Phong trào phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo của nông dân - Bế Quỳnh Nga

Nội dung bài viết Phong trào phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo của nông dân trình bày về biến đổi xã hội và một số vấn đề xã hội nông thôn, các hoạt động phát triển kinh tế và xóa đói giảm nghèo ở nông thôn, các tác nhân của phong trào phát triển kinh tế và xóa đói giảm nghèo ở nông thôn.

Phong trào phát triển kinh tế

Bế Quỳnh Nga

1 Biến đổi xã hội và một số vấn đề xã hội nông thôn

1.1 Phân tầng xã hội

Sau đổi mới, cơ cấu giai cấp xã hội đã biến đổi gắn với sự phân tầng xã hội

Sự phân tầng xã hội đã tồn tại trước thời kỳ đổi mới nhưng chưa rõ nét Bước chuyển

từ nền kinh tế tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường đã làm cho quá trình phân tầng xã hội diễn ra nhanh chóng và sâu sắc hơn Phân tầng xã hội diễn ra trên quy mô toàn quốc gia, ở mọi lĩnh vực, mọi địa bàn như nông thôn, đô thị Quá trình phân tầng xã hội theo mức sống hay phân hóa giầu nghèo đang diễn ra và ngày càng sâu sắc hơn ở Việt Nam

So sánh khoảng cách mức thu nhập của hộ giàu đối với hộ nghèo qua các năm

là như sau: năm 1990 cách nhau 7,75 lần; năm 1991 cách nhau 10,10 lần; năm 1992 cách nhau 8,20 lần (cuối năm 1991 và đầu năm 1992 một số vùng bị mất mùa) (Nguyễn Văn Tiêm 1993)

Phân tầng xã hội theo mức sống ở Việt Nam hiện nay cho thấy mức chênh lệch giầu nghèo ngày càng lớn, chênh lệch về thu nhập giữa nhóm 20% giàu nhất và 20% nghèo nhất năm 1993-1995 là 6,9 lần; năm 1996 là 7,3 lần và năm 1998 là 11,26 lần Sự chênh lệch mức sống giữa đô thị và nông thôn là lớn hơn rất nhiều so với sự chênh lệch này trong mỗi khu vực

1.2 Nghèo đói ở nông thôn

Cũng như nhiều nước đang phát triển trên thế giới, nghèo đói ở nông thôn Việt Nam là một hiện tượng phổ biến Theo con số gần đây nhất thì 76% dân số Việt Nam hiện nay sống ở nông thôn và trong đó gần 70% dân số sống chủ yếu nhờ nông nghiệp Sự chênh lệch mức sống giữa nông thôn và đô thị được thể hiện qua những số liệu sau:

Trong số 20% dân số nghèo nhất thì có đến gần 90% là sống ở nông thôn, còn gần hai phần ba trong nhóm 20% giầu nhất là ở đô thị Mức sống của các hộ thành

1 Bài viết này là sự tóm lược nghiên cứu về phong trào phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo ở nông thôn Ngoài việc sử dụng các tài liệu sách, báo, tạp chí đề cập đến đề tài, nghiên cứu còn dựa trên những tài liệu điền dã tại xã Thuỵ Liên, huyện Thái Thuỵ, tỉnh Thái Bình do nhóm nghiên cứu tiến hành vào tháng 11 năm 2002

thị tính bình quân theo chi tiêu đầu người cao hơn 60% so với các hộ nông thôn Đói nghèo ở các vùng nông thôn luôn có quan hệ trực tiếp với sản xuất nông nghiệp Tỷ lệ dân thành thị nghèo tuyệt đối năm 1996 là 8%, trong khi đó ở nông thôn con số này gấp ba: 22,5% (Việt Nam thúc đẩy 1998)

Công cuộc đổi mới mặc dù đã làm thay đổi nền kinh tế Việt Nam theo hướng

ổn định và phát triển, nhưng Việt Nam vẫn còn là quốc gia có thu nhập thấp (gần

300 đô la/đầu người) Để giải quyết thách thức này về chính sách đòi hỏi phải có sự tập trung mạnh mẽ hơn vào những ưu tiên làm giảm đói nghèo Xét về tỷ lệ của các khu vực nghề nghiệp khác nhau và vào sự nghèo khó chung của đất nước, thì thông

