Khác biệt nam nữ trong gia đình nông thôn đồng bằng Bắc Bộ - Vũ Mạnh Lợi

Vấn đề khác biệt nam nữ trong gia đình, đặc biệt là vấn đề bất bình đẳng nam nữ trong gia đình là vấn đề có tính chất thế giới, cả đối với các xã hội đã phát triển lẫn các nước đang phát triển. Nhằm giúp các bạn nắm bắt được sự khác biệt nam nữ trong gia đình nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Khác biệt nam nữ trong gia đình nông thôn đồng bằng Bắc Bộ" dưới đây.

Khác bi t nam n trong gia đình nông thôn

đ ng b ng B c B

*

V M NH L I

V n đ khác bi t nam n trong gia đình nông thôn t lâu đã là m i quan tâm trong nhi u cu c nghiên c u

c a Vi n Xã h i h c Các k t qu nghiên c u c ng đã đ c trình bày r i rác trong các bài báo, tham lu n h i ngh và các báo cáo nghi m thu các đ tài Tuy nhiên, c n nh n th y r ng cho đ n nay còn ch a có m t cu c nghiên c u xã h i h c chuyên bi t nào v v n đ này m t cách có h th ng Trong nh ng nghiên c u nói trên,

s khác bi t nam n trong gia đình ph n nhi u ch đ c xem nh m t ph n trong b c tranh chung c a khung

c nh xã h i giúp cho s phân tích các hi n t ng xã h i và các quá trình xã h i khác đang di n ra nông thôn Trong nhi u tr ng h p, khác bi t nam n ch đ c xem nh bi u hi n c a bi n s gi i tính, c ng nh bi n

s nông thôn - đô th , s phân hóa theo tu i trong m i quan h v i các bi n ph thu c khác (nh thu nh p, s con mong mu n ) Nói cho đúng h n, khác bi t nam n đ c xét đ n trong đ n v làng xã nhi u h n là trong

đ n v gia đình Cho đ n nay ch a có cu c nghiên c u nào ph ng v n (hay quan sát ho c thu l m thông tin) c hai v ch ng trong cùng nh ng gia đình trong m u v phân công lao đ ng gia đình, vi c nhà, trách nhi m ch m sóc con cái chi tiêu, tâm t nguy n v ng c a ng i v và ng i ch ng Và c ng ch a có cu c nghiên c u v

nh ng bi n đ i trong chu trình s ng c a gia đình nào nh m làm sáng t s bi n đ i các vai trò trong gia đình theo th i gian phát tri n Theo Bernard (1972) 1 có hai cu c hôn nhân trong m i cu c hôn nhân - nh ng th nghi m và ý ngh a c a hôn nhân đ i v i v ch ng là r t khác nhau Do đó, v i k t qu thu đ c t s ph ng v n

ho c ng i v , ho c ng i ch ng trong m t gia đình ta ch a đ c s đ k t lu n ch c ch n v m c đ khác nhau trong đ i s ng gia đình nông thôn hi n nay, m c dù đi u đó c ng đem l i cho chúng ta m t hình dung nh t

đ nh nào đó

S th t, v n đ khác bi t nam n trong gia đình, đ c bi t là v n đ b t bình đ ng nam n trong gia đình là

v n đ có tính ch t th gi i, c đ i v i các xã h i đã phát tri n l n các n c đang phát tri n Nh ng hình th c,

bi u hi n và m c đ c a nó r t khác nhau t n c này sang n c khác, t vùng v n hóa này sang vùng v n hóa khác V y Vi t Nam nó có n i dung kinh t , v n hóa, xã h i gì và nó khác v i các n c láng gi ng đi m nào? ó là nh ng v n đ r t quan tr ng c n đ c gi i đáp

L d nhiên, bài này không ph i là m t c g ng nh m gi i đáp các v n đ k trên D a vào các k t qu , dù còn t n m n, c a các cu c nghiên c u đã qua và nh ng quan sát th c t c a tác gi t i nhi u đ a ph ng, đây

ch có tham v ng nêu lên m t s v n đ đ cùng nhau suy ngh cho m t cu c nghiên c u chuyên bi t sâu h n v

v n đ này Và tác gi c ng ch h n ch vi c xem xét s khác bi t nam n quan sát th y trong gia đình nông thôn đ ng b ng B c B trongkho ng t 1983 tr l i đây, m c dù đôi ch c ng có nh ng hàm ý v m t quá kh

xa xôi h n

Ngu n s h u s d ng trong bài này l y t nh ng ghi chép cá nhân trong nhi u cu c đi u tra xã h i h c, t

nh ng s li u đi u tra đã đ c s lý trong các cu c đi u tra nông thôn c a Vi n xã h i h c t i nhi u xã đ ng

b ng B c B t 1983 t i nay C n ph i nói ngay r ng môi tr ng xã h i các xã đ c nghiên c u r t khác nhau, chúng l i đ c nghiên c u t i các th i đi m khác nhau v i các b ng h i đ c c u trúc khác nhau và v i các câu h i v cùng m t v n đ c ng khác nhau cho nên ch nh ng s thu đ c nhi u khi r t trái ng c nhau v cùng nh ng v n đ gi ng nhau, ch ng nh ng gi a xã này v i xã khác mà th m chí ngay trong cùng m t xã V i

