Nhà thơ lớn của dân tộc - Chủ tịch Hồ Chí Minh: Phần 1

Phần 1 Tài liệu Chủ tịch Hồ Chí Minh - Nhà thơ lớn của dân tộc đi nghiên cứu nội dung và nghệ thuật trong thơ Bác ở các nội dung: Thơ bác và quan niệm cách mạng của bác Hồ về thơ, tính Đảng Cộng sản và chủ nghĩa hiện thực xã hội.

! NHÀ THƠ LỚN CỦA DÂN TỘG

L Ờ I N Ó I Đ Ầ U

X ro n g sự nghiệp cách m ạnq v ĩ d ạ i câa

H'ô Chủ tịch, t h ơ ca kh ô n g phải là h o ạ í độnq chính của N g ư ờ i B ác đẽn với th a ír o n q nhưenq

h oán cảnh đặc biệt, và B ác là m thơ r ũ n g kh ồ n q ngoài m ụ c đ ic h tuyên trnyẹn trự c tỉểp cho công tác cách m ạ n g hoặc bộc ìộ n h ữ n g suy n g h ĩ oă tìnìi cầm cao đ ẹp của m in h với q u ầ n cjiiinq

n h â n dâ n và n o n sông đ ẩ t nưức T h ơ của B áo

là đ ỉn h cno của th ơ ca cách m ạ n g th ờ i kỉị hiện đại B ó lá n h ữ n g vun th ơ cực k ỳ tinh khiél giàn chất thép và chan chúa tìnlì nqười

T h ơ B ác ké t h ợ p d ư ợc sảu sầc nhữuỉ vẻ đẹp

tr o n g thơ T h ơ B á c là tiếng nủi bình dị, gầ n

gã i m à điên liiyệiì, sáng tạo, qiùii cầm x ú c và luôn bừng sáiig tr i tuệ, gắn với th ực tiễn cách

m ạ n g i/ả bay lên với bao k h á t vọng, irởc inơ

T h ơ của H'ô c/uì tịch là qiá trị tinh th ầ n lở n ỉao củd d à n tộc và lá hoa tÌKriiì lọc qnỷ rủa

m ọ i rhà.

T ro n g nhiriig im m qaa, th ơ B ác đã (liiợc Iiqhièn cửu qua ììhieu bỉii viết nả cồng trình Các nhà văn ìihct t h ơ : Đ ặ n q T h a i Mai, H oài

T h a n h , H o à n g Xniìn N h ị , ỉ ỉ o à n g T r u n g Thòng

C h ỉ L a n Vièii, Xiián Diệu, L ư a T rọ n g L ư , v.v ,

d ã c ó n h i ề u d ủ r i i g:>p quỳ t r o r q v i ệ c ỊỊÌửi t h ê u

cú/ haij, củi (lạp trang thơ Bác Nhiầii vấn đê

cỈKt tho- Bác diì (tược đê cập ìioặc dirợc k h a i Uiúc sừn h ùn m ộ t số mật ĐS đến lúc cần có

ítièrn /ửiỉềa cổ ng tr i n h nghiên cứn m ột cách

hệ thống vệ th ơ B ác, và còng trìn h của m ỗi ngirời sẽ g ó p p h ầ n nhỏ vào việc tìm hièu thơ

B á c , m ộ t cô ng việc m à k h ổ n q riênq m ộ t nhà

n g h iê n cứu hoặc tác phằin nào có thè đảm

n h iệ m -dầy (ìỉi.