điệp chính sách mạnh mẽ nhất là hơn 3/4 người nghèo sống trong các hộ gia đình mà chủ hộ làm nông nghiệp Điều này có nghĩa rằng nếu muốn giảm mạnh mức đói nghèo thì các chính sách giảm đói nghèo ở Việt Nam phải nhằm vào các hộ gia đình nông nghiệp; bất kỳ chính sách nào không nhắc đến người nông dân thì sẽ bỏ qua hơn 75% số người nghèo (Ngân hàng Thế giới 1/1995)

1.3 Giảm sút phúc lợi công

Từ khi tiến hành cải cách, hệ thống phúc lợi xã hội quốc gia bị thu hẹp lại,

điều này làm cho hệ thống phúc lợi xã hội cấp xã kém đi Trước đây, bằng nguồn lực của mình các địa phương tự hỗ trợ những gia đình nghèo Sau cải cách kinh tế nhiều cơ sở, tổ chức đã bị giải thể Mặc dù còn tồn tại hợp tác xã không còn thực hiện chức năng điều hòa kinh tế như việc thực hiện bảo hiểm xã hội và trợ giúp các gia đình khó khăn nghèo túng như trước đây nữa (Ngân hàng Thế giới 10/1995)

Cuộc điều tra mức sống cư dân năm 1998, khi tìm hiểu về phúc lợi xã hội theo các chương trình hay chính sách xóa đói giảm nghèo của chính phủ và các tổ chức phi chính phủ trong nước và quốc tế đã kết luận rằng số tiền nhận được ở đây là không

đáng kể, khoảng 0,92USD và 0,40USD tương ứng cho 1 người/năm Phạm vi ảnh hưởng của chương trình xóa đói giảm nghèo rất nhỏ: chỉ có 2,2% dân số trong các hộ gia đình nhận được phúc lợi từ các chương trình xóa đói giảm nghèo Điều này cho thấy phạm vi hạn chế của các chương trình phúc lợi xã hội (Tấn công đói nghèo 12/1999)

2 Các hoạt động phát triển kinh tế và xóa đói giảm nghèo ở nông thôn

2.1 Đa dạng hóa thu nhập

Xóa đói giảm nghèo ở nông thôn Việt Nam đòi hỏi vừa tăng thu nhập từ sản xuất nông nghiệp lẫn đa dạng hóa nguồn thu từ các hoạt động phi nông nghiệp Những tăng trưởng trong nông nghiệp và ngoài nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra công ăn việc làm ở nông thôn và trong việc tăng thu nhập cho hộ gia

đình Phát triển khu vực nông nghiệp ở nông thôn bao gồm tăng năng suất lúa và các loại hoa màu cho thu nhập cao Để làm được điều này các địa phương đã vận động

nông dân áp dụng khoa học kỹ thuật và đưa giống lúa mới vào nông thôn: "Xã tổ

chức tập huấn những vấn đề kỹ thuật mới, việc phòng trừ sâu bệnh, phổ biến cho bà con nông dân về cây, con, giống mới để tăng năng suất cây trồng và vật nuôi Trước

đây gieo mạ ngoài đồng mất 2 tháng, nay gieo mạ nền thời gian chỉ mất 2 tuần ở

địa phương từ 1997 bà con nông dân chuyển sang trồng giống lúa lai cho năng suất cao hơn (TH 3)

Theo số liệu điều tra về mức sống dân cư từ 1993 - 1998 thì thu nhập từ lúa sau 5 năm chỉ tăng 21%; trong khi đó chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản tăng 53%; 55% cho cây lương thực khác; 66% cho cây công nghiệp

Tuy nhiên mức độ tham gia của nhóm nghèo và nhóm giầu là khác nhau Những gia đình nghèo chủ yếu là làm nông nghiệp thuần túy như trồng lúa và trồng màu, các gia đình khá giả và giầu có thì mở rộng hơn sang lĩnh vực chăn nuôi, nuôi

trồng thủy sản và xa hơn nữa là đầu tư vào các nghề phi nông nghiệp: "Trước đây tại

địa phương chỉ trồng khoai lang, khoai tây cho năng suất kém, chỉ để nuôi lợn Nay chuyển sang trồng rau màu xuất khẩu đã được 3 năm (từ năm 2000) Thu nhập trung bình của các hộ gia đình từ rau màu cũng khoảng từ 2.000.000-3.000.000

