Bài viết Thử phân tích về hiện tượng ăn chung, ăn riêng của người cao tuổi qua một số cuộc khảo sát xã hội học do Nguyễn Thị Phương thực hiện nhằm tìm hiểu nguyên nhân hiện tượng ăn chung, ăn riêng của người cao tuổi từ đó đưa ra một số kiến nghị về chính sách xã hội đối với người cao tuổi. Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho các bạn chuyên ngành Xã hội học.
Trang 1Xã hội học số 2 (58), 1997 99
Thử phân tích về hiện tượng ăn chung, ăn riêng
của người cao tuổi qua một số cuộc khảo sát xã hội học
nguyễn thị phương
Qua các cuộc nghiên cứu về đời sống người cao tuổi, có một hiện tượng đáng lưu ý: một số ng ười cao tuổi khi đang sống với con cháu lại có tư tưởng muốn tách ra ở độc lập (sống riêng hoặc ăn riêng)
Ngược lại, cũng có một số người cao tuổi đang sống riêng lại có tư tưởng muốn quay trở về với con cháu Tại sao lại có hiện tượng như vậy?
Trong bài viết này, chúng tôi cố gắng tìm hiểu một số nguyên nhân của hiện tượng trên, từ đó đề xuất một số kiến nghị về chính sách xã hội đối với người cao tuổi Để thu thập được những thông tin về vấn
đề này, chúng tôi không chỉ dựa vào các số liệu thống kê sẵn có mà còn dựa vào kết quả điều tra thông qua các bảng hỏi và phỏng vấn sâu từng hoàn cảnh cụ thể, nhằm thu thập thông tin mang tính chất định lượng
và định tính1
Những người được nghiên cứu gồm những người hoặc đang sống với con cháu hoặc hiện không sống với con cháu có tỷ lệ nam - nữ ngang nhau, chia thành ba nhóm tuổi: 60 - 69 tuổi, 70 - 79 tuổi, từ 80 tuổi trở lên, trong đó tỷ lệ các cụ ông so với các cụ bà càng giảm nhanh từ độ tuổi 75 trở lên
Như vậy, giả thuyết mà chúng tôi đưa ra là: giữa các thế hệ luôn luôn có một sự khác nhau về lối sống, sự khác nhau này lại phụ thuộc vào hoàn cảnh sống cụ thể của từng gia đình Chính điều đó dẫn đến xuất hiện hiện tượng: khi các cụ hiện không sống với con cháu lại muốn quay về sống với con cháu, ngược lại một số cụ đang sống với con cháu lại muốn tách riêng (sống riêng hoặc ăn riêng) Trường hợp đầu có thể giải thích một cách chủ quan là: có thể do sống không có con cháu thì người già cảm thấy cô đơn (nhất
là các cụ góa), cộng với sức khỏe yếu không có người chăm sóc khi cần - phần này ta không tìm hiểu sâu Trường hợp sau có nhiều nguyên nhân phức tạp, cũng là phần cần quan tâm Để tìm hiểu lí do tại sao các cụ lại muốn ăn riêng hoặc sống riêng khi đang ăn chung với con cháu, ta thử tìm hiểu một số khía cạnh
Vì sao các cụ lại muốn ăn riêng hoặc ăn chung:
Các cụ đã trả lời vấn đề này ra sao, hãy xem xét các kết quả điều tra sau:
+ Các lý do ăn chung: gần 50% các cụ ( ở Hải Hưng) đã trả lời là các cụ ăn chung vì "muốn vui cùng con cháu", 14% "để quản lý, chỉ đạo gia đình"; 10% vì "con chưa lập gia đình"; hơn 10% "giúp con cháu"; còn lại có 14% là để "dựa vào con cháu" Như vậy, trong việc ăn chung của các cụ, các cụ gần như hoàn toàn chủ động mà lý do đầu các cụ nêu ra là nhiều nhất, "nặng" về tình cảm nhất Việc "dựa vào con" xem ra các cụ không tin tưởng nhiều lắm vì số nêu ra chỉ hơn mười phần trăm
Chính vì các cụ chủ động trong việc ăn chung với lý do "vui " mà lý do kinh tế không được các
cụ coi trọng hàng đầu, cho nên nhiều gia đình con cái dù có nghèo, thiếu thốn một chút nhưng "vui " thì các cụ thích ăn chung Khái niệm "vui" ở đây cần hiểu là nhận được tình cảm của con cháu dành cho mình Ngược lại, nếu không nhận được tình cảm đó thì ở nhiều gia đình con cái giàu có, làm ăn phát đạt các cụ cũng không thích ăn chung
Trang 2
