KHÁNH

1 Trích thoo sách M in h triết H ể C hí M inh, (bân in lần thứ hai của

Nxb T h an h Niên, 2007, tr-238).

PHẦN MỞ ĐẦU

Tư tưỏng Hồ Chí Minh là một hệ thông quan điểm

to àn diện và sâu sắc về những vân đề cơ bản của cách

m ạng Việt Nam, Khi nói đến tư tưởng nhân văn và chủ nghĩa n h ân văn Hồ Chí Minh, chúng tôi muôn đi tìm

m ột phạm trù tư tưổng bao quát n h ấ t chi phối toàn bộ

h ệ thông tư tưồng của Người Cũng có th ể thấy tư tưởng

n h â n văn và cao hơn là chủ nghĩa n h â n văn Hồ Chí

M inh đan xen trong tư tưỏng triế t học, tư tưỏng kinh tế,

tư tưởng chính trị, tư tưởng quân sự, tư tưỏng văn hoá

và nhâ't là tư tưởng đạo đức của Người Nó bao quát, chi phối các tư tưởng khác bởi lẽ nếu th iếu nó, tức tư tưỏng

n h ân văn, thì tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ không còn là của

Hồ Chí Minh mà là một sự lắp ghép nhiều hệ tư tưỏng khác nhau, sỏ dĩ hệ thống tư tưỏng Hồ Chí M inh, dù là

v ận dụng và p h á t triển chủ nghĩa Mác - Lênin hay k ế thừ a và phát triể n những giá trị vãn hoá truyền thống

và tin h hoa văn hoá nhân loại thì vẫn là tư tưỏng của riêng Hồ Chí M inh, vì nó thấm sâu tư tưởng gốc thuộc bản th ể của chính Hồ Chí Minh, đó là tư tưởng nhân

ván của Người Đúng hơn, nó là bản chất, bản lĩnh, tiềm thức và tilm náng trí tuệ , là ý thức chủ thể của chính con người Hồ Chí Minh, thể hiện trong sắc thái, tác phong, tám lý, lổì sống, cách sông cũng như mọi biếu hiện trong hoạt động, hành vi, lòi nói và việc làm của Ngưòi Chính vì vậy, đề tềii này muôíri đi tìm một lĩnh vực có thể nói là chung nha’t, bao quát nhất, sâu thắm nhất, chi phô’i toàn bộ hệ thông tư tưởng Hồ Chí Minh,

Đó là chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh

I TỪ TẤM LÒNG NHÂN ÁI ĐEN LÝ TƯỞNG GlẢl PHÓNGCON NGƯỜI TRONG TƯ TƯỞNG H ổ CHÍ MINH

N hân ái là bản chất con người, đồng thời là một đặc điểm nổi b ậ t của truyền thông văn hoá Việt Nam Lòng nhân ái ấy đã từng tồn tại lâu đời và phát triển cùng với

đà phát triển của nên văn hoá m ang bản sắc Việt Nam hình th à n h một triế t lý sông có bản lĩnh, thấm đậm phẩm châ”t nhân văn xuyên suốt từ xa xưa cho đến hôm nay Quả như GS T rần Văn Giàu nói khi nhận dịnh về

thòi Hùng Vương với sự xuâ't hiện các truyện Lạc Long

Quân diệt N gư Tinh, Hồ Tinh, Mộc Tinh: “Truyện ấy

vừa có ý nghĩa lịch sử là dân tộc ta bắt đầu thành công trong việc khai phá, làm chủ cái nôi, cái quê hưdng của mình, vừa m ang ỷ nghĩa triết lý là dựng cò nhân nghĩa cứu dân chông cường bạo, cho mọi ngưòi dân được an cư lạc nghiệp Khi áy, tấ t nhiên ta chưa có chữ “nhân nghĩa” mà việc nhân nghĩa thì đã rõ ràng” Thật là chí

lý khi nói đến “nhân nghĩa” tuy chưa th àn h vàn nhưng

14 ö PGS.TS Thảnh Duy

đã thành nhàn của cha ông ta từ thòi các Vua Hùng

dựng nước

Tiếp nốì truyền thống n h â n nghĩa ấy, Hồ Chí Minh

từ thòi niên thiếu đã có tâm lòng nhân ái Từ tình yêu thương, thông cảm với những con người bị đầy đoạ, nghèo khổ ở quê hương m ình, ố Người được nhen nhóm một ngọn lửa cứu nước, cứu dân, muôn tìm con đưòng cứu nguy cho dân tộc Vói Hồ Chí Minh, yêu nưôc gắn liển vói yêu dân Hơn nữa, có thể nói, cái tạo nên động lực yêu nưốc ở Hồ Chí M inh b ắt nguồn từ yêu dân, muốn cứu dân ta khỏi cảnh bị áp bức, nghèo khổ Vì thế, ngay từ khi có ý định đi ra nước ngoài, Người đã thổ lộ ý muổh xem các nước như ũ iế nào để trỏ về giúp đồng bào

ta Cũng vì thế, từ lúc mới 13 tuổi, còn trê n ghế nhà trường tiểu học, Hồ Chí M inh đã chú ý đến mấy từ quý báu n h ấ t do, Bình đẳng, Bác ái”, một khẩu hiệu ra đời trong thời đại cách m ạng tư sản ỏ châu Âu Phải chăng vì th ế ngay từ đầu Người đỗ có định hướng đúng đắn khi đến nước Pháp và châu Âu để tìm con đường cứu nưác, cứu dân Những nảm bôn ba ỏ nưốc ngoài, vói tấm lòng nhân ái bao la, Ngưòi đến với những con người cùng khổ trên khắp th ế giổi, hoà m ình vào phong trào đâu tra n h cách mạng, gặp chù nghĩa nhân văn mác-xít, hình th à n h một triế t lý n h ân văn mối tạo nên côt lôi của

tư tưổng Hồ Chí Minh

X uất p h át từ tâ'm lòng n h ân ái võh có một cách tự nhiên và sự cảm thông sâu sắc với đ ất nưốc bị nô lệ và nỗi khổ đau của nhân dân, Hồ Chí M inh ra đi tìm đường

cứu nưdc Dần dần, trong quá trìn h h o ạt động cách

m ạng của Ngưòi, lòng n h ân ái đó phát triển ngày càng thêm sâu sắc, hình th à n h chủ nghĩa nhân văn, nhưng không giông như chủ nghĩa nhân văn tru y ền thông, cũng không giống chủ nghĩa nhân văn hiện đại được xem như tinh hoa của các nền văn hoá và văn minh đang hiện diện trên th ế giới, cũng không hoàn toàn

giông chủ nghĩa n h ân văn mác-xít, mà là chủ nghĩa

nhãn văn m ang đặc trưng, sắc thái riêng của H ồ C hí

M inh Có th ể xem chủ nghĩa nhân văn đó là lõi cốt, là

nền tảng, là hiện th â n phô cập và phô biến trong tư tưỏng Hồ Chí Minh

Nhưng, trong quá trìn h nghiên cứu, chúng ta lại

th â y có không ít những quan niệm khác n h au đề cập đến vấn đề thực chất, cốt lõi của tư tưỏng Hồ Chí Minh

Có ngưòi cho rằng tư tưồng Hồ Chí Minh chủ yếu là ỏ đạo đức, tác phong; Có người lại cho tư tưỏng Hồ Chí