ý đ nh nêu lên khuynh h ng chung nh t c a s khác bi t nam-n trong gia đình nông thôn B c B , chúng tôi

ch ch n đ a vào bài này nh ng s li u mà theo ý chúng tôi chúng đ i di n cho tình hình chung hi n nay c a

*

Cán b nghiên c u phòng Xã h i h c Dân s , Vi n Xã h i h c

1

Bernard, Jcssic 1 972 The Futurc of Marriage, New York: World D n l i theo Linda Thompsons và Alexis j Walkcr

trong jollmal of Manrrage and the Family, Vol 51, No 4, 11 -1989, N C F R University of Nehraska - Lincoln.

nông thôn mi n B c Ch c ch n không tránh kh i mâu thu n n u chúng ta xét trong m t khung c nh h p h n v

th i gian và không gian

M y ch c n m qua mi n B c chúng ta đã c g ng xây đ ng "gia đình xã h i ch ngh a, v ch ng bình

đ ng, th ng yêu giúp đ nhau ti n b , tham gia tích c c vào s nghi p xây d ng ch ngh a xã h i và b o v t

qu c, cùng nhau nuôi d y con thành nh ng công dân có ích cho xã h i"2, chúng ta đã c g ng "gi gìn và phát huy nh ng phong t c, t p quán t t đ p c a dân t c xoá b nh ng t c l l c h u, nh ng tàn tích c a ch đ hôn nhân và gia đình phong ki n, ch ng nh h ng c a ch đ hôn nhân và gia đình t s n"3 Qu th c, v m t pháp

lý t t o hôn và l y l đã b đ y lùi m nh m , thanh niên nam n đã có quy n t do l a ch n b n đ i Nhi u v

vi ph m pháp lu t đã b phát hi n k p th i và x lý nghiên kh c Tuy nhiên, trong hàng tri u gia đình không có

nh ng xung đ t t i m c lu t pháp ph i can thi p, cu c s ng v n trôi đi theo nh ng nguyên t c ng x không thành v n, đ c m i ng i ng m ch p nh n Vi c nhà nào, nhà y lo, đóng c a b o nhau", không ai mu n (và

c ng không có kh n ng) can thi p vào Trong cu c s ng gia đình t ng đ i riêng t đó, s b t bình đ ng nam -

n - s n ph m l ch s c a các ch đ c - v n âm 1 và dai d ng t n t i, v n đ c b u không khí xã h i bao quanh che ch và ng m ng h Có l chính vì th mà i u 10, Lu t Hôn nhân và Gia đình n c ta co thêm đi u kho n nh n m nh "ch ng có ngh a v t o đi u ki n cho v th c hi n t t ch c n ng c a ng i m " (không có

đi u nh n m nh v có ngh a v t o đi u ki n cho ch ng th c hi n t t ch c n ng c a ng i b )

Nhi u ng i, c các n c khác l n n c ta, tin r ng đ a v th y u c a ph n so v i nam gi i trong gia đình ch y u là do vai trò th y u c a h trong vi c đóng góp các phúc l i v t ch t cho gia đình T đó, đ gi i quy t v n đ b t bình đ ng nam-n , vi c nâng cao thu nh p c a ng i ph n s có ý ngh a then ch t Th a

nh n cách lý gi i này thì ta không th hi u đ c th c t quan sát th y nông thôn mi n B c hi n n y Trong

th i k chi n tranh, khi nam gi i ra m t tr n g n h t, ph n trên th c t đã đóng vai trò quy t đ nh h u

ph ng, c trong lao đ ng s n xu t, ch m sóc con cái l n trông nom cha m già hai h Sau chi n tranh, cho đ n

t n ngày nay r t nhi u xã h v n ti p t c là l c l ng lao đ ng chính c trong đ n v H p tác xã l n trong đ n

v gia đình Thêm vào đó, gánh n ng gia đình ch y u d n lên vai h Nhi u th h ph n k ti p nhau trong hàng ch c n m ròng đã t ng có nh ng đóng góp quan tr ng và ph n nhi u vào đ i s ng gia đ nh, th nh ng đ a

v c a h trong gia đình không đ c câi'hi n so v i nam gi i t ng ng v i nh ng đóng góp đó S gi i phóng

ph n d ng nh ch d ng l i nh ng cái mà c ch xã h i m i mang l i (nh trong l nh v c y t , giáo d c các quy n lu t đ nh khác) ch a vào sâu đ c đ i s ng gia đình L d nhiên, vi c c i thi n thu nh p c a ph n không ph i không có tí tác d ng nào đ n vi c nâng cao đ a v c a h trong gia đình Trong tr ng h p nông thôn đ ng b ng B c B , tác đ ng đó có nh ng không ph i là quy t đ nh

B u không khí phân bi t đ i x nam - n trong gia đình ch đ i ng i ph n ngay t khi h ch a ra đ i Là

m t thi t ch xã h i b o th (v i ý ngh a là gia đình ch duy trì, c ng c và tái t o l i nh ng giá tr xã h i đã

đ c ki m nghi m ch c ch n và c tính n đ nh cao th o th i gian) gia đình đã không theo k p v i nh ng bi n