đồng/năm, có gia đình được 5.000.000 đồng/năm Trồng các loại rau màu này thường là các hộ nghèo Các gia đình khá giả cũng trồng các loại rau này nhưng mở rộng phát triển chăn nuôi cá, ngan, gà, lợn Các hộ giàu của xóm đầu tư vào nghề mộc, thuê nhân công đóng đồ gỗ" (TH 14)

2.2 Chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi

được khuyến khích và tạo điều kiện Nông dân ở nhiều nơi đã mạnh dạn chuyển đổi

hẳn từ trồng lúa sang trồng cây công nghiệp cho thu nhập cao hơn: "Từ năm 2000 xã

Thuỵ Liên chuyển 20 héc ta lúa xấu sang trồng cói, bước đầu đã cho kết quả khá tốt Theo tính toán của bà con nông dân thì thu hoạch cói so với lúa tăng từ 2-2,5 lần"(TH 1)

Nhiều địa phương làm tốt công tác thông tin tuyên truyền vận động bà con mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi Để thuyết phục hơn các hộ có ý định

chuyển đổi được đi tham quan các mô hình làm ăn ở nơi khác: "Hội Nông dân kết hợp

với xã tổ chức cho người có nguyện vọng mở rộng chăn nuôi trồng trọt đi tham quan học hỏi kinh nghiệm ở các địa phương khác, thí dụ vừa qua đã có một đoàn lên Đông Hưng tham quan cách chăn nuôi gà, nuôi lợn thịt siêu nạc" (TH 6)

Trong quá trình sản xuất nhiều người đã tích luỹ được những kinh nghiệm và

họ đã chia sẻ những điều này để giúp đỡ các hộ khác cùng nhau nâng cao thu nhập cải thiện cuộc sống Đó là trường hợp gia đình ông Đ.X T 65 tuổi là bộ đội phục viên, hiện sống với vợ và gia đình người con trai cùng mẹ già Khi về địa phương ông đã thử trồng các loại cây ăn quả như cam, táo nhưng không có hiệu quả vì đất ở địa phương là đất phèn chua Qua một số năm thử nghiệm ông thấy cây hòe rất phù hợp

với đồng đất quê nhà, cho năng suất thu hoạch ổn định, tận dụng được đất đai và

đầu ra dễ dàng Ông T đã vận động các hộ khác trong làng nên trồng hòe, ông cung

cấp giống cho họ và hướng dẫn cách chăm sóc cây, ông tâm sự: "Đất đai ở đây chỉ có

trồng hòe là tốt nhất vì hòe ưa đất thịt gần biển Hiện nay mỗi gia đình trong làng thu nhập hòe trung bình là từ 2- 3 triệu đồng/năm" (TH 9)

2.3 Đoàn kết giúp đỡ các hộ nghèo

Giúp đỡ các hộ nghèo là một trong những hoạt động của Phong trào xóa đói giảm nghèo ở nông thôn Ngoài việc được hưởng chính sách chung của nhà nước đối với hộ nghèo, chính quyền xã, hợp tác xã cùng các ban ngành đoàn thể khác còn hỗ trợ các hộ này vay vốn, giống, phân bón từ các quỹ tín dụng hoặc khuyến khích các

hộ khá giả giúp đỡ hộ nghèo Nếu có rủi ro đột xuất thì chính quyền cùng các đoàn

thể giúp công, tiền, gạo cho gia đình khó khăn: "Các hộ nghèo được giúp vay vốn,

hướng dẫn phát triển kinh tế Các hộ neo người được các đoàn thể hỗ trợ giúp công lao động, giúp giống, vốn Con em đi học được miễn học phí, các gia đình này còn

Trong Phong trào xóa đói giảm nghèo, được sự trợ giúp của cộng đồng, các

hộ nghèo cũng cố gắng vươn lên để không bị tụt hậu Để phát triển kinh tế, những gia đình nghèo với quỹ đất ít ỏi đã tận dụng từng mảnh đất và tranh thủ thời gian từng giờ từng phút để sản xuất Tất nhiên điều này cũng chỉ giúp gia đình họ có một khoản thu nhập nhất định nhằm giảm bớt khó khăn, thay đổi hiện trạng, chứ không thay đổi đựợc cấu trúc kinh tế hộ gia đình Đó là trường hợp Anh N.X.T bộ