Thử phân tích hiện tượng ăn chung, ăn riêng của người cao tuổi
100
+ Lý do ăn riêng: nhìn chung có thể nêu lên có 3 lý do chính Trước hết là để "tự do thoải mái" chiếm 85,7% số các cụ trả lời Do hoàn cảnh bắt buộc "có một mình hai ông bà, con cháu ở xa hoặc không
có con" chiếm 8,6% Còn lại "để con cháu tự lập cuộc sống" Rõ ràng là kinh tế không phải là nguyên nhân chính khiến các cụ muốn ăn riêng Các cụ nói các cụ muốn ăn riêng "để thoải mái" nghĩa là để cả hai phía (già và trẻ) cùng cảm thấy thoải mái, nghĩa là việc ăn riêng của các cụ là vì lợi ích của cả hai, cho bản thân và cho cả con cháu mình
Để hiểu phần nào lý do khiến các cụ ăn chung hay ăn riêng, (ở đây tôi lưu ý nhiều tới các trường hợp
đang ăn chung muốn ăn riêng) chúng ta xem qua phần "tâm sự" của các cụ thông qua việc phỏng vấn sâu:
a ông D (Thường Tín, Hà Tây):
- Gia cảnh: sống với bà hai (bà cả đã chết), cùng sân, cùng cổng với con trai thứ (con với bà hai)
- Khó khăn: đã cho con trai cả (con bà cả) đất làm nhà ở cùng làng nhưng vẫn về để đòi thêm phần
đất ông đang ở
- Lý do để ăn riêng: anh em chúng nhòm ngó, thằng cả luôn tị nạnh cho rằng ông cho thằng hai nhiều hơn, nhưng nó xây nhà cho ông bà ở còn nó ở cái nhà cũ dột nát Vợ chồng tôi rất thương thằng hai,
nó ăn ở biết điều, hai vợ chồng nó túng hơn thằng cả nhiều Nhưng chúng tôi không ăn chung với nó được, không phải chê nó nghèo mà thằng anh nó luôn luôn tị nạnh, nên chúng tôi tuy ở cạnh nhưng ăn riêng, có gì ăn nấy, thằng cả đỡ thắc mắc,
Đó là một lý do, do xung đột (không thỏa mãn nhau giữa anh em trong gia đình) khiến người già khó nghĩ phải ăn riêng
b Ông bà X (Thường Tín, Hà Tây):
- Gia cảnh : ở với con trai, vẫn ăn chung
- Khó khăn : bà suốt ngày phải trông nom các cháu, cơm nước cho cả nhà bây giờ hai ông bà gìa không có chỗ nào là của riêng cả, ở trong xó buồng mà không yên, chúng chất đống các thức ở trong đó Muốn họp chúng lại để bàn bạc, chia đất đai cho rõ ràng Nay mỗi đứa chiếm một mảnh đất, rồi xây nhà
- Lí do muốn ăn riêng: Bà phàn nàn con dâu đi về không chào hỏi gì, trông con cho nó mà nó hỏi han mình một cái thì cũng mát mặt Ông cũng phàn nàn như bà và bực mình về chuyên đất đai chúng không coi ông ra gì
Lí do để cho hai cụ này muốn ăn riêng chủ yếu là do cách cư xử của con cái
c Bà M (Thông gia với ông D ở Thường Tín, Hà Tây):
- Gia cảnh : đã ăn riêng, ở chỗ "chái" lụp xụp
- Lí do ăn riêng : Bị bệnh nghẹn không dám ăn trước mặt ai sợ người ta cười Cũng không dám đi
ăn cỗ ở đâu ở đây lí do chính là sức khoẻ
d Bà Th (Phúc Thọ, Sơn Tây):
- Gia cảnh : đang ăn chung, vẫn đi làm đồng mặc dù đã 82 tuổi, ở với gia đình con trai, rất đông cháu, con trai rất tệ
- Khó khăn : Tuổi cao nhiều lúc muốn nghỉ nhưng ở nhà cũng không yên, vì con nói nhiếc tệ lắm
- Lí do muốn ăn riêng: Muốn làm gì thì làm, mệt thì nghỉ, không bị nghe nó xỉ vả Nhưng có cái khó là không còn nồi niêu gì, nó vẫn muốn ăn với nó để còn đi làm cho nó Nhìn gia đình có vẻ khá, như vậy chỉ là do sự tệ bạc của anh con trai
e Ông Th (Đông Anh, Hà Nội):
- Gia cảnh : sống với con trai thứ hai từ đầu năm nay, đã 80 tuổi, nay chỉ ở nhà trông nhà cho con cháu
- Khó khăn : Mất tự do, muốn đi đâu cũng khó vì phải trông nhà cho con, ăn uống sướng hơn nhưng không thấy vui bằng chỉ có hai ông bà
Trang 3Nguyễn Thị Phương 101
- Lí do muốn ăn riêng : ăn chung mất tự do Do sợ mang tiếng nên con mới phân công nhau nuôi hai
ông bà, nên không thấy thoải mái Ông bà mỗi người sống một nơi Là những lí do về tư tưởng, tâm lí người già