đ i m nh m và mau l di n ra ngoài xã h i Ti p t c truy n th ng t ch c gia đinh và h thân t c theo dòng b

và áng t c danh v phía b 4, gia đình nông thôn B c B ngày nay v n gán cho con trai nh ng giá tr đ c bi t

h n h n con gái Khi ch a sinh con, các b c cha m đã mong mu n đ a con t ng lai là con trai, đã p nh ng

k ho ch và hy v ng c phân hóa nam - n đ i v i nh ng đ a con t ng lai, m t s phân hoá không đ n thu n

d a trên khác bi t sinh lý gi a hai gi i Thái đ này ngày nay tuy không còn quá m nh đ n m c b m c các b gái nh ng còn đ m nh đ d n d t nh ng hành đ ng thiên v con trai c th c a các b c cha m Trong cu c

đi u tra xã Quy t Ti n (1984) có đ n 64% n và 59, 6% nam khi đ c h i đã tr l i h nh t thi t ph i c con trai và s đ đ n bao gi c con trai m i thôi ng th i đa s ng i đ c h i c ng bày t nguy n v ng ph i có

2, (3) Lu nt Hôn nhân và Gia đình n c C ng hòa xã h i ch ngh a Vi t Nam do Ch t ch H i đ ng Nhà n c Tr ng

- Chinh ký ngày 3-1-1987

4

Xem bài c a Tr n ình H u và Nguy n T Chi trong T p chí Xã h i h c s 2 n m 1989

ít nh t hai con trai đ đ phòng tr ng h p r i ro v i m t trong s con trai c a h Nh v y, nhu c u ch c ch n

c ít nh t m t con trai s ng đ c đ n l n là m t nhu c u khá m nh nông thôn Khi đã có con, cha m c ng đ i

x và d y d con gái khác con trai Con trai đ c ch m sóc t t h n, đ c chi u chu ng h n, c nhi u đ c quy n

đ c l i h n ch em gái chúng, đ c d y d nh m vào nh ng th ng ti n xã h i sau này Trong khi đó, con gái có

ph n "y u th " h n, đ c d y d đ c tính đ m đang, quán xuy n vi c nhà, ngoan ngoãn vâng l i, ch u nh n

Cu c kh o sát t i xã Bình Minh (1985) đã cho th y, đ i v i ng i đ c h i, nh ng đ c tính quan tr ng c a con cái:

Tu i:ng i đ c h i Cácv đ c tính Du i 30 31 đ n40 41 đ n 50 Trên 50

H c gi i

Lao đ ng t t

Ngoan, l phép

Gi i vi c nhà

Con gái

14

Tích c c tham gia

Nh ng s li u b ng 1 cho th y k v ng c a cha m đ i v i con trai và con gái khác nhau r t rõ Ngo i tr

đ c tính "lao đ ng t t" cha m đòi h i con trai và con gái g n nh nh nhau, thì không m y ai đòi h i con trai

ph i th o vi c nhà Trong khi k v ng con trai nhi u h n tiêu chí "h c gi i", các b c cha m l i đòi h i r t

g t gao con gái ph i "ngoan, l phép" h n và g n nh không trông ch "tính tích c c tham gia công tác xã

h i" c a h Nhìn chung, các b c cha m quan tâm đ n con trai nhi u h n đ nh h ng có tính ch t "h ng ngo i" c liên quan đ n các c h i th ng ti n xã h i sau này trong khi đòi h i con gái nhi u h n theo nh ng

đ nh h ng "h ng n i" có liên quan nhi u h n đ n vi c chu n b các vai trò c a ng i ph n đ m đang, thao

hi n trong gia đình Không th y có s khác bi t đáng k gi a ý ki n c a các b c cha m theo các đ tu i c a

h i u này c ng ph n nào th hi n s ch m bi n đ i các giá tr xã h i t th h này sang th h khác và s tái

t o l i nó trong gia đình là khá nguyên v n đ ng th i, các con s này c ng cho th y dù c nh ng khác bi t theo con trai và con gái, s khác bi t đó c ng không đ n n i quá l n nh nhi u xã h i đang phát tri n khác

Tìm hi u đ nh h ng ngh nghi p c a b m cho con cái, ta c ng th y r t rõ s khác bi t đ i v i con trai và con gái nông thôn hi n nay ng i dân không có nhi u s l a ch n Ngoài ngh nông có tính ch t t ng đ i t

đ ng, ch có th làm thêm các ngh th công (ho c n a th công) hay các ngh d ch v buôn bán nh đ a

ph ng Nh ng ngh này xã nào c ng có, tuy m c đ nhi u ít có khác nhau Ng i nông dân làm thêm nh ng ngh này vào nh ng lúc nông nhàn ho c xen k v i ngh nông nh m b sung thêm thu nh p ngoài thu v nông

s n Nh ng ngh này c vai trò c c k quan tr ng nh ng do tính ch t b p bênh c a nó trong đi u ki n hi n nay nông thôn nên chúng không có nhi u.uy tín đ i v i nông dân Dù g n b v i ngh nông nh ng ph n l n nông dân cho r ng ch làm nông nghi p không thôi không th giàu lên đ c Trong cu c đi u tra xã Dông D ng (1989) và xã Nguyên Xá (1989) t ng ng có đ n 86% và 92% ng i đ c h i đã tr l i nh v y S l a ch n thu n ti n nh t đ i v i nông dân thay cho nông nghi p là "thoát ly" M c dù thoát ly chi có ngh a là đi kh i làng, còn làm ngh gì còn ch a rõ nh ng nó có m t ma l c đáng ng c nhiên đ i v i nông dân, c d i v i thanh niên l n đ i v i cha m h H tin r ng đi thoát ly làm cán b ("cán b " - l i m t tù quen thu c khác!) cu c s ng

s đ v t v và s c uy tín cao h n Không đi sâu vào c n nguyên c a v n đ này, đây chúng tôi ch mu n tìm

hi u nó tác đ ng đ n đ nh h ng ngh nghi p c a cha m đ i v i con cái nh th nào V n đ này đ c đ c p