M inh chủ yếu là một triế t thuyết hay cũng có th ể gọi là

m ột học thuyết, một chỏ nghĩa và có thể gọi chủ nghĩa Mác - Lênin - Hồ Chí Minh; Có ngưòi nói tư tưỏng Hồ Chí Minh là tư tưởng về chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa dân tộc; Có ngưòi lại nói tư tưởng Hồ Chí Minh chủ yếu là vận dụng chủ nghĩa Mác • Lênin ỏ Việt Nam; Thậm chí, có người nói tư tưdng Hồ Chí Minh là

sự “cố’ gắng hôn phối cho Nho giáo bản địa hoá mang

m àu sắc Việt Nam với chủ nghĩa Mác phương Tây” Tất cả những ý kiến đó nói chung đều đúng hoặc đúng ở một khía cạnh nhấ^t định, nhưng đều chưa phản

16 Ễ ứ PGS.TS Thành Duy

ả n h được bản chất lõi côt, sâu xa n h ất trong tư tưởng

th u y ế t phục Nói tư tưởng Hồ Chí Minh là tư tưởng yêu nưóc và chủ nghĩa d ân tộc về cơ bản là đúng, nhưng chưa thây h ế t hệ thông và chiểu sâu của tư tưởng Hồ

C hí M inh bao gồm nhiểu m ặt; Còn nói tư tưỏng Hồ Chí

M inh là sự vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin ở Việt Nam

thì có vẻ đúng nhưng chưa thấy phần sáng tạo và p h át triể n tạo nên hệ thống tư tưỏng Hồ Chí Minh Riêng, ý kiến cho rằng tư tưởng Hồ Chí M inh là sự hôn phối giữa Nho giáo đã được b ả n địa hoá mang m àu sắc Việt Nam với chủ nghĩa Mác phương Tây thì khó chấp nhận

Tuy vậy, bên cạnh những ý kiến khác n h au , v ẫn cókhông ít ý kiến k h ẳn g định có một chủ nghĩa n h ân văn

m ang đặc điểm, sắc th á i riêng của Hồ Chí Minh Đó là lĩnh vực thuộc chiều sâu n h ấ t phản ản h bản chất tận cùng của tư tưỏng Hồ Chí Minh; nó vượt ra ngoài giới

h ạn tín h n h ấ t thòi của thời đại, tính h ạn hẹp của dân tộc và m ang tầm vóc n h ân loại có ý nghĩa muôn đòi,

được gọi đích danh là chủ nghĩa nhăn văn H ồ C hí M inh

Nó rộng hơn, sáu hơn, bao quát hơn tư tưởng H ồ C hí Minh, vỉ nó bao gồm cả tư tưởng và hành vi của Người,

nó không chỉ biểu hiện trong giởi hạn của m ột s ố ít

Chù nghĩa nhản vãn H ố Chi Minh trong lòng ơàn tộc Việt Nam Ẽ ã 17

người m à còn lan toả rộng khắp cả dân tộc ưà nhân loại khiến cho mọi người có th ể cảm thông, có thê chiêm nghiệm và n h ấ t là có th ề gần gũi, noi theo, làm theo và đưỢc cảm hoá.

Nói về œ t lõi n h â n văn trong tư tưỏng Hồ Chí

M inh, tạ i Hội th ảo khoa học quốc tế “Hồ Chí M inh -

V iệt N am - H oà bình th ế giới” được tổ chức tạ i Can-

c ú t-ta (Ấn Độ) ngày 14/1/1991, Đ ại tưống Võ N guyên

G iáp nói: “Với lòng yêu nước thương nòi, vối sự đồng cảm trước cản h ngộ của muồn triệu người cùng khổ,

n ăm 1920, N guyễn Ái Quôc đã đến vói chủ nghĩa

L ênin: con đưòng cách m ạng vô sản Chủ nghĩa yêu nưốc đ ã gắn liền với chủ nghĩa quôc t ế chân chính

G iải phóng d â n tộc đã gắn liển với giải phóng xã hội, giải phóng con người Đó chính là cốt lõi cửa tư tưỏng

Hồ C hí M inh” Đó là m ột sự khẳng định đúng đắn b ản

c h ấ t sâ u x a nhâ't của tư tưởng Hồ Chí M inh, tu y chưa

đề cập trự c tiếp đến k h ái niệm chủ nghĩa n h â n văn tro n g h ệ thông tư tưởng của Ngưòi

K hẳng định một cách dứt khoát, có sức thuyết phục, đồng th ò i nói rõ vị trí, đặc điểm chủ nghĩa n h ân văn Hồ Chí M inh, có th ể nói, GS T rần Văn Giàu là ngưòi đầu tiên Ô ng viết: ‘T ầ m cõ một hiền triế t chưa chắc ỏ chỗ giải đáp mỐì tương quan giữa tồn tại và tư tưởng, ỏ chỗ xác đ ịnh th ế giới là thực tại hay ảo ảnh, khả tri hay bất

k h ả tri, ở chồ lự a chọn giáo điều quen thuộc hay sáng tạo mới lạ; m à chung quy là ở mức quan tằm đến con ngưòi, con ngưòi th ậ t đang phải sông trên quả đất này

18 £ □ PGS.TS Thành Duy

và chắc còn sống lâu dài đến vô tậ n thòi gian, lấy đó làm tru n g tâm của mọi suy nghĩ và chủ đích của mọi h àn hđộng Cụ Hồ thuộc loại hiền triế t đó” “Chủ nghĩa nhân vãn Hồ Chí Minh đặc biệt trong sáng và cao cả vì ngưòi cưu m ang nó là một người vì nghĩa quên m ình, suốt đời

tậ n tuỵ mà không nghĩ đến b ản th â n danh lợi Ba mươi nàm chiến tra n h của Pháp ■ Mỹ trên đất nước Cụ Hồ là khủng khiếp m an rợ đến th ế mà Cụ Hồ không bao giò để chiến tra n h khủng khiếp và m an rỢ đó ả n h hưởng đến bản ch ất n h ân vãn, n h ân đạo của m ình hay in d ấu trong tâm hồn các môn đệ của Cụ” , “Cụ Hồ gắn bó sâu xa với cuộc đời toàn tâm toàn ý vì nưốc, vì dân, vì n h â n loại dau khổ mà không có cái gì riêng của m ình”' Đó là một nhận xét tu y ngắn gọn, khái quát, song đã p h ản ản h rõ

n h ất b ản cha’t chủ nghĩa nhán văn m ang đặc điểm và sắc th á i riêng của Hồ Chí Mình

Như vậy, có th ể khẳng định, tư tưởng n h â n v ăn sốhg động, lòng n h ân ái cao cả, tìn h cảm thương dân, thưởng ngưòi cùng khổ đã thực sự có vị trí chủ đạo trong hệ thông tư tưởng Hồ Chí Minh, tạo nên một chủ nghĩa nhân văn mối m ang đặc điểm và sắc th ái riêng của

Người Chủ nghĩa nhân văn Hồ C hí M inh thực s ự đả trà

thành một đôì tượng nghiên cứu, ngày càng đòi hỏi được nghiên cứu tiếp, rộng rãi hơn, sáu sắc hơn, m a n g tính

1 T rầ n Văn G iàu Tạp c h í Thông tin lý luận, 1995, (In lại tro n g T ư

tưởng H ồ C h í M in h về đạo đức B an Tư tương • V àn hoá T ru n g

ương, Hả Nội, 2005 tr.92).

p h ổ cập nhiều hơn trong quảng đại quần chúng ở nước

ta và loài người tiến bộ trên th ế giới.