Trên đây chỉ là vài lí do các cụ muốn ăn riêng, còn muôn vàn lí do khác khi nào có dịp chúng ta tìm hiểu thêm
Suy nghĩ về những giải pháp
Hiện nay, những hiện tượng tiêu cực trong gia đình đối với người già vẫn còn (rất may không phải
là đại đa số), ngày càng được nhiều người, nhiều tổ chức xã hội lên tiếng phê phán, dư luận xã hội đã góp phần làm giảm bớt những điều không tốt đối với người già
Những lí do các cụ muốn ăn riêng cũng dần dần bớt nặng nề Con cái dù tách riêng (ăn riêng) vẫn thường xuyên có mối quan hệ gắn bó với các cụ, nhất là ở nông thôn
Sự phát triển của xã hội làm xu hướng hạt nhân hóa gia đình tăng lên, đó là điều tất yếu Việc các cụ
ăn chung hay ăn riêng dần dần sẽ bình thường, chỉ cần giữ vững những nét đẹp trong truyền thống gia đình Việt Nam : "trẻ cậy cha, già cậy con" Điều đó, đảm bảo cho người già cuộc sống thanh thản về tinh thần, tâm lý và tạo ra môi trường tốt đẹp cho giáo dục và đạo lí gia đình, giảm những xung đột không cần thiết giữa các thế hệ (cha mẹ, ông bà và con, cháu) trong gia đình
Người già mặc dù yếu về sức khỏe nhưng lại có nhiều kinh nghiệm sống, nên họ có tác dụng tâm
lí rất lớn đối với xã hội, đối với lớp trẻ trong việc duy trì thuần phong mĩ tục, nề nếp, kỉ cương của xã hội
Đảm bảo cho người già cuộc sống tốt đẹp là mong muốn xây dựng được xã hội ngày càng tốt hơn Mỗi gia đình yên ấm, hạnh phúc là cả xã hội ổn định, phồn vinh Người già được kính trọng thì họ mới thấy tầm quan trọng của mình trong gia đình, cảm thấy mình có ích, họ mới phát huy được vốn tích lũy ững vướng mắc giữa các thế hệ
Giúp đỡ người có tuổi sống nốt quãng đời còn lại một cách dễ chịu nhất, phải bắt đầu từ việc giúp
đỡ trong gia đình có những suy nghĩ đúng đắn về mối quan hệ của con cháu đối với cha mẹ già, làm mọi người hiểu và thông cảm hơn với tuổi già, từ đó xác định vị trí, vai trò người già, xác định tinh thần thái độ
đối với người già
Ngoài xã hội, cần phát triển câu lạc bộ người cao tuổi, hội thọ, thể dục dưỡng sinh là những tổ chức mang tính chất tập thể hữu ích mà các cụ rất thích, là nơi giao lưu tâm tư tình cảm, kinh nghiệm sống của các cụ Đối với các cụ có hoàn cảnh thật sự khó khăn: không có con cháu, luôn luôn ốm đau cần có những hình thức giúp đỡ đặc biệt
Về phía người cao tuổi, cần xóa bỏ quan niệm là già rồi không thể thay đổi được Muốn gia đình hòa thuận thì cả hai phía, thế hệ trẻ cũng như thế hệ già đều phải "tự xem mình" để phù hợp, dung hòa nhau Hiện nay có xu hướng : trẻ cũng như già đều vẫn muốn kiểu gia đình gần như cũ, nhưng hơi khác trước, nghĩa là thích sống gần nhau nhưng ăn riêng - do tính chất công việc của lớp trẻ khác nhau - hình thức sống như vậy vẫn giúp đỡ nhau được mà vẫn tránh được va chạm
Tóm lại, cần duy trì và phát triển truyền thống "kính lão đắc thọ", con cháu cần quan tâm chăm sóc người già trong gia đình Thắt chặt mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình, tạo không khí đoàn kết yêu thương nhau, thông cảm và quan tâm mối riêng tư của người già, bảo trì mối giao lưu của người già trong các nhóm chính thức (câu lạc bộ, hội thọ ) và các nhóm không chính thức (hội thơ, hội cờ ), một
điều hết sức quan trọng là cần giáo dục thế hệ trẻ có thái độ tốt đối với người cao tuổi
Trên đây chỉ là một bài viết ngắn nhân xử lý một số thông tin từ các cuộc khảo sát xã hội học về người cao tuổi, chúng tôi nêu lên đây để góp phần cung cấp dữ liệu cho những cuộc nghiên cứu sắp tới về
đề tài người cao tuổi