Y êu quỷ và ihiél tha học tập, tìm hiêii thơ

B á c chiinq tỏi cũnọ đ ẵ có d ịp đi vào n g h iê n

cứ u m ộ t số k h ía cạ nh li ong th ơ B ác Qua c i S n

sá ch này, c h à n q tỏi ư ớ c m o n q tìm hiều m ột cách hệ thống ưá to àn d iệ n h ơ n vẻ đ ẹ p của nội d u n g và nghệ th uật tr o n g thơ- Bác, m ột hiệ n tư ợ n g th ợ ca diệu kịj của th ời k ỳ hiện dại, m ộ t đ ỉn h cao tiẽp nối n h ữ n g đ ỉn h cao của truyêiì thốnq th ơ ca dâ n tộc F à cao h ơ ii niợi

m in h L ó n g yêu quỷ và n h ữ n g r u n g động tr ư ớ c

vẻ đ ẹ p của tir tư ở n g và nqhệ thuật trong thơ

R ẩ c đã thúc dầij chủnq tòi m ạ n h d ạ n h ơ n tr o n g cồng việc iighiỂrt cừu Chúng tói chân thành cảm ơ n các đông chí H o à n g T r a n g T h ô n q ,

P h ạ m H ự i i , đã giú p d ỡ chímq tói nhiề u ỷ kiễn

bồ ich dầ hoàn th à n h công trìn h nghiên cứu

n áy troiig d ị p chiiần bị k ỷ n iệ m 90 năm nqáy

i i n h của H ồ Chả tịch k i n h gêu»

H á Nội, ngà}' 19-9-1978

HÀ MINH ĐỨC

Ho Chủ tịch, mỗi câu mỗi chữ đều mang chăt thép, đêu toát ra tư tưởng và tình câm cua một chiến sĩ vĩ đại

Dù những vần tho- của Ngưò'i viết ra trong ngục

tù, hay khi còn hoạt động troag vòng bí mật, dù lời tho- nặng vỗ (âm tình hay trực tiếp tuyên ữiiyền cho nhiệm \-ụ cách mạng, tất cả đêu toát lên tinh

!•>Í r ư ờ n g - C l i i i ì h : H ồ Chủ tịch, lãnh tụ k i n h yẻii CỈUI qiai

í ă p cống n h à n vá n h ă n dàn V iệ t N a m N h à x u ă t b ả n Sự

P à Nội, 1975, t r 70.

tliân chiến dấu mạnh xnẽ của ngưòi chiến s ĩ vi' đại của giai xấp vò sản Tiiv nhiên, Người không

cỏ nhiều thi giờ và khôn^ thễ dènh nhiẽu tâm tví cho thơ Toàn bộ những công tác cách mạng khẫn trương, cấp bách nhẫt đĩi cuổn hút, lập trung trỉ tuệ và sức lực của Người Đương nhiên là thơ cũng có khả năng 4ỏ n g góp riêng cho cuộc đấu tranh cách mạng, nhưng không phải Irong bất kỳ hoàn cảnh nào, thơ cũng đáp ứng được những yêu cầu cách mạng đè ra cẩp bách nhất Nửa thẽ kỷ qua, biết bao nhiệm vụ trọng đại thu hút tâm tri Người Khi thì Ngưò1 tham gia chiến đấu qua dir luận báo chí đê vạch trần tội ác của chủ nghĩa thực dân, khi thì N gười trực tiếp Lỏ chửc phong trào và đoàn thê cách mạng ỏ’ trong nirớc \’à ngoài nước, hoặc đảm nhiệm những nhiệm vụ lịch sử trọng đại của vị đứng đằu Nhà nưỏc tnró-c những thử thách lớn lao_của hai cuộc trường kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ thẳng lọi Người chỉ cỏ thề đến với tho' trong những hoàn cảnh đặc

biệt Mở đầu tập thơ Nhật kÍỊ trong iìi, Bác v iết:

« Nqám th ơ ta vốn không ham,

Nhưng vì trong ngục biết làm chi đ à y ?

Ngày dài ngâm ngợi cho" khuây,

Vừa ngâm, vừa đ ợ i đến nqày tự do ».

nhà thơ chẳng dã liVng nói vui khi xem nhữiig kiệl tác của mình nhir kiểu :

f( Lòi què cỉiáp nhặl clônq dùi,

Mua vui cũng được một vài Irỗnq canh ».

«Mỗi phạn bất vong duy ỉrúc bạch,

Lập thán tối hạ Ihị văn chương»^.

