Đề cương bài giảng Phương pháp nghiên cứu Văn hóa học

Đề cương bài giảng Phương pháp nghiên cứu Văn hóa học trình bày về Văn hoá học là khoa học liên ngành; kết hợp giữa lý thuyết và thực nghiệm; kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch đại và nghiên cứu đồng đại;... Mời các bạn tham khảo.

ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VĂN HÓA HỌC

T.S Phan Quốc Anh

Văn hoá học

là khoa học liên ngành

• Văn hoá học là sự tổng hợp thành tựu các ngành như xã hội học, tâm lý học, nhân

học văn hoá, phân tâm học…Khái niệm

văn hoá cá nhân và văn hoá cộng đồng, muốn nghiên cứu xã hội phải nghiên cứu

cá nhân, muốn nghiên cứu cá nhân phải nghiên cứu xã hội Muốn nghiên cứu văn hoá phải nghiên cứu cả cá nhân và cộng đồng xã hội

Văn hóa hiểu theo nghĩa rộng có phạm vi

xã hội tổng thể, vì vậy nghiên cứu nó phải

từ nhiều hướng tiếp cận khác nhau như

đã học ở bài trên (dân tộc chí, dân tộc

học, nhân học, tâm lý học phân tâm học,

xã hội học) Tùy theo đối tượng nghiên

cứu để chọn phương pháp luận trung tâm

và liên kết các phương pháp để tìm ranhững kết luận khoa học

Tam diện nhất thể

• - Hình thái giá trị: (bài giá trị văn hoá)

+ Giá trị đạo đức, (giá trị xã hội, giá trị nhân văn v.v…)

• - Hình thái chuẩn mực: (Chuẩn mực pháp lý, chuẩn mực dư luận xã hội).

• - Hình thái biểu tượng:

+ Liên ngành: (các ngành và các khoa học giáp ranh)

Tâm lý học

Xã hội học Phân tâm học

D ân tộc học

Nh ân học

D ân

tộc

chí

Xã hội học

Ph ân tâm học

T âm

lý

học

Văn hóa học

X ã hội học

Nhân

loại

học

Văn hoá học

Sử văn hoá

Địa văn hoá

Xã hội học Tâm lý

học

Văn hoá tâm linh

Hình thái biểu tượng

Biểu

tượng

linga - yoni

1 Kết hợp giữa lý thuyết và thực nghiệm

• Căn cứ vào cơ sở lý thuyết, sử dụng phương pháp thực nghiệm để nghiên cứu Phương pháp thực nghiệm là luôn tôn trọng hiện thực khách quan, coi trọng việc thu thập số liệu, dữ liệu điền

dã, khảo cứu, sử dụng phương pháp của khoa học tự nhiên và trên cơ sở đã lý thuyết đã hình thành để giải mã những hiện tượng văn hóa Phương pháp thực nghiệm phê phán phương pháp trừu tượng, chủ quan, cảm tính (phương pháp này đòi hỏi phải có đầy đủ các số liệu để minh chứng cho một kết luận nào đó).

- Khái quát (nhưng ko được sơ lược mà vẫn phải

có cụ thể) Các nhà thực chứng thường sau khi nghiên cứu xong là có khát quát (đúc kết) mang tính bao trùm.

Phương pháp thực chứng phù hợp với dân tộc

chí.

2.Kết hợp phương pháp nghiên cứu

lịch đại và nghiên cứu đồng đại

• Phương pháp nghiên cứu lịch đại có tính chất hồi cố theo chiều dài thời gian Những chuyên ngành hay sử dụng phương pháp này là dân tộc học, nhân học, lịch sử, khảo cổ học

1945 1954

1930 1975 1986 2006

Phương pháp kết hợp lịch đại và

đồng đại

L ị C

h Đ ạ i

Đ ồ n g đ ạ i

• Phương pháp nghiên cứu đồng đại lànghiên cứu trong một giai đoạn lịch sửnhất định (bối cảnh, hoàn cảnh lịch sử cụthể) Các chuyên ngành hay sử dụng như

xã hội học, tâm lý học, tín hiệu học

• Nghiên cứu VHH cần kết hợp tốt haiphương pháp trên Tuy nhiên, tùy theođối tượng nghiên cứu để có sự kết hợpcác phương pháp này sao cho hợp lý.