II TỪ MỘT QUAN NIỆM ĐÚNG ĐẮN VỀ TRIỂT l ý

NHÂN VÃN ĐẾN NHU CẨU NGHIÊN c ứ u VỂ CHỦNGHĨA NHÂN VĂN H ổ CHÍ MINH

Trước tiên, phải nói đến triết lý nhân văn hình th àn h

trong quá trìn h hoạt động cách m ạng của Hồ Chí Minh Bản th ả n tấm lòng nhân ái, tình cảm thương người dù quan trọng đến mấy cũng chưa thê tạo ra chủ nghĩa

n h ân văn mà phải thông qua hành động cách m ạng hình th à n h lý iuận về việc giải phóng con người hay

cũng c6 thể gọi là triết ỉý nhân vản để từ đó hình thành

một chủ nghĩa nhân văn mói phù hợp với nhu cầu và điều kiện giải phóng con ngưòi, giải phóng xã hội, giải phóng giai cấp

Từ đó, có th ể nói, triế t lý n h â n vản là tấ m lòng

n h â n ái, thương người được nâng lên th à n h lý luận thông q u a h àn h động m ang tín h cách mạng, h ay cũng

có th ể nói một cách khác, đó là lý lu ận cách m ạng đã

th â m sâu tru y ền thông n h â n ái và tư tưởng n h â n văn,

biến th à n h mục tiêu trưác tiên và n h ấ t quán ỉà giải

p h óng con người, m ang lại tự do, hạnh phúc th ậ t sự

cho con ngưòi Đây cũng là một đặc điểm trong quá trìn h h o ạt động cách m ạng của Hồ Chí M inh Người

r ấ t ít nói đến lý luận, thậm chí trá n h nói đến những

m ệnh đề lý th u y ế t khó hiểu, mặc dù Ngưòi không bao giò xem n h ẹ lý luận Song, Người lại đặc b iệt quan

20 Q PGS.ĨS Thành Duy

tâ m dên nhung vã'n dề m ang tín h tr iế t lý n h â n ván, đến đạo lý làm ngưòi, n h ư khi nói đến tìn h cảnh

n h ữ n g ngưòi cùng khổ, đến việc tu dưõng đạo đức cách

m ạng, hoặc khi lẽn án nhữ ng tội ác m ất tín h ngưòi

c ủ a chủ nghĩa thực dân» chủ nghĩa đ ế quô'c

Rõ ràng, ỏ đây thể hiện sự nhạy cảm sâu sắc, giàu

c h ấ t nhân vãn trong tư duy và h àn h động của Hồ Chí Minh, Điểu quan tâm trước tiên ở Ngưòi không phải chủ nghĩa này hay chủ nghĩa khác mà là độc lập cho nưốc ta,

tự do cho đồng bào ta Từ đó, Ngưòi đến vối những người cùng khổ trên khắp th ế giối, thông cảm với nỗi đau của

họ, mong muôn được giải phóng cho họ C hính trong quá trìn h hoạt động thực tiễn đó, triế t lý nhân văn được tích

tụ dần dần ở Hồ Chí Minh, hình th à n h lý luận cách

m ạng th ấm đượm chủ nghĩa nhân ván m ang đặc điểm

và sắc th ái riêng của Người

Trong quá trìn h tìm đường cứu nước đồng thòi tìm

m ột định hướng p h á t triển của cách m ạng Việt Nam, Hồ Chí Minh đã tiếp cận với một triế t lý p h át triển mói không xác lập trên cơ sở áp dụng những quy lu ật của khoa kinh tế chính trị học như Mác, Ảngghen đã từng dùng nó đe nhận thức và phân tích xã hội loài người, đặc biệt là nhận thức và phân tích xã hội tư b ản chủ nghĩa X uât p h á t từ thực tế Việt Nam, Hồ Chí M inh đã

tìm đến một triế t lý p h át triể n iập trung vào con người

nhân danh những giá trị văn hoá, văn m in h và nhân văn đ ể hướng tới mục tiêu cách m ạng và chiến lược phát triển nước ta p h ù hợp với đặc điểm văn hoá và điều kiện

Chủ ngtiĩa nhấn vẫn Hố Chí Minh trong lóng ơàn tộc Việt Nam U 21

của một đ ất nước chưa qua giai đoạn p h á t triển chủ nghĩa tư bản n h ư Việt Nam Điểu đó không có gì trái vối

chủ nghĩa Mác - Lênin mà thực châ't là cụ th ể hoá đồng

thòi bổ xung cho học th u y ết Mác - Lênin bằng cách đưa

văn hoá thâm nhập vào bên trong của chính trị và kinh

tế tạo nên một s ự thống nhất biện chứng giữa văn hoớ với chính trị và kin h tế, giữa các m ục tiêu tăng trưởng kinh t ế với các m ục tiêu xây dựng chính sách đối với con người và tiến bộ xã hội nói chung.

Hồ Chí M inh đã từng khẳng định: ‘'Van hoá, nghệ

th u ậ t cũng như mọi hoạt động khác, không thê đứng ngoài, mà phải ỏ trong kinh t ế và chính trị” Câu nói trên chủ yếu đối với ván nghệ sĩ, nhưng ngày nay khi văn hoá đã được đề cao như một tiềm năng sáng tạo lốn, được coi là “điều bí ẩn không cùng” như cách nói của

J D errida hoặc có vị trí tru n g tâm và vai trò điều tiết xã hội như nhận định của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá của Liên Hợp Quốc (UNESCO), thì câu nói của

Hồ Chí Minh có th ể xem như một lòi tiên tri sáng suôt của một triế t lý p h át triển mới trong thòi đại đã bưốc vào nền văn m inh mdi - vãn m inh trí tuệ

Hơn nữa, không chỉ một lần nhắc đến vỊ trí, vai trò của văn hoá trong môi quan hệ với kinh tế và chính trị

m à Hồ Chí M inh đã có cả một hệ thống quan điểm hết sức phong phú và mới mẻ về văn hoá, từ định nghĩa khái niệm văn hoá đến ý nghĩa và chức năng của văn hoá trong p h át triển nói chung, trong sự nghiệp cách

m ạng Việt Nam nói riêng Chính hệ thống quan điểm

22 Iffll PGS.TS Thành Duy

v ăn hoá âV đã góp p h ần quan trọng, có ý nghĩa quyếtđịnh đến sự th ắ n g lợĩ cùa cách m ạng Việt Nam, đặc biệt

là việc xây dựng con ngưòi mới gắn liền vói tư tưổng cách m ạng và chủ nghĩa n h ân văn của Người

Điểu đáng chú ý là khi đê' cao vai trò của v ăn hoá,

Hồ Chí M inh không h ề h ạ th âp vai trò tru n g tâm của xây dựng k inh t ế tro n g q u á trìn h p h á t triể n đâ't nưóc Ngưòi chỉ m uôn đưa v ăn hoá vào bên trong kinh t ế và chính trị n h ằm tạo động lực cho p h á t triể n k inh tế, chính trị và tiế n bộ x â hội Có th ể xem triế t lý p h át

triể n của Hồ C hí M inh ỉà triết lý p h á t triển x u ấ t p h á t

từ cách tiếp cận với văn hoá học, đặc biệt với văn hoá đạo đửc và chủ nghĩa n h â n văĩi Cho nên, không phải

là ngẫu n h iên Hồ C hí M inh luôn n h â n m ạnh đến việc

tu dưõng đạo đức cách m ạng và đạo lý làm ngưòi, coi đó

à n ền tản g của ngưòi cách m ạng chân chính Thực chất, đó cũng là đòi hỏi của Hồ Chí M inh đốỉ với mỗi người cách m ạng p h ả i th ấ m n h u ầ n sâu sắc trước tiên một chủ nghĩa n h â n v ãn mới tiếp nôl đồng thời cụ thể hoá chủ n g h ĩa n h â n v ăn mác-xít

M ặt khác, cũng cần phải hiểu cho đúng cái triế t lý

p h át triển được xác lập trên cơ sở áp dụng những quy

lu ật của khoa k inh t ế chính trị học của Mác và Ảngghen, Trong bối cảnh lịch sử trước đây, khi văn hoá chưa đưỢc đề cao đ ú n g mức, Mác, Ăngghen chỉ quan tâm đến mối q u an hệ giữa kinh t ế và chính trị, đồng thòi xem k inh t ế giữ vai trò quyết định so với chính trị

nhưng là quyết đ ịn h cuối cũng.