Cách lập nghiêp, lập thân bằng văn chưo-ng khoa củ' Irên sự liiụu bàn sácii vỏ', hìuii thức, rõ ràng

là còng \'iệc thấp kém, nhăt là trong tình hinlĩ lịch

sử đang đặt ra những nliiệm vụ cải tạo xã hội tầ n giải quvết trực liếp bẳag hành động Đây là chuyện văn chưong khoa củ’ thòi xưa, cằn phíũ phân biệt

sự khác nhau về bấn chất với văn thơ cách mạng của thòi đại mói Bác nhiều lăa khẳng định lầm quan trọng của tho' văn cách mạng, và trong thực

tế nhiều trirô'ng hợp, Ngưòi đẫ vận dụng có hiệu quả mặt mạnh và đặc sắc ciìa đặc Lrung văn ni<liệ

1 Đ ạ i V ; H ằ n g Ii gàv, nêii n h ớ l ằ n g t r o n g su n g h i ệ p

l ư u s ử sMcli Ihi viộc lậ p Ihùii b ằ n g v-an c h ư o n g l à tháf

k é m n h á t

đ ề phục vụ cho những nhiệm vụ cíich inạTig Nhiêu truyện ký và sáng tác thơ ca đã đirọc viết ra với tinh thăn sáng tạo đó và có giá tri lởn Ỳề tư tưỏiig

và ưghệ thuật Bảc vẫn xem minh đến với thơ văn như một người chiến sĩ, một nhà hoạt động cách mạng tham gia sảng tạo nghệ thuật trong những hoàn cảnh đặc biệt rất hạn clic về điều kiện và thời gian Trong lĩnh vực tinh lliíìn phong phú nàv, Bác vẫn xem trọng, nhưng Bác chưa bao giờ liến hành vó'i điều kiện hoạt động thực sự của một nhà văn, nhà tho’ chuyên nghiệp, mặc dù theo sự đánh giá khách quan thi Người chinh là một nhà văn

ió a , nhà thơ ló'n của dàn tộc trong thòi kỳ hiện đại Bởi vậy, khi Bác nói rằng Người không phải

là nhà tho', thì đó là một cách nói với ỹ tứ khiêm nhường, song cũng hoàn toàn chân thực 'của Người

Trả lời câu hỏi của một số cản bộ về tập Nhật kỳ trong lù, có làn Bác nói : « Các chú không nhắc, thì

Bác c.ũng không nhớ đến nữa lỉác khòng phải là người hay thơ, mà thơ của Bác cũng không hay ]\Iưòi mấy tháng bị nhổt trong cái phòng u ám và tịuạnh hiu, một mình một bóng, không được nói chuyện với ai, không có việc gì làm Muốn du lich, thì đi dọc chỉ năm bước, đi ngang chỉ bốn bước

Đê tiêu khiến ngày giờ, chỉ có cách nghêu ngao yẳn tắt ghi lại sinh hoạt của người ở tù cho khuây khỏa, thế thôi, phải thơ phủ gì đâu

Một nhà bảo nước ngoài cũng nhận được ở N gười

m ột càu trả lời tương tự khi muốn tìm hiếu vê

1 T L a n ; vừa ái đirờng vừa kầ chuyện N h à » u ẫ t b â n

Sự thàt, Há Nội 1076, t r 84

chwyện văn thơ của Ngưòi : « Cuộc nói chuyện đẫn

t ở ì văn học và thơ Tòi tl’inh bày vói Bác Hồ ỷ kiẩạ: của tôi về thơ của N gư òi trong dỏ tòi vừa khiiậi phả ra nhiều tinh hoa của nó Hầu như

N ^ ỉr i từ chối, Người nói rẳng khi ở tù tại m iền jj^ ^ ^ n in g Quổc, Người đã làm những bài Ihơ ấy

<ầi48hqua giờ, rẳng Ngirời thật ra không phải là j3ÉỆfehà thơ Sự khiêm tốn là một trong những đặíiệ^iêm của con người v ĩ đại này

KM Bác nói rằng Bác không phải là nhà tho‘, nhtà văn nghệ®, thì điều đỏ không hàm ý là Bác khíồng thích thơ ca và văn nghệ Dựa vào một sổ