đội phục viên 44 tuổi, gia đình có 3 khẩu (vợ và con trai 12 tuổi) Gia đình anh T là gia đình nghèo trong xóm vì anh ốm đau suốt trong mấy năm vừa qua nay mới đỡ Cũng như các gia đình khác trong xã, gia đình anh T là điển hình cho người nông

dân "Một nắng hai sương" cần cù, chịu khó Anh tâm sự: "Tôi và vợ tôi chỉ đi ngủ

sau 10 giờ rưỡi tối và không bao giờ dậy sau ba rưỡi sáng Khi tôi dậy lo cho lợn gà

ăn và làm việc nhà thì vợ tôi đi hái rau đem ra chợ bán" Về sự trợ giúp của cộng

đồng đối với gia đình, anh T nói: "Trong 2 năm tôi bị bệnh nặng, bà con và các

đoàn thể luôn thăm hỏi động viên Vừa qua 5 đoàn thể của địa phương đã giúp gia

đình làm đường vào nhà vì nhà tôi ở cuối xóm Con đường này dài khoảng hơn 10 mét và khá rộng" (TH 10)

2.4 Các hộ nông dân khá giả phát triển kinh tế

Khác với các gia đình nghèo, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi đã tạo cơ hội cho các gia đình giầu có và khá giả mở mang các doanh nghiệp ở địa phương, nơi thu hút nhân công lao động nông thôn dư thừa Với những suy nghĩ trăn trở về cách làm giầu chính đáng, họ không những mong làm ăn có thu nhập cao mà còn ước muốn thay đổi hẳn cách suy nghĩ, cách làm việc, và hơn thế nữa đó là đưa một thói quen "công nghiệp" cho những người nông dân Về điều này anh T., ông chủ một

doanh nghiệp dệt cói và mây tre đan còn rất trẻ nhưng đã có những suy nghĩ thật sắc

sảo:"Bản thân người dân lao động còn suy nghĩ đơn giản, thích làm lao động chân

tay đơn giản kiếm 10-15.000đ/ngày Riêng tôi có mong muốn để họ làm bằng đầu, bằng nghề của mình để có thu nhập cao trong cùng một thời gian bỏ ra Như vậy mới cho năng suất cao, sản xuất mở rộng và phát triển, vậy mới có tích lũy" (TH 2)

Đổi mới tư duy, dám nghĩ dám làm để thay đổi hẳn cách làm ăn, mở ra những quy mô sản xuất mới là nét đặc trưng của các hộ giầu Đón trước những cơ hội mới ở

địa phương, có những hộ đã chuyển kinh doanh của gia đình sang hướng hoàn toàn mới Đó là trường hợp gia đình chị P.T.Q, giám đốc doanh nghiệp tư nhân Đức Hậu trước đây gia đình chị làm máy xay xát gạo cung cấp cho các gia đình làm men rượu trong xóm với lãi xuất khoảng trên dưới 10 triệu đồng/tháng Khi xã có chủ trương chuyển trồng lúa sang trồng cói và được đi tham quan nơi sản xuất cói ở Ninh Bình, chị đã mạnh dạn chuyển hẳn sang nghề dệt cói Khi được hỏi tại sao chị lại quyết

định chuyển sang dệt cói, chị nói: "Tôi nghĩ địa phương đã từng có nghề dệt chiếu và

tôi muốn khôi phục một nghề mà sử dụng được nhiều lao động, mở rộng được sản xuất kinh doanh, tận dụng được nguyên liệu của địa phương và trong tương lai sẽ cho thu nhập ổn định"

Đóng góp cho phát triển kinh tế địa phương còn phải kể đến những hộ khá giả

có nghề gia đình truyền thống lâu năm Những gia đình này trong thời bao cấp không mở mang kinh tế được và nếu có cũng chỉ ở quy mô rất nhỏ Sau chính sách

mở cửa của Nhà nước, họ đã vươn lên làm giàu bằng chính nghề nghiệp của ông cha

để lại Đó là trường hợp 9 doanh nghiệp gia đình làm men rượu ở xóm 15 xã Thuỵ Liên Thu nhập của 9 gia đình này là 15- 16 tỷ/năm, bằng thu nhập từ lúa của cả xã Thuỵ Liên