Chủ nghĩa nhân vãn Hố Chi Minh trong lòng ơẳn tộc Việt Nam Q 23

Để trán h sự hiểu lầm, thậm chí xuyên tạc quan điểm của hai ông, Ảngghen đã viết: “Theo quan điểm duy vật

lịch sử, nhân tố quyết định trong lịch sử, xét đến cùng, là

sự sản xuất và tái sản xuất ra đời sống hiện thực, c ả Mác lẫn tôi chưa bao giồ khẳng định gì hơn thế Do đó, nếu có

ai xuyên tạc câu đó khiến cho nó có nghĩa là nhân tô" kinh

tế là nhân tô' quyết định duy nhất thì như vậy là họ đã

biến câu đó th à n h một cầu trống rỗng, trừ u tượng, vô nghĩa”' Trong khi xem kinh tế giữ vai trò quyết định cuối cùng, các ông cũng cho rằng “những tiền đề và điểu kiện chính trị, v.v và ngay cả cái truyền thốhg đang ám

ản h đầu óc con ngưòi cũng đóng một vai trò, tuy không phải là quyết định”^ Từ đó, chúng ta càng thấy rõ việc

Hồ Chí Minh xuất phát từ cách tiếp cận với văn hoá học, đặc biệt là văn hoá đạo đức và chủ nghĩa nhân văn để đưa ra một triế t lý phát triển mới phù hỢp với nước ta là

m ột sự vận dụng rấ t sáng tạo, đồng thòi góp phần phát triển học thuyết Mác trong điều kiện và hoàn cảnh một đất nước chủ yếu là nông nghiệp, chưa qua giai đoạn

p h át triển chủ nghĩa tư bản như Việt Nam

N gày nay, vói chủ trương xây dựng và chấn hưng đất

nước coi xây dựng kinh t ế là trung tâm, xây dựng Đảng

là then chốt, coi văn hoá là nền tảng tinh thần của xã

hội, vừa là m ục tiêu vừa là động lực th ú c đẩy k in h t ế ■

24 G A PGS.TS Thành Duy

L C.Mác, Ph.Ãngghen Tuyển tập. Nxb Sự thật, Hà Nội, 1984, T.4,

tr 726.

2 Như trên, tr 727,

xã hội Ịihát triển, thực châ^t là Đàng và Nhà nước ta đã

và đang thực hiện triế t lý p h át triển và chấn hưng đất nưỏc theo tư tưổng Hồ Chí Minh

V ấn ỉề còn lại phải chăng là ở việc cụ th ể hoá cơ sô lý

lu ậ n của triế t lý p h át triển đó, n h ấ t là việc chỉ đạo thực

h iện sao cho m ang lại hiệu quả thực tế, th ể hiện trong đưòng lỗi p h át triển k inh tế, trong các chính sách xã hội,

tro n g viịc phòng chcTng các tệ n ạn xã hội, đặc biệt trong

việc xây dựng, chỉnh đôn Đảng vững m ạnh đủ sức lãnh đạo đ â t nước thực hiện triết ỉý p h át triển và chấn hưng đả't nước theo đúng tư tưởng Hồ Chí Minh N hiều vấn đề nổi cộm vê' thực trạ n g đạo đức xã hội, về sự suy thoái, biến chất của cán bộ, đảng viên đang trỏ th à n h tình huông có vấn đê' trong p h át triển, có thể không phải do yếu kém về lý lu ận cơ bản cùa một triế t lý p h á t triể n mà

có lẽ do Đ ảng và Nhà nưóc ta chưa có những giải pháp

th ậ t triệt đê và hữu hiệu trong việc thực hiện triế t lý

p h á t trien xuâ^t p h á t từ cách tiếp cận với v ăn hoá đạo đức và triết lý nhân văn theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Cho nên, không phải là ngẫu nhiên Ban châp h àn h

T ru n g ưđng Đ ảng từ khoá IX đến khoá X đều thâV sự cần thiết phải p h á t động cuộc vận động “Học tập và làm thec tâ m gương đạo đức Hồ Chí M inh” Đ ây không chỉ là một cuộc vận động với ý nghĩa thông thường là để thá'm nhuần tư tưởng Hổ Chí M inh, mà là xuá't p h á t từ yêu cầu bức xúc của thực t ế đang có sự xuông cấp nghiêm crọng về đạo đức trong m ột bộ p h ận cán bộ, đảng viên và trong xã hội nói chung C hủ trư ơng mỏ

ctìùnghỉa nhân vàn Hô Chí Minh irong lòng ơàn tộc Việt Nam “U 25

cuộc vận động này, chính là thể hiện sự quyết tâm của

T rung ương Đ ảng nhằm tạo sự chuyển biến m ạn h mẽ trong cán bộ, đảng viên, công chức và toàn d ân ta nói chung về ý thức học tập và làm theo tấm gương đạo đức

Hồ Chí M inh trong tìn h hình mới hiện nay Bôi lẽ, đã đến lúc phải n h ậ n dạng một cách th ẳn g th ắ n và nghiêm túc về thự c trạ n g đạo đức của cán bộ, đảng viên

và công chức n h à nưốc ta, đồng thòi tìm giải pháp khắc phục là h ế t sức quan trọng và bức xúc Có th ể xem việc

n h ậ n dạng cũng n h ư việc tìm giải pháp hữu hiệu đó là một trong những nội đung quan trọng bậc n h ấ t có quan

hệ đến phương châm nói đi đôi với lầm, lý luận gắn

liền với th ự c íê 'tro n g triế t lý p h át triể n và chấn hưng đâ't nưởc theo tư tưởng Hồ Chí Minh Đó cũng chính là yêu cầu cơ b ản n h ấ t của cuộc vận động “Học tậ p và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí M inh”, mà thực c h ấ t là trở về với triế t lý p h át triển x u ất p h át từ cách tiếp cận với văn hoá học, đặc biệt là văn hoá đạo đức và chủ nghĩa n h ân văn Hồ Chí Minh

Cùng chính vì tầm quan trọng cùa văn hoá và tư tưởng nhân văn trong một triế t lý p h át triển, chúng ta thấy ỏ h ầu h ế t những bài viết và công trìn h nghiên cứu

về Hồ Chí M inh đều đề cập đến tư tưởng n h ân ái hoặc nhân văn của Người ở khía cạnh này hay khía cạnh khác Điều đó chứng tỏ tư tưởng nhân vãn, biểu hiện của phẩm chất thương ngưòi, sự cảm thông sâu sắc với nỗi đau của ngưòi dân nô lệ, người lao động cùng khổ trên khắp thê giới của Hồ Chí Minh đã được nhiều ngưòi