ỷ pjìảt biều ở trên của Bác vạ thơ và hoàn cảnh

lànn th ơ của Bác, có ý kiến cho rằng Bác không

hami thích thơ, Nhật ký tronq tủ là <r sản phầm của

m ệ t việc làm bất đắc d ĩ» , một «hành động ngẫu

nhũện » NhAl ký trong tù được viết ra tron^ khoảng

thttổ gian Irên m ột nam trm bị cam tuTlBoîT tháng -đàltìi Người viết đến chín m ươi bài thơ và gần chỉn tiiíăng sau, N gưòi chỉ viết trên hai m ươi bài Có

ih ê c6 nhiêu lý do khác nhau góp phần giải thích căin I ^ y ê n trên Phải chăng vi những đề tài chủ

y ể ủ vè sinh hoạt trong tù đã quá quen thuộc và

jỊi Đ ơ p ê t ơ r ơ : M ột an h h ù n g của thời đ ạ i ch ú n g

t a - c h i T á c pfxâm m ớ i , số 5-6 n ă m 1970.

•2* Đại hội Văn n g h ệ t o à n q u ố c l à n t h ứ II, k h i cụ

H ro à n ^ N g ọ c P h á c h g iớ i t h i ệ u Bác là n h à v ă n ng h ẹ , Bác n ó i :

« C ụ Ĩ S ò ả n g v ừ a n ố i v ở i t ô i r ằ n g tô i là m ộ t n h à v ă n

ng h ậ> Ịttbưng tô i c h ỉ n h ậ n tôi là m ộ t n g ư ờ i yô u c h u ộ n g v ă n

a g j h ộ ’idhú k h ô n g p h ả i là m ộ t n h à v ă n n ^ h ệ » (Về vă n hóa,

văin ữ g ì i ỉ ' N h à x u ấ t b ả n Văn h ó a , l ỉ à Nội, 1976, t r 79).

Người đã khai thác nhiềii Thời gian bị giam hãm kéo dài nôn Người càiig nóng lòng xót xa, ngày đêm tròng ngóng tin tức nước nhà \ à chờ m ong Iigàỹ tự do ; mặt khác, do siVc khỏe Bác yếu dần,

và điều kiện làm việc cũng khỏ khăn hơn vSong, ngay trong hoàn cảíih đỏ cũng không thễ kếL luận rẳng thơ chì gắn bỏ cỏ điều kiện với Ngirời khi trong tù còn nhàn rỗi, khi tâm tư chưa chở nặng

và ch íít c h ứ a n h ữ n g ư u tư da d iết y ề n h â n d ân v à đất nưởc Thực ra thì Người yêu tliỉch ván nghệ,

và riêng với thơ, Bác cũng gắn bó và 3'èu thích

Nhà thơ Hoàng Trung Thông nhận sé t : « Bác nói

« k h ô n g h am » n h ư n g k h ô n g có n g h ĩa là khòng gắn

bó » Có thê nghĩ như thế nếu chúng ta đi sâu vào thế giới thơ của N gười Bác viết những bài thơ tâm tình, khi Bác xem thơ là no'i ký thác tin cậy gần gũi.

«Nghìn dặm bâng khuâng hồn nước cũ, Muỏn tơ vương vấn mộng sâu nay

ở tà năm trọn thăn vô tội,

Hòa lệ thành thơ tả nỗi liàij ».

(Đèm thu)

Bác viết những bài thơ đẹp về thiên niiièn, và Ngưừi xuất hiện Iriiớc thiên nhiên lạo Yật với tư thế, cốt cách và vẻ đẹp của một nhà thơ;

«iV(/íí'ớí ngăm Irăng soi ngoài cửa sồ,

Trăng nhòm khe cửa ngâm nhà thơ».

(Ngẳtn trẵng)

Sau này, trong cảnh đẹp của rtVtig Việt Bắc, Irăng càng gần gũi vầng trán« và nhà thơ đã trỏ' nên Ihân thuộc tri kỷ rồi, đển m ức độ trăng cỏ thễ xô cửa vào đòi thơ:

« T'räng vào cửa sò đủi thơ,

Việc quán đang bận xin chờ hôm sau».