đ n trong h u h t các cu c nghiên c u Xã h i h c trong g n m i n m qua Và k t qu đi u tra t i các xã khác nhau v v n đ này khá th ng nh t B ng 2 là k t qu đi u tra m i đây nh t t i xã H i Vân (1990) Di u đáng chú ý và đây không có s khác bi t đáng k gi a các câu tr l i c a nam gi i và n gi i (ch ng t các bà v

và các ông ch ng cùng có chung m t quan ni m v giá tr đ i v i con gái và con trai), do đó chúng tôi nêu lên đây con s chung

B ng 2: "Ông (Bà) mu n con làm ngh gì?

Con trai

Con gái |

Tu i ng i

đ c h i

Nông nghi p

Th

CN

D ch v buôn bán

Thoát

ly

Khác Nông nghi p

Th

CN

D ch v buôn bán

ly

Các con s c a b ng này c ng cho th y nguy n v ng ngh nghi p c a cha m đ i v i con cái c ng mang tính

ch t "h ng ngo i" đ i v i con trai và "h ng n i" đ i v i con gái i đa s mu n con trai thoát ly nông nghi p trong khi ph n l n mu n con gái l i làm nông nghi p Hai s quy t ch n quan tr ng thay th cho nông nghi p đ i v i con trai là th công nghi p và nh t là thoát ly nông thôn D ch v buôn bán không ph i là mong

mu n c a h u h t các b c cha m đ i v i con trai, trong khi đ i v i con gái l i là nguy n v ng c a khá nhi u

ng i Di u này cho th y v m t truy n th ng, quan ni m d ch v buôn bán là ho t đ ng ch y u do n gi i

đ m nhi m v n còn khá m nh nông thôn hi n nay5 N u xét đ n uy tín c a c ngh thì ta th y th ng b m

"nh m" cho con trai nh ng ngh có uy tín cao h n so v i con gái đây, tuy có s dao đ ng các ý ki n theo đ

tu i nh ng không th y có xu h ng nào rõ nét, ngo i tr s gi m khá đ u đ n các ý ki n mu n con trai làm nông nghi p t đ tu i cao sang đ tu i tr h n

Nh ng tâm th k trên không đ n thu n chi d ng l i nh ng nguy n v ng suông c a cha m Trái l i, nó

bi u hi n ra trong nh ng t ng tác hàng ngày gi a cha m và con cái, gi a con trai và con gái trong cùng m t gia đình v i nhau Con trai đ c u đãi và c nhi u c h i s d ng phúc l i gia đình h n, đ c bi t nh ng khi gia đình chi có kh n ng thanh toán cho nhu c u c a ho c con trai ho c con gái thì th ng con gái ph i ch u thi t thòi Các cu c nghiên c u c ng quan sát th y t l b h c các c p th p cao h n các em gái T i cu c kh o sát xã Dông D ng (1989), 25% s ng i đ c h i d đ nh cho con trai h c trên c p III nh ng ch có 11, 5%

c d đ nh nh v y cho con gái

Sinh ra và l n lên trong m t b u không khí b t bình đ ng nam - n nh v y, d n d n các em h c đ c các khuôn m u ng x , các chu n m c và giá tr th m đ m tinh th n tr ng nam khinh n L n lên, các giá tr này

nh p tâm thành cái đi u ch nh hành vi bên trong, con ng i không c m th y b c ng ch khi tuân theo nh ng khuôn m u có tính b t bình đ ng, h th y hoàn toàn bình th ng và tho i mái làm theo cái mà gia đình và khung c nh xã h i xung quanh ch đ i h i u này gi i thích t i sao nh ng bà m l i d dàng đ ng tình v i

các ông b khi x s không công b ng v i con gái K t qu là, khi tr ng thành, nam gi i đ c chu n b đ

đ m nh n nh ng vai trò thu n l i h n trong gia đình c ng nh ngoài xã h i, có kh n ng l a ch n l n h n, c tính c đ ng xã h i cao h n

Thêm vào đó, nh ng đi u ki n bên ngoài c ng t o nên nh ng b t l i cho ch em nông thôn khi l p gia đình

H u qu c a cu c chi n tranh kéo dài cùng v i tính c đ ng cao c a nam gi i khi n cho m t b ph n l n nam thanh niên di chuy n (thoát ly) kh i nông thôn, đ l i nông thôn nhi u vùng s m t cân đ i gi i tính nghiêm

5

Xem chú thích (4)

tr ng Trong cu c đi u tra xã ông D ng (1989), t l gi i t nh (nam, n ) trong đ tu i tái sinh s n (t 15-49) ch là 74,63%; T l gi i tính cho ng i trong đ tu i lan đ ng (t 16 đ n 60) là 57,93% 6