26 £ □ PGS.TS Thành Duy

cảm n h ận thấy, nhưng nói ra một cách mạch lạc, có căn

cứ lý ỉuận phẩm chất tiêu biểu ây quả là việc không dễ dàng Vấn để không chỉ ở chỗ khẳng định có tính nhân

v ăn và chủ nghĩa nhân vãn Hồ Chí Minh Điều quan trọ n g là phải thây cho đúng những giá trị lý luận cũng

n h ư ý nghĩa thực tiễn của m ột chủ nghĩa nhân văn mới,

h ình th à n h và p h át triển trong thòi đại cách m ạng vô sản n h ư chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh Đó chính là ngọn nguồn biểu hiện của một nền vàn minh mới • nền

v ăn m inh xã hội chủ nghĩa, tiếp nôl nền vàn m inh tư

b ả n ch ủ nghĩa, ra đòi từ khi x u ất hiện học th u y ết Mác

và trả i qua những bước th án g trầm , đến Hồ Chí Minh

nó đã thực sự hình th àn h một bước p h á t triển có ý nghĩa thòi đại • thòi đại Hồ Chí Minh

Cần có sự nghiên cứu, k h ái q u át, tìm hiểu từ ngọn nguồn lịch sử p h át triể n của tư tưởng n h ân văn nói chung, tư tưởng nhân văn Hồ Chí M inh nói riêng, chúng ta mới có th ể th ấy và nói ra được quá trìn h hình

th à n h và p h á t triển của m ột chủ nghĩa n h ân văn mâi gắn liền vối m ột nển v ăn m inh mới như chủ nghĩa

n h â n v ăn Hồ Chí Minh Cho nên, v ấn đề không phải ở chỗ k h ẳn g định có tư tưởng n h â n v ăn Hồ Chí M inh mà

q u an trọng là tìm hiểu triết lý h à n h động tạo nên chủ

nghĩa n h ân văn m ang đặc điểm và sắc thái riêng của Người Đó không chỉ là quá trìn h n h ận thức lý luận

cách m ạng m à phầi trả i q u a h o ạt động thực tiễn, biến tìn h cảm yêu thương con người th à n h ý chí cách mạng,

th à n h nguyên tắc và phương pháp giải phóng con

Chủ nghĩa nhàn văn Hố Chi Minh trong lóng ơản tộc Việt Nam Q 27

người, giải phóng xã hội, đem ỉại hạnh phúc, tự do th ậ t

sự cho con người

Hồ Chí M inh không phải là ngưòì đầu tiên để ra triế t

lý hành động có ý nghĩa nhân văn, mà trước h ế t phải nói đến Mác, nhưng Ngưòi đã hành động theo triế t lý nhân vàn có đặc trưng, sắc th ái riêng phù hợp vối những dân tộc còn lạc hậu chưa qua giai đoạn phát triển chủ nghĩa

tư bản như Việt Nam Vì thế, chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh cần được nghiên cứu rộng rãi hơn, sâu sắc hơn, cần làm toả sáng không chỉ tư tưởng Hồ Chí Minh

mà chủ yếu là h àn h động mang triế t lý nhán văn có đặc trư n g và sắc th ái riêng của Ngưòi để mọi người thuộc mọi tần g lóp nhân d ãn ỏ trong nước và th ế giối đều có thể thấy và học tập vẻ đẹp vĩnh cửu cùa một tấm gương sông, chiến đâ’u, lao động và học tập như Hồ Chí Minh,

vì con ngưòi và vì mọi người, vì dân tộc và vì cả th ế giới,

vì hoà bình và vì cả nền vãn hoá của tương lai

III Ý NGHỈA THỜI S ự VÀ NHỬNG VẤN ĐỂ ĐẬT RA

TRONG VIỆC NGHIÊN c ứ u VỂ CHỦ NGHĨA NHÂN

một lý th u y ết học th u ậ t về chủ nghĩa nhân văn mới

m ang đặc trưng, sắc thái riêng như chủ nghĩa nhân văn

Hồ Chí Minh Trong một sô' công trình nghiên cứu về

28 : J PGS TS Thanh Duy

những nội dung cơ bản của tư tưỏng Hồ Chí Minh, chúng ta chưa thấy các tác giả xem chủ nghĩa nhân văn của Người như một nội dung cơ bản mà thường đồng

n h ấ t nó với tư tưởng văn hoá nói chung hoặc vối vãn hoá đạo đức nói riêng Ngay cả trong các văn kiện của Đảng

và N hà nước ta tuy r ấ t để cao tư tưdng Hồ C hí Minh, coi

tư tưởng của Người là nền tản g tinh th ầ n của xã hội, song vẫn không th ấy n h ấn m ạnh một cách thích đáng tầm quan trọng của chủ nghĩa nhân ván m ang đặc điểm

và sắc th á i riêng của Người

H ình như, khi nói đến cái gì gắn với chủ nghĩa, kể cả chủ nghĩa n h â n vãn Hồ Chí Minh, người ta vẫn cảm

th ấy e ngại, khó hiểu, chưa có sức thuyết phục, Đó là chưa nói đến những quan điểm khác n h a u khi nhận định về bản ch ất tư tưồng Hồ Chí Minh T hậm chí, có

ngưòi chỉ coi tư tưởng Hồ Chí Minh là quan điểm thực

tiễn nhân đạo, thực c h ấ t là không thấy rõ h ệ thống tư

tưởng Hồ Chí Minh, càng không thây rõ chủ nghĩa nhân vãn Hồ Chí M inh n h ư là raột học th u y ết có giá trị lý

lu ận của một triế t lý p h át triển trong thời đại mới Những quan điểm khác n h au ấy đã làm p h â n tá n sự nhìn n h ận b ản châ't n h ân văn trong tư tưòng Hồ Chí Minh, khiến cho nhiều người cảm thấy Hồ Chí Minh là

vĩ đại, song vĩ đại như th ế nào thì lại chưa th ấ y rõ hoặc chưa nhìn n h ậ n một cách th ậ t chính xác đúng với tầm vóc của Người T hậm chí, có ngưòi thấy Hồ C hí M inh vĩ đại đến mức khó noi theo, khó học tập, vậy th ì sự vĩ đại

ấy chẳng có ý nghĩa gì

Chính vì những điều đó, đòi hỏi chúng ta phải nghiên cứu sâu hơn không chỉ tư tưởng mà là chủ nghĩa nhân

v ăn Hồ Chí Minh Nếu tư tưởng Hồ Chí Minh đề cập đến những vấn đề cách mạng cd bản, sâu sắc và thiết yếu, thì chính chủ nghĩa n h ân văn của Người không chỉ thấm đậm trong mọi đường lôl, chính sách và nói chung

là chính cưdng cách m ạng mà hơn th ế nỏ rấ t gần gũi mọi người, nó là của mọi người, trong mỗi người Bởi đó

là vấn đ ề tinh người, là tinh cảm thường ngày của mọi

người trong quan hệ giữa người với người, quan hệ cộng đồng, quan hệ yêu thương, mà bất cứ ai củng có th ể cảm nhận, cảm thông và gần gũi.