( T i n thắng trận)

Thiôn nhiên luôn đem lại cho Người những cảm xúc đẹp và nồng hậu Tni hứng đến với Người khi thiên nhièn tạo vật bưó c vào một ngày mới :

lư ợ c trong nhiệm vu cách mạng làu d à i của mình Hằng năm, khi trăng thu đẹp, thiếu nhi lại đư-ợc đọc thơ Bác, những vần thơ dành cho cảc cháu trong đêm liôn hoan ca hát với giỏ mát, ífầfig trong.

13

Những vần thơ của Bác cũng cỏ mặt írong các bài diễn văn, những diễn từ ngoại giao, những lòi kêu gọi và cả trong lời Di chúc của N gư òi, chúng ta cũng bắl gặp câu thơ cuổi cùng như một phượng châm lớn của chủ nghĩa anh hùng cách m ạng:

«c Còn non, còn nước, còn ngưòi Thắng giặc Mỹ, ta

sẽ xây dựng hơn m ười ngàv nay » Bác làm thơ tuyên truyền, kêu gọi, thơ chúc m ừng năni m ới,

th ơ tứ c c ả n h , th ơ tâ m tin h N gự ờÌY Ìết nhiều th ễ loại, thành thục Yà sảng tạo với thế tử tuyệt, nhẹ nhàng thắm thiết trong cảc làn điệu dân gian và

p h ó n g k h o á n g , đ ộ c đ áo tron g h in h th ứ c tho- tXỊ,- d o Người klỉông phải là một nhà thơ chuyên nghiệp và Người có rất ít thời gian đễ dành cho thơ, nhưng chĩ

riêng một tập Nhật k ý trong tù cũng nói lê n sức

bổn bằi thơ của N gưòi đưọ'c viết ra trong vòng một năm tròi Nói như Hoài Thanh : « Trong đó có đến mấy chục bài tho' hay».

Hoàng Xuàn Nhị, trong công Lrình Tỉm híeii Ihơ

Hồ Chủ tịch, khỉ phân tích những bài tho đSc biệt

hay của Hò Chủ tịch eũng đS nêu lên khoảng trên năm chục bài Một tỷ lệ như thế thật không dễ có được trong thơ nay cũng như trong thơ xua Điều rất kỳ lạ là cuộc sống nghèo nàn, gò bó của đỉyi sống nhà tù vẫn không hạn chế được siic sản g tạo của N gười Hồn thtf phong phú của Ng*rời n h ư vượt khỏi sự giam hãni 'ĩủa bốn bức tuờng mà

h ư ó n g v ề đ ấ t n ư ớ c CỊUÔ h ư ơ n g và gắn bỏ v ớ i c u ộ c đời đang l?.o động và đấu trạnh Y ẻ đẹp cac thư ợng của tâm hòn Người làm ánh lên Nà tô đ lm cho

sir vật vốn binh dị, những nét đẹp tươi yà lẳm ân tinh (I Trong cuộc sống nghèọ nàn

íđ ã tìm đỉi đề tài cho một trăm bài thò' Cơ

Ï đối YỞi Bác, chuyên gì cũng thành thơ, núi, non, trăng, gió, thành thơ, mà chuyện mắm, m uối, cũng thành thơ

hứng sáng tạo trong thơ Bác không chỉ giới hệLH, trong khiiỏn khô của thế giới con người, mà nhur ^ược mở rộng, hòa nhập với thiên nliiên tạo vật» -vủì bao tiếng nói đi về kín đáo, sâu sắc và nên thơu Nhà Ihơ Antòcònxki nhận xét ; « Tác giả quan târroi 'trìu m ế n lớ i tấ l cả eả n h vậ t c h u n g q u a n h