Tình hình này làm cho vi c l p gia đình c a ch em r t khó kh n, t ng thêm s y m th vá lòng t ti v n đã có t tr c nhi u ng i Trong r t nhi u tr ng h p, ngay khi b c vào hôn nhân ph n đã không trong đ a v ngang hàng v i nam gi i trên nhi u ph ng di n i v i quy t đ nh hôn nhân, ph n c ng l thu c vào ý ki n c a h hàng nhi u h n H i Vân (1990) có đ n 33,73% ph n tr l i là quy t đ nh hôn nhân c n c s đ ng ý c a h hàng trong khi con s này đ i v i nam gi i là 19,51% Cùng v i quy t đ nh hôn nhân là hàng lo t t p quán hôn

l khác v n ti p t c t n t i nh n m nh tính th y u c a ph n khi đi vào hôn nhân nh n h i, đón dâu (t i sao

l i không ph i là m t hình th c nào khác có tính trung l p, đòi h i s tham gia bình đ ng c a c cô dâu l n chú

r ? ), n i m i theo ch ng Trong thông kê dân s và lao đ ng xã ông C (1983) m c dân đ n và đi vì lý

do hôn nhân ch thu n túy là ph n đi l y ch ng n i khác đi kh i xã và ph n t n i khác l y ch ng xa này

đ n , tuy t nhiên không ghi nh n đ c m t tr ng h p nào ng c l i, khi ch ng theo v đi ho c đ n.7

Trong gia đình, có lê quy n l n nh t mà ph n có th tha h t n h ng đó là quy n lao đ ng Qu th t lao

đ ng c a ph n đúng là tri n miên, c lao đ ng s n xu t l n lao đ ng vi c nhà, c lao đ ng đ c tr công l n lao đ ng không đ c tr công Tam S n ( 1983) 73,6% ng i đ c h i cho r ng trong sân xu t lúa lao đ ng

n b vào nhi u h n lao đ ng nam, 19% cho r ng nam n b vào lao đ ng b ng nhau, ch có 7, 4% tr l i r ng lao đ ng nam b vào nhi u h n lao đ ng n B ng 3 cho th y đ ng góp c a v và ch ng trong các lo i lan

đ ng

B ng 3 Ai trong gia đình là lao đ ng chính trong các 1o i vi c d i đây?

Con

5,4

189 85,5

4 1,8

7,2 0,9

ch n nuôi 66

29,9

148 66,9

3 1,4

16,3 1,4 Làm ru ng 96

43,3

121 54,8

3 1,4

25,8 1,4 Làm ru ng khoán 104

47,1

129 58,4

30,3 1,8 Làm th công

nghi p

43 19,5

81 36,7

1 0,5

30,3 0,9

Chú thích: S trên là s tuy t đ i, s d i là s % ng i tr l i.

Qua bâng này ta th y đ ng góp c a ph n h n h n đóng góp c a nam gi i trên t t c các ph n công vi c Trong Báo cáo T ng k t cu c kh o sát xã h i h c Qu ng B và i Yên ( 1989)8 các nhà nghiên c u c ng quan sát th y " hai xã mi n B c, n gi i đâm nh n h u h t công vi c s n xu t chính và ph H u h t n gi i

đ u tham gia v i vai trò chính trong các công vi c nh c y làm gi ng, ch m sóc, làm phân Ch có hai vi c n tham gia ít là làm đ t và th y l i (đ t 10,1% n c 14,0%) Vai trò c a nam gi i (ch ng) d ng nh ch là hô

tr cho ng i ph n trong m i công vi c" C ng theo nhóm công tác này, th i gian làm vi c c a nam gi i

th ng ch b ng 2/3 th i gian làm vi c c a ph n Trung bình m t ngày nam gi i c kho ng 5,5 gi ngh ng i trong khi ph n có khi ph i làm vi c đ n 15 hay 16 gi m t ngây và ch c trung bình v n v n 1 gi ngh ng i Trong b ng 3 ta c ng th y ph n đóng góp c a con cái r t đáng k , nh t là trong các ho t đ ng lan đ ng s n xu t

Ti c r ng không có s li u n i v đóng góp c a con trai và con gái Nh ng theo nh ng quan sát c a tác gi trong

6

,7 Tài li u cá nhân, riêng m c (7) d a vào s li u th ng kê c a xã t n m 1977 đ n n m 1982

8 Cu c đi u tra do Nguy n c Truy n t ch c

nhi u cu c nghiên c u th c t nh ng n m qua thì, c ng nh m mình, con gái đóng góp nhi u h n trong h u h t các ho t đ ng lao đ ng nông thôn hi n nay

i u đáng ng c nhiên là trong ba cu c nghiên c u m i đây nh t ( ình B ng - 1990, H i Vân - 1990 và Tam