Trong phong trào thi đua sản xuất kinh doanh giỏi đoàn kết giúp nhau xóa

đói giảm nghèo và làm giàu, ở nhiều nơi các hộ sản xuất kinh doanh giỏi đã giúp đỡ

từ 2- 3 hộ nghèo đói vươn lên Đã có 5.000 hộ nghèo được giúp đỡ, vươn lên khá giả, góp phần tăng tỷ lệ hộ giàu từ 20% năm (1998) lên 25% (năm 2001) và giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 19% (năm 1998) xuống 16,7% (năm 2001) (Hội Nông dân Việt Nam, 2002)

Ngoài việc tạo công ăn việc làm, giúp đỡ các hộ nghèo vươn lên, những hộ giàu còn đóng góp cho quỹ phúc lợi trong và ngoài địa phương như ủng hộ Hội Người mù, ủng hộ Quỹ Trẻ em bị chất độc mầu da cam, làm nhà tình nghĩa và trợ giúp các gia

đình gặp rủi ro

Như vậy ta thấy sự khác nhau trong cách thức phát triển kinh tế của các

hộ nghèo và các hộ giàu Ngoài việc được hưởng những chính sách vĩ mô và vi mô như quyền sử dụng đất đai, hỗ trợ vốn làm ăn như các gia đình khác, người nghèo còn được một số khoản ưu tiên khác như miễn thuế nông nghiệp và một số khoản

đóng góp, nhưng họ vẫn gặp nhiều khó khăn Với diện tích đất thâm canh hạn chế

thì dường như những biện pháp can thiệp nông nghiệp thuần túy không tạo mấy cơ hội cho người nông dân bần cùng thoát khỏi cảnh nghèo Không có vốn tích lũy nên các hộ nghèo không mở rộng được sản xuất, thay đổi được cách làm ăn Do vậy, mặc dù cố gắng bằng mọi cách, họ cũng chỉ cải thiện tình trạng nghèo của mình chứ không phát triển đến mức làm thay đổi cấu trúc kinh tế của gia đình Trong khi đó, các hộ gia đình giàu và khá giả có trong tay những nguồn lực phi

đất đai như tiết kiệm, vốn liếng, kỹ năng và lao động, đã phát huy được thế mạnh

mở rộng sản xuất Thường là những nhà quản lý giỏi, có thu nhập cao, nắm giữ nguồn vốn lớn, họ còn vươn tới những địa phương khác trong cả nước Trong quá trình mở mang phát triển kinh tế, chính những hộ giàu đã làm thay đổi cấu trúc kinh tế Những hộ này là những nhân tố quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế ở

địa phương trong phong trào xóa đói giảm nghèo Đó chính là sự khác nhau về chức năng của phong trào phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo giữa hộ nghèo

và hộ giầu ở nông thôn hiện nay

Nhận thức được vai trò của các hộ giàu sẽ là đòn bẩy phát triển kinh tế ở địa

phương , chính quyền xã đã tạo điều kiện cho họ: "xã khuyến khích các hộ làm giàu

để các hộ này có thể giúp được các hộ nghèo công ăn việc làm và sử dụng được lao

quyền sử dụng trong 20 năm" (TH 5)

3 Các tác nhân của phong trào phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo của nông dân

3.1 Chính quyền và phong trào phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo

Chính phủ Việt Nam đã khởi xướng hàng loạt những chính sách can thiệp liên quan đến xóa đói giảm nghèo cụ thể như giao quyền sử dụng đất nông nghiệp và

đất rừng; cung cấp tín dụng cho người nghèo; xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn; phát triển các dịch vụ nông nghiệp hỗ trợ sản xuất như khuyến nông khuyến lâm cung ứng vật tư chuyển giao công nghệ; khuyến khích tạo công ăn việc làm; định canh

định cư cho các dân tộc ít người quen sống du canh du cư; phủ xanh đất trống đồi trọc; củng cố hệ thống giáo dục, y tế và mạng lưới bảo trợ và an sinh xã hội

Ngoài các hỗ trợ của Chính phủ, các tỉnh, huyện còn mở các lớp khuyến nông giúp bà con nông dân áp dụng khoa học kỹ thuật, phòng trừ sâu bệnh bảo vệ mùa màng và đưa cây, con giống mới vào nông thôn