Nbârxigvật lioạt động trong A7iậ/ kỷ trong tù là con

gà ữỉ^ng báo trước rạng đông cho người tù và bông hồnỉg,pỉiaì ủa m àh ư o’ủ gth ơiii tim đến N gười trong ngiKC sau khung cửa sỗ bị khép kin, cũng như âm điệm của tiếng sáo tràn day nỗi nliớ lliu'O’ng, cột cây SÖ bên đường, ngưòi bạn của khách lữ hành, cây gậy yêu quý mà những người linh áp giải đã

lấ ý tđi và n h ữ n g c o n

D tì viết về đẽ lài nào trong hoàn cảnh bị tù đày j hay khi được tir do, trong vòng hoạt dộng bí m ật ^

hay khi Iiliân dàn dă làm chủ Yận m ệnh mình, ở y

tro mg nửớc hav ở nưóc ngoài, khi là ngưòi chiến

s ĩ cákch mạng hay là vị Chủ tịch n ư óc, thơ của Nguvời"xuyên suốt m ội dòng CỈIỈ đỏ của chủ nghĩa

<<|Ịf5"êu n i ỉ ^ anh hùng.

1 H«íii T h a n h : Đọc N h ậ t k ỷ trong tủ ( iih ic u tá c giả)»

N h i ĩ u i í b ả n T á c p h ẫ m m ớ i , Hà Nội, 1977, Ir 95.

St N h ậ f k ỷ trong íú ( b ả n t i ế n g Nga) N h à x u ấ t b ả n VÜL1 Ï học ÒÂoài, M á tx c ư v a , 1960, Ir 15.

Nếu kẻ' tử những bài ca đầu tiên như Y iệt N a m yêu cầu ca (1919) cho đến những bài thơ cuốii cùng

của Bác thi rõ ràng thơ ca đã theo bỏng H g ư ò i

Ị suốt chặng đưòiig dài trong nửa thế kỷ qua Hiện nay chủng ta chưa tìm lại được đủ, nhất làiuhữiig sáng tác thơ ca mà Bảc viết trong thời trẻ; T h ơ Bác tập trung vào hai thời kỳ đặc biệt Nhữiag bài

q uốc : Bác v ịn h cảnh Pác Bó hùng v ĩ, mảnh đ ẩ t tự

do đầu tiên của Tổ quốc, Bảc làm thơ k êu gọi cồng nhân, nông dân, phụ nữ, thiếu nhi thaim gia đoàn thễ cách mạng, Bác kêu gọi đoàn kết,, cầm

vũ khi đánh Nhật, Tâv Cũng ở chiến khuĩ Việt Bắc này, trong thòi kỳ kbáng chiến chống Pháp, chúng ta lại được đọc những chùm thơ của N g ư ò i A'ề cảnh rừng Việt Bắc và mùa thẳng lợi của «chiến dịch Toàn bộ những sáng tác trên được vâết ra Irong niiững giờ phút khần trương của phong trào cách mạng nhằm rnijc tiêu đẩu tranh (Chính trị trực liếp Thơ Bác lúc này là thơ tranh đấu, tho’ hành động.

Tập Nhậỉ kỷ Ironq iù lại được viết ra trong: cành

tù đày của nhà lao ĩư ở n g Giói Thạch D òng Ihơ nặng về phía tâm tư Tbơ không nhẳm trự© tiếp

v à o m ộ t đ ố i tưỌ’ng đ ê tu y ên tr u y ề n , kêu gọa, rnà

n g h iê n g v ề tàm tìn h ch ủ q u a n

Dù hoàn cảnh sảng tác và tác dụng phục vụ tnrc tiếp của cảc bài thơ tuv có khác nhau, Sfing tẩt cả đều là những vần thơ thép, thê hiện sâ Uỉắc nội dung tính đảng vả những phâm chồt vô càng

c a o đ ẹ p c u a d â n tộ c và n h â n d ả n a n h hùng.