S n - 1990) 9 khi các nhà nghiên c u nêu câu h i "Ai là ng i đóng góp nhi u nh t vào thu nh p gia đình" (ch không ph i ai là lao đ ng chính trong các công vi c c th ) thì c ba n i đ u thu đ c câu tr l i cho th y

ch ng th ng c đóng góp l n h n v , con trai có đ ng góp nhi u h n con gái S th c, vi c tìm hi u thu nh p gia đình là m t v n đ c c k khó kh n Không ph i đ n thu n vì ng i ta không mu n tr l i, mà còn vì chính

b n thân h không bi t đích xác h c thu nh p là bao nhiêu? trong đó ng i ch ng đ ng góp bao nhiêu, v bao nhiêu và các con có đóng góp bao nhiêu? Trong đi u ki n s n xu t nông nghi p c a m t n n kinh t còn ch a chuy n đ c sang s n xu t hàng hóa, lao đ ng còn mang n ng tính ch t t thuê - t tr công (self - employed labour), s tham gia c a t ng ng i trong các công đo n không r ch ròi và m i công đo n không đ c h ch toán chi ti t v công xã H n n a các d ng ho t đ ng (làm ru ng, ch n nuôi, th công nghi p ) đan xen nhau

ph c t p, các vai trò c a ng i lao đ ng thay đ i luôn luôn và quá trình s n xu t cho đ n khi ra thành ph m kéo dài trong nhi u tháng ngày nên vi c xác đ nh cho th t đúng ph n đóng góp c a m i ng i không ph i đ n gi n Khi n i r ng n gi i b nhi u công lao đ ng h n nam gi i thì đi u đ không c ngh a là nam gi i không có đóng góp gì Theo quan sát c a chúng tôi, công vi c c a nam gi i nông thôn c ng r t v t và tuy v tr ng đ lao đ ng có kém h n so v i lao đ ng n Nam gi ith ng làm nh ng công vi c mà n gi i không đ m đ ng

đ c, ho c vì quá n ng nh c, ho c vì t p quán lâu đ i không cho phép Trong c hai tr ng h p lao đ ng c a nam gi i đ u đ c đ cao h n lao đ ng c a n gi i, đ c gán cho nhi u giá tr h n lao đ ng n N gi i th ng làm nh ng vi c ít nhi u đ n đi u, l p đi l p l i hàng ngày và có th đ c tr em h tr , trong đó có nhi u lao

đ ng không t o ra s n ph m (vi c nhà) Công vi c c a nam gi i g n nh không ai thay th đ c Theo ý ki n

c a đ ng chí Bí th huy n y Huy n Dông H ng - Thái Bình, vùng này nông dân ch coi ng i cày và ng i

c y là th , còn ng i làm các công vi c khác không ph i là th Con gái đ c m d y c y c c k c n th n m i

l y đ c ch ng Còn cày ru ng là vi c c a nam gi i, nh ng ông ch ng Qu th t, công vi c này t t c các vùng mà chúng tôi đã kh o sát, nam gi i đ m đ ng g n nh hoàn toàn Công vi c đóng g ch, nung g ch, làm nhà (th ng khi kéo dài vài ba n m, r i sau đó l i ph i đ i công làm nhà giúp nh ng ng i đã đ n làm nhà giúp mình) c ng do nam gi i đ m nhi m Nam gi i c ng có nhi u c h i đi làm thuê ki m ti n ho c thóc h n n

gi i ba xã nói trên, tr H i Vân không có thông tin, còn thì nam gi i có nhi u c h i đi làm thuê h n và c ng

có s ph n tr m ng i đi làm thuê cao h n Ch ng h n, Tam S n có 60, 21% nam gi i đi làm thuê 11 d ng công vi c khác nhau trong khi ch có 40, 38% ph n đi làm thuê 7 d ng công vi c khác nhau

Nh v y, lao đ ng nam th ng có uy tín h n là lao đ ng n , và g n nh toàn b lao đ ng nam g n v i vi c nâng cao thu nh p và phúc l i trong khi tuy làm nhi u h n nh ng ch m t ph n lan đ ng n đem l i thu nh p thôi Trong nhi u tr ng h p, khi ông ch ng làm vi c, m i ng i ghi nh n đóng góp c a anh ta nh ng khi

ng i v làm vi c, m i ng i cho là chuy n t t nhiên Chính đi u này gay c m t ng r ng, nam gi i đóng góp vào thu nh p nhi u h n th m chí ngay c khi ph n thu nh p th c t do ng i v mang l i cao h n ph n c a

ng i ch ng V th c ch t, đi u này ch là m t bi n th c a hi n t ng có tính ch t ph bi n là s b t bình đ ng nam-n trong lao đ ng th hi n ch ng i ph n ho c không đ c tr công, ho c đ c tr công không x ng đáng Trong tr ng h p này, ho c ng i ph n t "tr công" mình không x ng đáng ho c ng i ch ng "tr công" v không x ng đáng v i lao đ ng b ra b ng nh ng đánh giá "không x ng đám c a mình Nh v y, tiêu chí "ai là ng i đóng góp nhi u nh t vào thu nh p gia đình" đây, theo chúng tôi, ph n ánh uy tín v kinh t gia đình c a v -ch ng nhi u h n là ph n ánh nh ng đóng góp v t ch t và do đó nó mang n i dung v n hóa nhi u

h n là n i dung kinh t S li u nghiên c u H i Vân n m 1990 cho th y t ng quan gi a ý ki n c a nam và

n v v n đ này (xem b ng 4)

9

Các cu c nghiên c u do Phó ti n s Tô Duy H p t ch c

B ng 4 Ai là ng i đóng góp nhi u nh t vào thu nh p gia đình?