Hơn nữa, cần phải n h â n m ạnh ỏ đây không chỉ là giá trị lý lu ậ n m à cả ý nghĩa thực tiễn của chủ nghía nhàn van Hồ Chí M inh trong cuộc sông dân tộc ta và th ế giới hôm nay, để th ấ y rõ tín h trường tồn của một lý tưỏng vĩ đại gắn ch ặt với con ngưòi cần lao muôn giải th o át khỏi cảnh áp bức và đói nghèo để vươn tỏi cuộc sốhg có ý nghĩa Do đó, việc giáo dục chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí

M inh là m ột đòi hỏi câp thiết hiện nay khi chẳng những

có sự thoái hoá, xuống cấp về đạo đức mà còn có sự phát triể n m ột iôì sông phi n h ân bản d ẫn đến những hành vi thực dụng, ích kỷ mâ't tính ngưồi đang lan trà n trên khắp th ế giói chủ nghĩa tư bản hoậc thuộc phạm vi ảnh hưồng của chủ nghĩa tư b ản toàn cầu hóa

M ặt b ản chất hành vi thực dụng và ích kỷ gắn liền vối chủ nghĩa tư bản nói trên, không phải bây giò mà từ

r ấ t sớm, Hồ Chí Minh đã nám b ắ t được chính xác nó và

30 ö PGS.TS Thành Duy

xu thệ’ xuống cấp của thời đại p h á t triển chủ nghĩa tư bản N hân dịp kỷ niệm lần thứ 40 Cách m ạng tháng Mười Nga, Hổ Chí M ình đã viết: “Thời đại của chủ nghĩa

tư b ản lũng đoạn cũng là thời đại của một nhóm nước lón do bọn tư bản tài chính cầm đầu thông trị các nước phụ thuộc và n ử a p h ụ thuộc, bỏì vậy công cuộc giải phóng các nưôc và các dân tộc bị áp bức là một bộ phận khăng khít của cách m ạng vô sản”* Nhò tầ m m ắ t nhìn

xa trông rộng, bao q u á t cả lịch sử và thời đại, Hồ Chí Minh th ây rõ thời đại p h á t triển chủ nghĩa tư bản tuy có những m ặt cần học tập như ý thức cạnh tra n h để p h á t triển khoa học và công nghệ, nhưng vối b ản châ't áp bức, bóc lột, nó đã tỏ r a lỗi thòi không còn phù hợp vói xă hội nhân bản, n h ân văn m à con người mong đợi, tuy nó vẫn hiện diện ngang nhiên và ngày càng tỏ ra cưòng bạo, hung hãn, đưa n h â n loại đến chỗ phân liệ t cực kỳ nguy hiểm n h ư sự n h ậ n xét r ấ t có lý của một n h à văn Nga và

cả n h ữ ng n h à khoa học Mỹ và phưdng Tây m à chúng tôi

sẽ đề cập dưới đây

Q ua là đ ã đến lúc cần m ột sự lựa chọn chủ yếu về cơ chế, h ay nói đúng hơn ỉà về một chế độ x ã hội tồ t đẹp hỢp vói tìn h người, như n h à văn Nga, GS Sergei Kara- Muza đ ã nói: “Phương Tây đưa ra một cơ ch ế r ấ t hùng hậu dựa trê n cạnh tra n h , nhưng trong đó yếu tô* tà n bạo raang th ú tín h r ấ t m ạnh Hệ thống này không th ể áp

Chủ nghĩa nhân van Hỗ Chí Minh trong lòng ơân tộc Việt Nam ỄD 31

1 Hồ C h í M inh Toàn tập Nxb C hính tr ị quốc f ia H à Nội, 1996,

T.8, tr, 567.

dụng được cho to à n th ể n h ân loại Xét cho cùxig, chúng

ta sẽ đứng trưốc một sự lựa chọn: Sự liên kết của một phe nhóm chõng lại tấ t cả hay là sự liên kết của tâ't cẩ chống lại một phe nhóm Thế giới bị đẩy tới sự lựa chọn như vậy”'

Để có một sự lựa chọn đúng đắn, vỊ giáo sư người Nga đưa ra một phướng án như sau: “Cần phải đuổi kịp chủ nghĩa tư bản và đồng thời trán h xa nó Đó là những

ời không phải của Lênin mà của M.Weiber, một trong những n h à tư tưỏng và nhà lý luận lốn nhâ't của phương Tây Ngày nay đã xuấ^t hiện những công nghệ mới, những hệ tư tưỏng mỏi, song điều này vê' cơ b ả n không làm thay đổi được tình hình”^

Vừa phải đuổi kịp nó, tức chủ nghĩa tư bản, vừa phải trá n h xa nó, h ình như có mâu thuẫn, song đó là mâu

th u ẫ n biện chứng, m âu th u ẫn phản ảnh chân lý cuộc sông Chủ nghĩa tư bản là một nấc thang của văn minh

n h ân loại, những gì chủ nghĩa tư b ản đ ạ t được về năng xuất, về p h át triển công nghệ mới, về cả hệ tư tưdng mâi, đều là th àn h tựu của văn minh nhân loại, phải biết trâ n trọng nó, đuổi kịp nó; nhưng đồng thòi phải biết trá n h xa nó, tức là trá n h xa hệ thông dẫn đến sự liên kết của một phe nhóm chông lại tấ t cả; phe nhóm ấy chính ìà giai cấp tư sản đã trở th à n h giai cấp áp bức, bóc lột tà n bạo, m ất tính ngưòi, không còn đại điện cho

32 i J i PGS TS Thánh Duy

1 Xem Lương tâm nổi giận Nxb Văn hoá Sài Gdn, 2005, tr 113.

2 Xem Lương tá m nổi giận Sđđ, tr 113-114.

phương thức sản xuất tiến bộ; còn cái gọi là tä't cả ấy chính là nhân dân lao động, những ngưòi làm thuê cho giai câp tư sản dưâi hình thức n ày hay hình thức khác Điều đó có nghĩa là cần trá n h xa hệ thống tư b ản chủ nghĩa đưa xã hội loài người đến sự phân hoá cao độ, dẫn đến chủ nghĩa cá nhân cực đoan, sự cạnh tra n h m ang

th ú tín h , nhưng không phải loại bỏ những gì đưỢc xem

là v ăn m inh của nhân loại sả n sinh trong thòi đại p h át triể n chủ nghĩa tư bản, mà phải cố’ gấng đuổi kịp nó, tức

là đuổi kịp về năng xuất, về khoa học và công nghệ, cả

vể khoa học quản lý nữa

Ngày nay, th ế giối đâ p h á t triển bước vào thòi đại toàn cầu hoá chẳng những kinh t ế mà cả nhiều m ặt của cuộc sổng, việc nhận thức rõ tín h châ't thòi đại, b ản chất văn hoá m ang tính toàii cầu đang trỏ th à n h m ột v ấn đề bức th iế t Nếu quâ như Thom as L.Friedm an, m ột chính

khách vào loại tầm cô của nưốc Mỹ, trong sách Chiếc

Lexus và cây 0 Liu, có nói: “Ngày nay các nền văn hoá

trở th à n h món ản cho th ế giới tiêu dùng thưởng thức, so sán h và đ ặ t vào th ế đối chọi nhau, thông qua Internet,

TV đa hệ m àu, và việc mố cửa biên giới, theo phong cách

tà n bạo của học thuyết D arw in”', th ì phải chăng các dân tộc không cần phải giữ gìn b ả n sắc riêng nữa; phải chăng v ă n hoá cũng theo lu ậ t cạnh tra n h , m ạnh được yếu th u a, th u a thì bị đào thải, th ế thôi Với một số’ ngưòi

1 T hom as L F riedm an Chiếc L exu s và cây Ô L iu Nxb KHXH, H à

Nội 2005, tr 467,

nhẹ dạ thì toàn cầu hoá là Mỹ hoá mọi nđi, mọi thứ, như lời m ột người d ân Malayxia trả lòi phỏng vấn của