T hơ của N gười là từ cuộc đời mà ra, mỗi dòng Iho’ như còn mang theo h oi thỏ’ của sir sổng với nhữ ng gu'in truân, những quyết liệt của cuộc đời

ch iến sĩ, cuộc đời cần lao Nhưng đăng thời íhơ

của Người là lời chỉ bảo ân cần, b ò iđ ắp thêm nghị

lự c và lòng tin, chỉ ra phư ong hướng cho m ọi ngu-ởi như m ột cuốn vsách chỉ đường tin cây Tho' cúa Người đưọ-c viết ra với một quan diễm

ch ỉ đạo sáng tác nhất quán « Cái mới mà Bác thấy

c ầ n phải đưa vào thơ của thời đại là tinh thàti

ch iến đấu, tinh thần cách mạng » (Đặng Thai Mai)

«B ác là n thơ đê mà lãm cách m ạn g»(X uânD iệu)

« B á c làin thơ bao giừ cQng vì một mục đích rõ rệt Tho' là tâm hòn, là tư tu'O'n«, thơ cũng là hành đậng, là vu khi đấu tranh » (Hoàng Trung Thông) Ntoững nhận xét trên đều xuất phát từ nhận đinh

v ề nội dang những sảng tác thơ của Bác và cũng

ír ự c tiếp là tử những quan điẽm của Ngưò’i về sứ

m ên h vả chức năng của văn học nghệ thuật.

« r /ỉơ xưa yêu cảnh Ihiẻn nhiên đẹp,

Máy, gió, trâng, hoa, luyét, núi, sông.

N'iy ở irong thơ, nên có thép,

Nhả thơ cũng DỈĩải biết xung phong ».

( c ả m tư ở n g đ ọ c « T h i ê n gia t h ỉ ^ )

/

Bài Ihơ tứ tu vệt trên là m ột tuyên ngôn về tho cai cácl: mạng Tác phằm có ý nghĩa đúc kết

v ề đặc iìiềm thẫm mỹ của thơ xưa và nay Người

k lh ẳn g đinh th ơ ca th ờ i kỳ h iệ n đ ại p h ải có ch ấ t tlaép và nhà thơ phải là người chiến s ĩ mang linh

cách mạng tiếnfỗi^ ”T hơphảim angnỢ Ệlung

xã hội Thơ khỏng thê Lhoál ỉy vào cái đẹp cùa thiên nhiên mơ mộng, mà phải đi sát với cuộcđãu tranh cách mạng, có trách nhiệm phực vụ quvến

có ích cho cuộc đấu Iranh xã hội và là m ón ăn tinh thần gàn gũi của m ọi người Đó không phải chĩ là yêu càu riêng của thơ ca, mà cũng là hướng pháL triên ch u ng ch o cảc th ễ lo ạ i n g h ệ th u ật P h á t bi’ễu trong buỗi khai mạc Phòng triến lăm về hội họa năm đầu cách mạng, Bác đă uốn nắn hướng đi của hội họa và chỉ ra trong nhiều tác phầni « cliẩt mcy mộng nhiều quá, mà cái chất thật của sự sinh hoạt rất ít» Văn nghệ phải gắn bó vời cuộc sống và góp phần đấu tranh đễ cải tạo cuộc sổng Trên tinh thần ấv, Bác đề cao và khẳng định phần đóng góỊ) của văn thơ yêu nước và cách m ạ n g : « Văn chương cách mạng như những thơ ca của các cụ Plian Chu Trinh, Phan Bội Châu và những ngưừi yẻu n ư óc

1 S óng H ồ n g : T h ơ , l â p I I N h à x u ă t b ả n Vií,n h ọ c ,

B i Nội, 1974, t r 68.

khảc thì bị gọi là «c^m vật» Nếu không giữ được

bỉ mạt thì người viết cũng như người xem đèu bị bắt b á, tù đày Tuy vậy, vì quần chúng sẵn lòng ghét Tây và yêu nưởe, cho nện thơ ca ẫy đã được truyền tụng trong dân gian và đã cỏ tác dụng cô động tinh thần cảch mạng»^.

Trong sự nghiệp cửu nước và dtrng nước, Người luôn khẳng định phần đóng góp quan trọng của các nhà hoạt độ nơ văn hỏa và văn nghệ s ĩ : « Ngòi bút của các bạn cũng là những vũ khi sắc bén trong sự nghiệp phò chinh, trừ tà '» Văn hỏa nghệ thuật trỏ' thành một hoạt động lớn, một trận tuyến quan trọng trong sự nghiệp đấu tranh cách mạng

« Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận Anh

ohị em là chiến sĩ trên mặt trận ấv»®.