• Nghiên cứu văn hoá nhìn cái tổng thểtrong không gian và theo thời gian

3 kết hợp giữa nghiên cứu định lượng

áp đặt tư tưởng chủ quan của mình vào kết quả nghiên cứu Khi nghiên cứu, phải cố gắng tách mình những ảnh hưởng của mình ra khỏi những sự kiện hoặc cộng đồng nghiên cứu Ví dụ

đi điền dã lễ hội, mình không nên cho biết mình có mặt của nhà nghiên cứu mới khách quan.

Khái quát: là yêu cầu cơ bản của nghiên cứu định tính Khái quát nhưng phải có căn cứ cụ thể Trước khi thấy rừng, phải thấy cây.

3.1 Nghiên cứu định lượng

- Là sự thu thập các số liệu thống kê củanội dung, phạm vi vấn đề cần nghiên cứu(khảo sát, thu thập, thống kê các số liệu,

dữ liệu về dân số, đời sống vật chất, đờisống tinh thần v.v…trong phạm vi một xãhoặc phạm vi cư trú của một tộc người)

- Phương pháp định lượng dựa trên cơ sở của chủ nghĩa thực chứng: Khách quan, số liệu phải đầy đủ chính xác, có chứng cớ đầy đủ, chứng minh một cách thuyết phục cho các luận đề Phương pháp định lượng đòi hỏi phải cân đong

đo đếm các số liệu ở tất cả trong phạm vi nghiên cứu (thôn, xã, huyện, tỉnh, vùng) vì vậy nghiên cứu định lượng sẽ rất tốn công sức, thời gian…có những phạm vi nghiên cứu không thể thống kê nổi, vì vậy, cần giải quyết bằng phương pháp định tính.

• Nghiên cứu định tính là phương phápnghiên cứu chọn điểm, chọn mẫu, sửdụng các hình thức quan sát, tham dự,phỏng vấn cá nhân, nhóm và thông qua

đó để đánh giá, kết luận

Ví dụ đề tài: “Khảo sát thực trạng đờn ca tài

tử ở Kiên Giang”, không nhất thiết phải đi

lấy số liệu ở tất cả các địa bàn của tỉnhKiên Giang mà có thể chọn mẫu, chọnđiểm Việc chọn điểm cũng phải hợp lý

• Hai phương pháp định tính và định lượngđều có những mặt tích cực và những hạnchế nhất định Nghiên cứu Văn hóa họcđòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn cả 2phương pháp trên

4 Tổng hợp, kết luận

• Sau khi đã có những số liệu của cả hai phương pháp, cần tổng hợp và kết luận Đây là cung đoạn khó khăn nhất, là nơi khẳng định tài năng của người nghiên cứu Đòi hỏi người nghiên cứu phải nắm chắc lý thuyết, có kiến thức sâu, rộng về lĩnh vực nghiên cứu để giải mã các hiện tượng văn hóa, từ đó đi đến những kết luận cho vấn đề nghiên cứu.

• ( ví dụ Từ Chi với kết luận hoa văn cạp váy mường và hoa văn trên trống đồng)

5 Kiểm tra, đối chiếu

• Kiểm tra, đối chiếu là cung đoạn cuối cùng Nếu không có sự kiểm tra, đối chiếu kết quả nghiên cứu với thực tế sẽ dẫn đến sự ngộ nhận, đánh giá sai lệch hay áp đặt tư duy chủ quan của người nghiên cứu Trường hợp này thường diễn

ra trong các nghiên cứu điều tra xã hội học, nhất

là điều tra xã hội học ở Việt Nam Rất nhiều người trả lời phiếu điều tra không thể hiện đúng

như suy nghĩ của họ (điều này thể hiện khá rõ ở các phiếu bình chọn của công chúng đối với các

ca sĩ)

6 Chuẩn bị cho một nghiên cứu

6.1 Lựa chọn đề tài nghiên cứu

Xác định loại hình, lĩnh vực nghiên cứu:

- Vật thể? phi vật thể? Văn hoá dân gian? Văn hoá cổ truyền? văn hoá đương đại? Nghi lễ? Lễ hội? âm nhạc v.v…

Lý do chọn đề tài nghiên cứu

- Tính cấp thiết của đề tài

- Phù hợp với khả năng, sở trường cá nhân hoặc nhóm nghiên cứu.