F riedm an n h ư sau: “Không những họ thích hượng vị, ông tr ả lòi, mà họ thích cả nhũng gì món ăn này tượng trưng: hiện đại, Mỹ hoá, chịu chơi “Dân ở đây thích b ấ t

cứ th ứ ^ m ang tín h phưdng Tây, đặc biệt là Mỳ” (Sách

đã dẫn trên) T án đồng với họ, Friedm an cho rằng:

“Ngày nay dù h ay hay dở, toàn cầu hoá là m ột phương tiện đang tru y ền b á đi khắp th ế giới niềm mơ mộng về nưốc Mỹ T rên th ế giới dân chúng được biết về dân nưóc khác, đặc b iệt là dân Mỹ có lối sông r a sao, và người ta

m uôn cắn một m iếng lớn từ chiếc bánh đó” T hế thì còn

gì p h ải nói đến sự cân đôl giữa truyền thông và hiện đại, hay giữa chiếc xe Lexus tượng trưng cho văn hoá hiện đại với cây 0 liu tượng trư ng cho văn hoá tru y ền thống

Q uả là m ột lòi nói th ật, đầy m âu thuẫn, song nó đã

p h ản ản h được cả hai m ặt của th ế giới đang đẩy loài người đến chỗ cạnh tra n h tuyệt vọng khiến cho nảy sinh những khó k h ăn trong nhận thức và định hướng một lốì sdhg m ang n h â n cách văn hoá đúng đắn

S au k h i cuốh sách Chiếc Lexus và cây Ô liu ra đời và

được ca ngời h ế t lời, Thomas L Friedm an vừa cho in

cuốn sách mới m ang tên T h ế giới phẳng^ được đánh giá

là cuốh sách h ay b án chạy n h ất ỏ nưốc Mỹ hiện nay

34 c a PGS.TS Thành Duy

1 T hom as L F rie d m an Chiếc Lexus vá cảy ô Liu Sđd, tr 471.

2 T h o m as L F ried m an T h ếg iớ i phầng Nxb- Trẻ, Tp Hồ Chí Minh,

2D06,

Quả là một cuôn sách viết công phu và Tắt ha’p dẫn, đàphản ânh được những n é t cơ bản của th ế giới toàn cầuhoá như chính tác giả mô tả “với ý định “tóm lược lịch sử

th ế kỷ XXI” góp phần mổ xẻ cấu trúc đương đại của nềnkinh tế và chính trị th ế giới trong kỷ nguyên toàn cầu

aoá” (tr,7) Song, như cuôn sách trước, T h ế giới p h a n g

củng được viết bỏi một tầm nhìn rấ t có định hưống theo

tư duy hoàn toàn tư sản, phủ nhận, th ậm chí bài xích sự

ra đời và tồn tạ i của một nền ván m inh mới - ván m inh• ề

Xô-viết hay vản m inh xã hội chủ nghĩa với gần một th ế

kỷ đã đóng góp cho n h ân loại biết bao kỳ tích m à nổi b ậ t

ỉà sự chiến th ắn g chủ nghĩa p h át xít trong chiến tra n h

th ế giối hai và hiện n ay nó vẫn chưa phải mâ't chỗ đứng của nó trong thê giới phang

Nếu Chiếc Lexus và căy Ô liu được viết bỏi tầm nhìn Toàn cầu hoá là Mỹ hoá thì T h ế giới p h ang cũng được

viết theo khuynh hướng Thế giới phảng là th ế giới theo

Mỹ, nghĩa là “có càng nhiều quốc gia n h ư nước Mỹ, thì

th ế giới sẽ càng trở nên khác hơn” n h ư chính tác giả mong đợi Vối tuyên bo" khẳng định rằn g “không có sự

ựa chọn nào khác về hệ tư tưởng ngoài chủ nghĩa tư bản thị trưòng tự do” (tr 92), Friedm an nói râ't th ậ t rằng: “Hầu n h ư không có gì về Toàn cầu hoá m à không tốt cho tư bản câ Các n h à tư b ản có th ể ngả ngưòi trên ghế, m ua đứ t b â t cứ sáng kiến nào, và sau đó th u ê đ ầu vào lao động giỏi nhâ't, rẻ n h ất từ b ấ t cứ đâu trê n th ế giới để nghiên cứu nó, p h át triển nó, sản xuâ”t nó, và phân phói nó c ổ phiếu Dell hoạt động to’t, các cổ đông

Chủ nghĩa nhàn văn Hố Chi Minh trong lóng ơàn (ộc Việt Nam iUj! 35

làm án tôt, các khách hàng của Dell làm ăn tỗt, và (sở giao dịch) N asdaq làm ăn tốt Tâ't cả các thứ liên quan đến vôn (tư bản) đểu hoạt động tốt, N hưng chỉ một sô' người lao động Mỹ được lợi, và chỉ một số’ cộng đồng Còn những ngưòi khác cảm thấy đau khổ do sự làm phẳng th ế giới gây ra” (tr.362) Mặc dù với niềm phấn khích rõ ràng, song phải thừ a nhận rằng tác giả cuốh sách đã tỏ ra k h ách quan khi nhìn n h ận th ế giối đang trỏ n ên phẳng và tỏ sự lo ngại cho “những người khác cảm th ấy đau k h ổ do sự làm phẳng th ế giới gây ra ” Vân

đề chính là ỏ chỗ “những ngưồi khác cảm th ấy đau khổ”

đó, không phải là m ột thiểu số mà có thể nói là tuyệt đại

đa số’ những ngưòi lao động vối hơn 6 tỷ người, những ngưòi nghèo trê n khắp châu lục đang cần một lối thoát

T h ế giối Toàn cầu hoá hay T h ế giới p h ẳ n g là xu th ế

tấ t yếu như chính Mác đã dự báo mà chính tác giả T h ế

giới p h a n g cũng đã thừa nhận và tỏ sự khâm phục khi

nhắc đến dự báo của Mác về khuynh hưống sản xuâ't và tiêu dùng tư sả n đang ngày càng quốc t ế hoá Có điều là

T h ế giới p h ẳng theo Mác sẽ dẫn đến cuộc cách m ạng vô

sản v à chỉ có cách m ạng vô sản mới là lối thoát để giải phóng loài người khỏi áp bức, bóc lột tiến tới xã hội công bằng, ấm no v à h ạn h phúc, còn với Friedm an thì ngược lại củng cọ^ sự tồn tạ i của chủ Dghịạ tự bậii, làm cho ngưòi nghèo trỏ nên giàu bằng con đường vươn lên nhập vào hàng ngũ những nhà tư sản T h ậ t là lý tưởng, nhưng lý tưởng theo hưống đó vẫn chỉ là lý tưỏng không bao giờ trở th à n h hiện thực Chính vì thế, một ngưòi

36 U ằ PGS.TS Thành Duy

Mỹ, Henry CK Liu đã viết: “Friedm an không chỉ là một

n h à bình luận thông thường, ông còn là ngưòi p h á t ngôn

có uy tín cho Chủ nghía Tự do mới Mỹ, trự c tiếp tác động đến chính sách của N hà trắ n g ” • “áp lực của

W ashington có thể trước m ắt đang th à n h công, nhưng lịch sử đã từng chứng minh: Cái còn lại bao giờ cũng là vãn hoá”' Mà cái còn lại của văn hoá chính là tư tưởng

n h ân vần và chủ nghĩa n h ân văn Tác giả T h ế giới

p h ẳ n g kêu gọi sự khoan dung vãn hoá là râ't cần thiết

nhưng chưa đủ, vân đề là phải tạo ra cơ chế thực hiện sự khoan dung, đó là sự nghiệp cách m ạng không th ể trá n h khỏi Vấn để ìà ồ phương pháp cách m ạng như th ế nào