Ng i đ c h i Chung

Ch ng C hai Con trai Con gái Nam 8 78 23 10 4 123

6,5 63,41 18,70 8,13 3,25 100

N 17 39 19 4 4 83

20,48 46,99 22,89 4,82 4,82 100

Chú thích: S trên là s tuy t đ i s d i là s ph n tr m

i u lý thú là t l ph n đánh giá cao v mình cao h n nhi u so v i t l nam gi i đánh giá cao v v mình Và tuy t l n gi i đánh giá cao v ch ng khá cao, nó v n th p h n khá nhi u t l nam gi i đánh giá cao v chính mình Tình hình này cho phép ta gi đ nh hai đi u: a) Có s không hài lòng nh t đ nh gi a ch ng

và v v vi c m t bên đánh giá v bên kia th p h n m c c n thi t Di u này r t quan tr ng vì nó kích thích nhu

c u đòi thi t l p s công b ng trong đánh giá v đóng góp c a m i bên; b C) s kh ng đ nh rõ ràng (c t phía các bà v ) vai trò quy t đ nh v kinh t c a các ông ch ng trong các gia đình V các bà v , đi u này ph n ánh

m c đ qui ph c c a h v kinh t đ i v i các ông ch ng, nhi u khi là "c a ch ng" nh ng "công v "

Khác bi t nam-n th hi n đ c bi t rô trong các ho t đ ng ngoài lao đ ng Nó th hi n quy n quy t đ nh

c a ng i gia tr ng trong phân công lao đ ng, trong quy t đinh t ng lai c a con cái (ngh nghi p, hôn nhân

c a con), trong chi tiêu tài B n gia đình, trong các nghi th c giao ti p trong xóm, ngoài làng T i cu c nghiên

c u ông D ng (1983), trà l i câu h i "ai là ng i quy t đ nh vi c phân công lao đ ng trong gia đình? ", trong s 256 ng i đ c h i thì có t i 151 ng i (58,98%) kh ng đ nh quy n quy t đ nh c a ng i ch ng, 28

ng i (10, 94%) cho r ng đó là ng i v , 69 ng i (26, 9%) tr l i r ng c hai cùng bàn b c và cùng quy t

đ nh, còn l i nêu lên nh ng ng i khác (ông, bà, con l n ) Tình hình này c ng x y ra r t nhi u xã khác mà

Vi n Xã h i h c đã ti n hành kh o sát Ba quy t đ nh quan tr ng khác là quy t đ nh hôn nhân c a con, quy t

đ nh ngh nghi p c a con và các quy t đ nh chi tiêu, k t qu đi u tra ô H i Vân n m 1990 cho th y vai trò n i

b t c a ng i ch ng trong quy t đ nh hôn nhân c a con và v ngh nghi p c a chúng (xem bâng 5) Tuy nhiên các con s c ng kh ng đ nh quy n quy t đ nh c a ng i m m t m c đ nào đó, d i danh ngh a "c hai"

Qu th t, ngay trong ph ng án "c hai" li u hai v ch ng có th c s tham gia m t cách bình đ ng hay không còn ph n làm rô thêm, nh ng đi u rõ ràng là, tuy còn ch a bình đ ng v i nam gi i nh ng ph n Vi t Nam đã

có đ a v đ c c i thi n r t nhi u so v i th i x a và so v i nhi u xã h i đang phát tri n khác Riêng quy n quy t

đ nh chi tiêu h i đ c bi t, c n chú gi i thêm cho rô Theo các con s b ng 5, vai trò c a v và ch ng trong chi tiêu là ngang nhau Ch v i m t chi ti t là ý ki n c a gi i nào c ng thiên v vi c kh ng đinh quy n quy t đ nh

c a gi i mình Di sâu tim hi u chúng tôi th y có hai lo i chi tiêu trong sinh ho t gia đ nh ó là vi c chi tiêu hàng ngày cho n u ng, sinh ho t, và th hai là nh ng kho n chi tiêu l n, đòi h i khá nhi u ti n nh mua đ đ c (gi ng, t , bàn, gh , vô tuy n, đài ), làm nhà và s a ch a nhà c a v v Lo i chi tiêu th nh t do ph n

đ m đ ng, lo i chi tiêu th hai do nam gi i quy t đ nh D i v i vi c ch búa hàng ngày ph n quy t đ nh

t ng đ i t do Trong khi đó, khi quy t nh ng kho n l n nói chung ch ng có quy n nh ng không th không tính t i ý ki n c a ng i "tay hòm chìa khoá là các bà v đ c T i cu c nghiên c u m i đây xã V n Nhân (1990), trong m t cu c ph ng v n sâu m t nhóm ng i thu c h Tr n, m t ng i trong s này đã gi i thích quy gia đình "do b m qu n, b th o b quan, m th o m qu n Con c n ph i xin phép v i h Tr n, b có quy n là chính, còn ng i gi ti n là m Nh ng ông ch ng b gì c ng h i ti n v thì ng i ta c i ch t B ch quy t

đ nh nh ng cái l n, nh xây nhà, t u trâu " Cách qu n lý quy gia đình ki u này đã có truy n th ng t lâu (

10), có đi u ngày nay ng i ch ng không có đ c m c đ quy n l c tuy t đ i nh h đã t ng có trong l ch s

B ng 5 Ai quy t đ nh các công vi c sau:

Ng i đ c h i Chbng Vd Ca hai Concai Ngtf di khac

HÔN NHÂN

C A CON Nam

18 14,63

6

46

47 38,24

17 41 13,82 33,33

15,66

7,23 55,42

13 15,66

5

6,62 NGH

NGHI P

C A CON

Nam 43

34,96

40 32,52

20 16,26

20 16,26

N 16

19,28

8 44 9,64 53,01

12 14,46

3 3,61 CHI TIÊU Nam 17

13,82

12 9,76

71 57,72

13 10,57

10 8,13

N 7

8,43

20 24,10

46 55,42

8,93 3,61

Chú thích: S trên là s tuy t d i, s d i là s ph n tr m tính riêng cho nam và n

(10) Xem chú thích (4)

Trong các nghi th c giao ti p c ng th hi n rõ khác bi t nam-n Công vi c ti p khách ch y u do nam gi i

đàm nhi m N gi i c ng ch u s ki m soát c a h hàng m c đ l n h n, nh t là nh ng khi c nh ng quy t đinh quan tr ng nh hôn nhân, làm nhà ho c đi n i khác làm n Nh ng khi có h i hè đình đám, ông ch ng v n

th ng gi vai trò là đ i di n cho gia đình, dòng h ch công c ng nhi u vùng, th m chí ngây nay ph n

v n không đ c đi vào nghiêm đi n (gian trong) c a các nhà th h và đình làng Trong ho t đ ng giao ti p, có

l ph n c quy n khá bình đ ng v i nam gi i trong các cu c h p bàn v lao đ ng s n xu t và ph ng th c

n chia H p tác xã, h p đ i sân xu t c ng nh các cu c h p ph huynh cho con em mình tr ng h c ây là

m t b c ti n to l n nh ng v n ch a b o đ m đ c cho ph n đ a v x ng đáng v i h trong gia đình N u trong gia đình có đi u b t n, ph n v n th ng là ng i ch u h u qu n ng n h n, h ng ch u nhi u h n s trách móc c a d lu n xung quanh (k c d lu n t phía ph n trong xóm, ngoài làng) Di u b t công khác

đ i v i ph n là đ a v c a h c th ph thu c vào cái mà h không có kh n ng ki m soát, có tính ch t ng u nhiên, ví d kh n ng sinh đ , nh t là kh n ng sinh con trai Ch ng nào ph n ch a đ đ c m t s con mà

ch ng và h hàng ch đ i, ch ng nào ch ch a sinh đ c m t con trai thì ch ng y đ a v c a ch trong gia đình còn b p bênh, còn b đ t tr c d u h i

Vi c nuôi d y con cái do c hai v ch ng lo, nh ng n u con m đau qu t qu o, n u con h h ng, m t n t thì

ng i v s b chê trách tr c tiên (con h t i m , cháu h t i bà) D lu n xã h i t ra d tha th cho khuy t

đi m c a ng i ch ng trong khi l i quá nghiêm kh c và nh dai nh ng khi m khuy t c a ng i v

Có th d n ra đây nhi u h ng ch ng n a v s b t bình đ ng nam-n trong gia đình nông thôn B c B hi n nay, song khuôn kh bài báo này không cho phép

Tóm l i, dù đ o lu t m i, ti n b v hôn nhân và gia đình đã đ c thi t l p t nhi u n m nay, cu c s ng gia đình v n đi theo con đ ng riêng c a mình, v n tuân theo nh ng t p quán, nh ng khuôn m u x s , nh ng chu n m c xã h i đã thâm c n c đ trong xã h i, đ c t o nên t nhi u đ i nay b i đàn ông và đ ph c v cho đàn ông Sinh ra và l n lên trong m t b u không khí xã h i nh v y, m i ng i (k c nam gi i l n n gi i) d n

d n nh p tâm nh ng giá tri tr ng nam khinh n đó mà không h th c m c v nó, không h c m th y b t bình

th ng đ r i khi đã tr ng thành (k c ph n ) l i ti p tay cho vi c c ng c , duy trì và tái t o l i nh ng giá tr

đó không chút hoài nghi Trong l ch s , h th ng giá tr đó đan b n v i c c u kinh t , chính tr và t t ng thành m t th th ng nh t, n đ nh Ngày nay, b i c nh xã h i đã khác, h th ng chính tr , t t ng và c c u kinh t đang chuy n đ i m nh m đòi h i ph i có s chuy n bi n t ng ng h th ng giá tr theo h ng gi i phóng con ng i v i ý ngh a đ y đ nh t c a nó H th ng giá tr c đã không còn n nh p m t cách hòa h p

đ c n a v i s phát tri n c a xã h i Trong đi u ki n đó, v n đ gi i phóng ph n ngay trong gia đình có ý ngh a c c k quan tr ng Chúng ta không th gi i phóng m i n ng l c kinh t c a con ng i khi không gi i phóng h v m t xã h i, không gi i phóng nhân cách c a h ó là m t công vi c khó kh n v tính ch t b o th

c a h th ng giá tr xã h i, vì s c ng l i dai d ng c a nó đ i v i m i s bi n đ i ó là m t công vi c đòi h i

th i gian

Nghiên c u s b t bình đ ng nam-n trong gia đình nông thôn B c B , theo chúng tôi, s b t c n u ta ti p

c n theo góc đ kinh t Thay vào đó, chúng tôi cho r ng cách ti p c n thông qua v n hóa s có nhi u tri n

v ng