- (Tên đề tài phải ngắn gọn, xúc tích nhưngphải đầy đủ)

6.2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

• Trước khi nghiên cứu, cần xem xét trong kho tàng

tư liệu trong nước và thế giới đã có ai, công trình nào nghiên cứu liên quan đền đề tài này chưa? Phải liệt kê toàn bộ và đánh giá cái được, cái chưa được của những công trình đi trước để tránh sự trùng lặp, sao chép (đạo khoa học)…để thuận tiện cho việc phản biện, nghiệm thu đề tài sau này

• Trước khi bước vào nghiên cứu, cần lập danh mục tài liệu tham khảo Nhiều hay ít tuỳ thuộc vào lịch

sử vấn đề nghiên cứu của đề tài đó ít hay nhiều

6.3 Mục đích nghiên cứu của đề tài:

Mục này trả lời cho câu hỏi: nghiên cứu đềtài này để làm gì? Thường được thể hiện

ở phần đề xuất, kiến nghị

Thường là góp phần vào việc hoạch địnhchính sách, cải thiện tình hình v.v…

6.4 Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

- Mục này nói đến không gian nghiên cứu:Thôn, ấp, xã, huyện, tỉnh, vùng…

- Nhưng phải lý giải cho được tại sao lạichọn phạm vi nghiên cứu đó?

khoa học (ví dụ GS Từ Chi với việc phát

hiện cạp váy Mường có hoa văn trống đồng)

6.6 Phương pháp nghiên cứu

• Đây là phần rất quan trọng Phương phápđúng thì nghiên cứu nhanh, thuận lợi vàchính xác (sai một ly đi một dặm)

Văn hoá học là khoa học liên ngành, đangành, nhưng phải xác định ngành trungtâm (tâm lý học, xã hội học, dân tộc chí,dân tộc học hay nhân học)

Văn hoá học

Sử văn hoá

Địa văn hoá

Xã hội học Tâm lý

học

Văn hóa học

X ã hội học

Nhân

loại

học

Khung lý thuyết

• Đề tài này chọn khung lý thuyết nào?

- Ví dụ chọn khái niệm văn hoá nào trong hàng trăm khái niệm về văn hoá

- Nhân sinh quan, thế giới quan? Học

thuyết, chủ nghĩa v.v…Chính là phương pháp luận của đề tài: Ví dụ: phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa

Mác – lê nin

ý

Phương pháp nghiên cứu: điền dã, tham dự, quan sát, phỏng vấn, điều tra xã hội học, Thống

- Tuỳ theo đề tài, có thể sử dụng tư liệu hồi cố.

- Cần lưu giữ băng, đĩa ghi âm, hình ảnh để làm

tự liệu minh chứng cho các luận điểm

7.6 Bố cục của đề tài

• Đây là sự xác định nội dung, bố cucchương mục của đề tài Nếu xác địnhchính xác chương mục thì khi thực hiện

đề tài sẽ thuận lợi Nhưng trong thực tế,trong quá trình thực hiện đề tài, hầu hếtđều phải chính sửa bố cục đề tài

Bố cục đề tài: Ngoài phần mở đầu, tài liệutham khảo và phần phụ lục, đề tài gồm 2phần, 4 chương…

Những vấn đề đã giải quyết

1 Kết hợp giữa lý thuyết và thực nghiệm

2 Kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch đại và

nghiên cứu đồng đại

3 kết hợp giữa nghiên cứu định lượng và

nghiên cứu định tính

4 Tổng hợp, kết luận

5 Kiểm tra, đối chiếu