để trá n h cho loài người khỏi rđi vào cảnh khủ n g hoảng không cần thiết Đó là câu chuyện dài không th ể bàn ở

đây Song, dù sao, cuổh sách T h ế giới p h ang cũng phản

ản h rõ một khuynh hướng n h ân ván r ấ t cần cho chúng

ta th am khảo và so sánh khi nghiên cứu về chủ nghĩa

n h ân văn Hồ Chí Minh Chính vì thế, chúng tôi muôn xem cuô”n sách như một tài liệu tham chiếu rấ^t cần thiết khi nghiên cứu tư tưởng n h ân vàn và chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh

Trong bối cảnh th ế giổi toàn cầu hoá đang trỏ nên ngày càng phảng n h ư hiện nay, chủ nghĩa n h ân văn Hồ

C hí Minh sẽ giúp mọi người tìm th ấ y lương tri và n h ân phẩm để chọn một hướng đi, m ột cách sôVig đúng đắn

Chủ nghĩa nhản văn Hố Chi Minh trong lóng ơăn tộc Việt Nam Ẽ â 37

1 Xem bài T rật tự t h ế giới mới, quyền lực h a y vãn hoá Báo V ãn

nghẹ sô '50 (ngàyl6-2-2006).

Do đó, hơn bao giờ hết, cần nêu cao chủ nghĩa nhân văn

Hồ Chí Minh làm tiêu chí cho việc giáo dục nhân phẩm, xây dựng nhân cách văn hoá trong thòi đại mới, thời đại cần hướng vào sự lựa chọn cơ chê p h ù hợp vối nhân tín h , vối lương tri và nhân phẩm, với chủ nghĩa nhân

v ãn mối Thậm chí, nó định hưống cho việc để ra những sách lược và chiến lược cách m ạng mỗi thòi kỳ, những chính sách và đôi sách ứng xử VỚI con người và xã hội đang đòi hỏi tín h nhân vãn ngày càng cao Chính vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu về chủ nghĩa n h án ván Hồ Chí M inh trong lúc này là hết sức kịp thòi và r ấ t có ý nghĩa thời sự

Vấn đề đặt ra hiện nay là phải biết trân trọng những di sản tư tưởng Hồ Chí Minh, tìm mọi cách đưa tư tưởng đặc biệt là tư tưdng nhân ván và chủ nghĩa nhân ván Hồ Chí Minh vào cuộc sông Trong quá trình nghiên cứu, tuyên truyền và giáo dục tư tưỏng Hồ Chí Minh, cân hết sức trá n h nói lý thuyết xuông mà phải gắn tư tưởng của Người với hành động, nói phải đi đôi với làm Bởi lẽ, đó chính là phần cơ bản n h ấ t của chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh

Tư tưỏng Hồ Chí Minh vào cuộc sốhg không phải ỏ chỗ để mọi người học thuộc hay chiêm nểưông mà quan trọng là

để mọi người hành động, làm theo tà”m gương đạo đức Hồ Chí Minh, biến thành những việc làm cụ thể thiết thực cho dân, cho nước, cho con người như chông đói nghèo, nâng cao dân trí, phát triển nhân tài, làm cho dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vãn minh như Đảng và Nhà nước ta đang phấn đâu hiện nay

38 u PGS TS Thành Duy

C tó nghĩa nhắn vển Hó Chí Minh trong lòng dán tộc Việt Nam Ẽ â 39

Đ ể kết thúc p h ầ n mở đầu đồng thòi khẳng định xu

th ế p h át triển tấc yếu của chủ nghĩa xã hội và hành động của chúng ta, th iế t tưởng nên nhắc lại ở đây tiếng nói tâm huyết rất sáng suôt và đúng đắn của n h à văn

Úc All Asbolt trong Hội thảo quốc t ế kỷ niệm 100 nãm

^'gày sinh của Chủ tịch Hồ Chí M inh năm 1990 tại Hà Nội như sau: “Chúng ta đang sông trong một thời đại có nhiều thay đổi và phức tạp Như Phạm Ván Đồng đã nói, chủ nghĩa xã hội “không phải là một khuôn mẫu,

m ột kiểu m ẫu cứng nhắc mà là một chế độ xã hội tiến bộ

th ừ a hưởng tấ t cả những th à n h tự u của loài người” Nói cách khác, ông cho rằng k h ả năng thay đổi và điều chỉnh là thuộc về b ả n chất tiến bộ của chủ nghĩa xã hội

Xã hội xã hội chủ nghĩa không bao giò được dừng lại ở tìn h trạn g cô’ định b ấ t di b ấ t dịch Xã hội đó phải luôn có

k h ả năng đổi mới cả về lý lu ận lẫn thực tiễn Đ a sô" dư

lu ận ở phương Tây cho ràng chủ nghĩa xã hội đang bị khủng hoảng Có th ể là như vậy, nhưng đừng bao giò quên rằng chủ nghĩa tư b ản đã hoạt động trong khủng hoảng hơn 500 năm , khủng hoảng là căn bệnh kinh niên của chủ nghĩa tư bản

“Đây không p h ải là lúc nói về sự bi quan của trí tuệ*, Đây là lúc nói về sự lạc quan của ý chí N ếu chúng

N h à văn m uôn n h ắ c lại câu nôi đã th à n h châm ngôn của người cộng sàn x u ấ t sắc Ý A ntanio G ram si k h i còn bị giam cầm trong

n h à tù của p h á t xít; “Sự bi q u an của tr í tu ệ là sư lạc q u a n của ý

c h f’.

ta m uôn đôi phó m ột cách hợp lý và m ạnh mẽ vái nhữ ng v ấn đề m à chủ nghĩa xã hội đang gặp p h ải, chúng t a phải học ô Hồ Chí M inh bằng cách p h á t triể n nhữ ng phẩm ch ất đã th ể hiện trong suốt cuộc đấu tra n h cách m ạng lâu dài của Ngưòi: Kiên n h ẫn và vững vàng theo đuổi mục đích và bình tĩn h trong những lúc khó khăn; linh h o ạt về tư duy và chính trị khi xây dựng khôi đoàn kết xã hội chủ nghĩa; khiêm tôn và gần gũi vói n h â n dân, n h ấ t là với công nhân và nông dân;

có sự đồng cảm để đ ạ t tới sự hoà giải dân tộc; có tin h

th ầ n quôc t ế m ạnh mẽ; sự sáng tạo và nhạy bén về văn hoá, m ột sự hiểu b iết có phân tích vể lịch sù, đặc b iệt là

về cách thức m à những biến đổi lịch sử đã diễn ra; và phẩm c h ấ t mà Hồ Chí M inh có m ột cách dồi dào - đó là

xây dựng chủ nghĩa xã hội ở V iệt Nam, có những lòi

tâm h u y ế t đôi với Đảng, Nhà nước và nhân d ân ta trong bối cảnh th ế giối đang có những đổi th ay và diễn biến phức tạp Q uan điểm của n h à văn úc đã phản

ản h đúng đ ắn tKực tê đãĩìg dỉễfi ĩẫ itễĩi thê giéi và ở

40 ö PGS.rs Thành Duy

1 Xem H ội thảo quốc t ể C h ù tịch H ỗ C h í M in h ■ A n h h ù n g g iã i

p h ó n g d â n tộc, N h à văn hoá lớn Nxb KHXH, H 1990, tr 150.