Vai trò của ủy ban nhân dân xã hiện nay cũng đã thay đổi Trước thời kỳ đổi mới ủy ban nhân dân xã chỉ làm các công việc hành chính sự vụ Sau năm 1990, Nhà nước đã ban hành luật ngân sách, do vậy vai trò của ủy ban nhân dân xã đã được nâng lên vì đã có phương tiện để điều hành và thực hiện Mọi vấn đề về nông nghiệp

và phát triển nông thôn đều thông qua chính quyền xã, chính quyền là chủ đầu tư

3.2 Hợp tác xã và người nghèo ở địa phương

Trước năm 1987 hợp tác xã là chỗ dựa cho nông dân, nhất là nông dân nghèo không những về mặt tiêu thụ sản phẩm mà còn dưới dạng những yếu tố đầu vào

được trợ giá và chuyển giao công nghệ thông qua các cán bộ hợp tác xã Qua một thời gian dài hoạt động ở nông thôn, cơ chế này đã tỏ ra không thật sự có hiệu quả Sau

Đổi mới hợp tác xã chỉ còn thực hiện một số chức năng như cung cấp nước và các vật tư đầu vào khác Gần đây theo chính sách mới hợp tác xã thực sự là tổ chức tự nguyện làm các dịch vụ theo sự thỏa thuận với bà con nông dân Đối với bà con nông dân nghèo hợp tác xã trợ giúp bằng cách cho vay giống, phân bón, thuốc trừ sâu và trả sau khi thu hoạch vụ mùa

3.3 Vai trò các đoàn thể chính trị- xã hội

Các đoàn thể như Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, Hội Phụ nữ, Hội Người cao tuổi và Đoàn Thanh niên ở tất cả các địa phương đều tham gia tích cực vào phong trào phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo Tuy nhiên sự tham gia của từng

đoàn thể đi sâu vào các lĩnh vực phù hợp với đặc điểm xã hội và mục đích tôn chỉ của từng hội

3.3.1 Hội Nông dân

Hội Nông dân trong thời kỳ Đổi mới có những hoạt động nổi bật hơn, nhất là

từ khi hội Nông dân Việt Nam ra đời (3/1988) Trước đây khi là Nông hội, khi là Hội Nông dân tập thể, hoạt động của hội Nông dân không rõ nét do tổ chức không chặt chẽ, kinh phí cho hoạt động không có

Hình thức và nội dung hoạt động của hội Nông dân hiện nay ngày càng đa dạng và đổi mới: hoạt động của các cấp hội ngày càng hướng về cơ sở, đáp ứng các lợi ích thiết thực của nông dân ở nhiều địa phương các cấp hội Nông dân đã tổ chức tập huấn chuyển giao các tiến bộ khoa học- công nghệ; hướng dẫn tham quan học hỏi kinh nghiệm; tổ chức các cuộc thi tìm hiểu khoa học- kỹ thuật; tín chấp cho nông dân nghèo vay vốn ngân hàng; xây dựng Quỹ hỗ trợ nông dân; thực hiện các

dự án phát triển sản xuất; giải quyết việc làm; xây dựng câu lạc bộ để bàn cách làm

ăn; tổ chức các hoạt động dịch vụ hỗ trợ nông dân dưới nhiều hình thức Các cấp hội còn mở hàng chục lớp tập huấn kỹ thuật đầu bờ cho 1.296.131 lượt hộ nông dân (Văn Thành, 4/2001)

3.3.2 Hội Phụ nữ

Nhằm mục đích phát triển sản xuất , tiếp thu chuyển giao khoa học kỹ thuật,

đưa cây con giống mới vào nông thôn, hội Phụ nữ đã tổ chức các lớp học tại xã hoặc tại các chi hội cho chị em hội viên Hội Phụ nữ đứng ra tín chấp vay vốn cho chị em

để phát triển chăn nuôi trồng trọt, đa dạng hóa các nguồn thu nông nghiệp và phi nông nghiệp Chị em phụ nữ còn nhận công trình làm để lấy tiền gây quỹ hoạt động

và trợ giúp các gia đình nghèo, khó khăn

3.3.3 Các đoàn thể khác

Hội Cựu chiến binh thường là hội đầu tầu gương mẫu trong các phong trào giáo dục cho thế hệ trẻ, vận động bà con nông dân giao nộp sản phẩm đúng thời hạn,

hỗ trợ vay vốn Hội Người cao tuổi vận động con cháu và bản thân các cụ cũng tham gia vào sản xuất Đoàn Thanh niên ngoài việc thực hiện nghĩa vụ quân sự, giữ vệ sinh môi trường, thực hiện nếp sống mới trong việc cưới xin còn là lực lương xung

kích đi đầu trong sản xuất

3.3.4 Các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ và chương trình xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam

Tích cực tham gia vào công cuộc xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam là các tổ chức Quốc tế và các tổ chức phi chính phủ Từ Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển châu á, UNDP, UNICEF, UNFPA, đến tổ chức Plan quốc tế, SIDA, OXFAM các nước, Quỹ Cứu trợ Nhi đồng các nước Các tổ chức này đã tiến hành những nghiên cứu tư vấn cho Chính phủ và các nhà tài trợ Việt Nam trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt

là lĩnh vực xóa đói giảm nghèo Ngoài ra họ còn đưa đến nông thôn Việt Nam, nhất

là những vùng sâu, vùng xa, vùng nghèo những dự án về phát triển sản xuất nhằm xóa đói giảm nghèo Mục đích của các dự án này không nhằm cung cấp tài chính cho

địa phương để giải quyết nghèo đói trước mắt mà cung cấp cho họ những kiến thức,

kỹ năng và vận động người dân tham gia vào quá trình lập kế hoạch cũng như thực hiện và tiếp tục các chương trình đó

4 Các giai đoạn của phong trào

Trong những năm cuối của thập niên 80, vấn đề nghèo đói đã được chính quyền địa phương và tổ chức đảng của một số huyện phải đối mặt với nghèo đói coi là

điều cần được ưu tiên Đại hội Đảng lần thứ VII cũng đề cập đến tình trạng nghèo

đói tại những vùng sâu vùng xa và nhấn mạnh rằng các cơ quan chính phủ còn thiếu quan tâm đến việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ như hạ tầng cơ sở, trung tâm y tế, giáo dục tại các xã cho người nghèo, đặc biệt là những vùng xã xôi hẻo lánh

Năm 1992, thành phố Hồ Chí Minh là nơi đầu tiên đã khởi xướng phong trào Xóa đói giảm nghèo Chính quyền địa phương và nhân dân đã nhận thức được rằng các

nỗ lực cải cách sẽ mang lại những lợi ích khác nhau cho các nhóm dân cư khác nhau và các vùng địa lý khác nhau Những người nghèo bị tụt lại phía sau rất cần sự giúp đỡ để duy trì được mức sống tôi thiểu Nhờ có sáng kiến này, thành phố đã thông qua ngân sách hỗ trợ trực tiếp cho các xã khó khăn và những người nghèo nhất Điều này đã được các địa phương khác và công chúng ủng hộ Ngoài sự ủng hộ của chính quyền địa phương thì sự tự trợ giúp và tham gia của người dân từ dưới lên là rất quan trọng để các hoạt động xóa đói giảm nghèo đến được với người dân một cách có hiệu quả

Sau năm 1993, các hoạt động xóa đói giảm nghèo đã được các tỉnh tham gia hàng loạt Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã đưa ra chuẩn quốc gia đầu tiên

về ngưỡng nghèo và sau đó năm 1995 đã được sửa đổi lại Đại hội Đảng lần thứ VIII năm 1996 cũng vạch ra Chương trình Quốc gia Xóa đói giảm nghèo trong tương lai với việc vạch ra các mục tiêu, các biện pháp chính sách Như vậy là xóa đói giảm nghèo đã trở thành một chính sách quốc gia quan trọng Chính phủ đã mất hai năm

để định ra tổ chức và thể chế của chương trình Tháng 7 năm 1998, Chương trình Mục tiêu Quốc gia về Xóa đói giảm nghèo đã được Chính phủ phê duyệt và thành lập (Chương trình 133) cho giai đoạn 1998- 2000 Cũng vào tháng 7 năm 1998, chính phủ đã hình thành một chương trình có liên quan để giúp đỡ các xã miền núi vùng sâu vùng xa nghèo nhất (Chương trình 135) (Tấn công nghèo đói 1999)

Như vậy Chương trình Xóa đói giảm nghèo lúc đầu là sáng kiến của địa phương được đông đảo công chúng ủng hộ đã trở nên chương trình mục tiêu quốc gia

5 Kết luận

• Có thể nói hoạt động Phát triển kinh tế Xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam là một phong trào xã hội lớn nhất của nông dân hiện nay Phong trào này phát triển trên quy mô cả nước

• Phong trào Phát triển kinh tế Xóa đói giảm nghèo được đông đảo nông dân tham gia hưởng ứng Hộ nghèo cố gắng thay đổi hiện trạng, giảm đói nghèo, trong khi đó hoạt động kinh tế của hộ giàu nhằm tiến tới thay đổi cơ cấu kinh

tế ở nông thôn theo hướng sản xuất hàng hóa

• Các tác nhân của phong trào Phát triển kinh tế Xóa đói giảm nghèo ở nông thôn gồm: Nhà nước (chính quyền trung ương và địa phương), các đoàn thể chính trị xã hội như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh

• Cố gắng của các tổ chức Quốc tế và các tổ chức Phi chính phủ nhằm giảm đói nghèo cho Việt Nam đã đưa đến những thay đổi về chính sách nhằm giúp đỡ người nghèo một cách có hiệu quả hơn

Cũng như các phong trào xã hội khác, phong trào phát triển kinh tế xóa đói giảm nghèo có một quá trình nhất định mà đặc trưng rõ nét nhất là nó bắt đầu từ sáng kiến của địa phương và trở thành "Định chế xã hội": từ 1998 xóa đói giảm nghèo đã được đưa lên thành chương trình mục tiêu quốc gia (chương trình 133 và chương trình 135)

Tài liệu tham khảo

1 Bộ Lao động, Thương binh và Xã hôi, Chiến lược xóa đói giảm nghèo 2001- 2010, Hà Nội,

2001.

2 David Popenoe, Collective behavior and social movement, Sociology, New Jesey, 1986

3 Gordon Marsall, Social movement, Dictionary of sociology, 1998, Oxford- New York

4 Hội nông dân Việt Nam, Báo cáo tình hình thực hiện công tác thi đua khen thưởng của Hội Nông dân Việt Nam từ năm 2001 đến nay (tháng 5/2002)

5 Hội Nông dân Việt Nam, Kỷ yếu Đại hội Nông dân điển hình tiên tiến toàn quốc lần thứ nhất, Hà Nội, 2001

6 Hội Nông dân Việt Nam, Những việc làm nổi bật, những điển hình tiên tiến của các tỉnh, thành hội năm 2000, Hà Nội, 2001

7 Kabalina V.I, Nhân danh ai, chống lại ai, vì những hệ giá trị gì?, Các Nghiên cứu Xã hội học, 6/1996 (tiếng Nga)

8 Klonov V, Sức mạnh và những điểm yếu của phong trào dân chủ, Các Nghiên cứu xã hội học 6/1996 (tiếng Nga)

9 Liên Hiệp Quốc, Xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam, 10/1995

10 Monucova G.A, Những lý do và hệ giá trị trong việc tham gia vào phong trào dân chủ, Các Nghiên cứu Xã hội học, 6/1996 (tiếng Nga)

11 Ngân hàng Thế giới, Hội nghị nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam, 14- 15/12/1999 Báo cáo phát triển của Việt Nam năm 2000: Tấn công nghèo đói

12 Ngân hàng Thế giới, Xóa bỏ nghèo đói, 6/2002

13 Ngân hàng Thế giới, Việt Nam 2010 tiến vào thế kỷ 21 Báo cáo phát triển Việt Nam 2001 Các trụ cột của sự phát triển

14 Ngân hàng Thế giới, Việt Nam chuyển sang kinh tế thị trường, 1994

15 Ngân hàng Thế giới, Việt Nam thúc đẩy phát triển nông thôn Việt Nam từ viễn cảnh tới hành động Báo cáo cho Hội nghị Nhóm tư vấn các nhà Tài trợ cho Việt Nam , 12/1998

16 Ngân hàng Thế giới, Việt Nam đánh giá sự nghèo đói và chiến lược, 1/1995

17 Phát triển xã hội ở Việt Nam: Một tổng quan xã hội học năm 2000, Hà Nội, KHXH, 2002

18 Trợ giúp Người cao tuổi Quốc tế, Hoàn cảnh người cao tuổi nghèo ở Việt Nam, 2001

19 ủy ban nhân dân xã Thuỵ Liên, Báo cáo công tác hoạt động chính quyền năm 2002 phương hướng nhiệm vụ năm 2002 Thuỵ Liên Thái Thuỵ, Thái Bình 2002.