Qiia hai cuộc chiến tranh ái quốc và nhữníỊ năm xâv dirng chủ nghĩa xã hội, nhân dàn tu đã giành đưựe những thắng lựi lớn lao cỏ lầm thời đại

N hững chiến công, kỳ tích của nhàn dân anh hùng

sẽ mãi mãi trở Ihành tẩm gương sáng soi cho nhiều thế h ệ Bác đã chỉ ra nhiệm vụ của văn nghệ phải

đi v à o liướn<^ lớ n cỉiá đ ờ i số n g cách m ạ n g , v ư ơ n lên m iêu lả những đỉnh cao cỉia chủ nghĩa an!i hùng cách mạníí Đó cũng là nội dung phoug phú

1 H 5 Chí M i n h ; B à i nói clìiiyện lại Đ ại hội V ă n n g h f

to àn iqữSc lần th ứ I I I cônq tác văn hóa, m i l nghệ Nhà

x u á t ;bản S ự t h ậ t , Hà N ội, 1971, tr 63.

2» Ho Chí M inh ; T h ư qửi a n h em văn hóa và tr í thức

Ị ĩ n m MÂ Vầ còna tác »ẵn hòa vẫn nahê Sách đ ã d ẫ n t r Í9.

19

và cao đẹp nhất của cảm hửng sáng tạo thơ ca

c Trong phong trào thi đua vêu nư ỏc của đồng bào miền Bắc và cuộc đấu íranh yêù nưức của đồng bào

m iền Nam, có những ngưòi, những việc vô cùng anh dũng, oanh liệt Đỏ là những « đ ề lài » cực kỳ phong phú đẽ cò vũ đồng bào ta và đễ giáo dục con cháu ta Miêu tả cho ha}r, cho chân J:hật và cho hùng hòn những người, những việc ẩv bằng văn, bằng tho', bằng vẽ và bằng các nghệ thuật khác Đó cũng là m ộl trách nhiệm của cán bộ văn nghệ góp phần tích cực vào việc xày dựng xẵ hội chủ nghĩa ở miền Bắc và đấu ỉranh thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà ».

Bác nhấn mạnh nhiều lần đến tư tưởng chinh trị và nội dung đấu tranh s ă hội của thơ ca cũng như các hoạt động ván nghệ khác, đòng thời Bác cũng đặc biệt quan tàm đến tính chất phong phú,

đa dạng, linh hoạt của lĩnh Ỵực sáng tạo tinh thần nàv : « Cần làm cho m ỏii ăn tinh thần đưọ’C phong phủ, không nên bắt mọi người chỉ được ăn một mỏn thôi Cũng như vào vườn hoa, cần cho mọi

Bảc cũng chú ỷ đến vai trò qúan trọng của hình

th ứ c b iẽu h iệ n P h ải thễ h iện đ ư ợ c s ự th ổn g n h ấ t

ĩr mức độ hoàn thiện của nội dung và hinh thức

nghệ thuật : «t Quần chúng m ong muốn những tảc phẫm có nội dung chân thực và phong phú, có Mnh thức trong sáng và vui lươi ».

1 Hồ Chí Minh ■ V i công lác vă n h ỏ a , ¡.'ăn nghệ S à c h

đ ẫ d ẫ n I r 56.

Những lời chỉ bảo của Bác vẽ công tác Ỳănnghệ cũng là củạ thơ ca, và quan điễm của Bác về thơ cũng khòng đi ra khỏi quan điễm chung về văn nghệ Những nguyên lỹ sáng tác cách mạng vững

^vàng vi'- sâu sắc trên là một trong những điẽm tựa tỉnh thần chi phối đến những thành tựu trong sáng tạo thơ ca của Người.

Đọc thơ Bác và riêng với tập Nhật kỷ trong tù, đòng chi Tố Hữu nhận xét : « Đọc Nhật ký tronq

tù k h ô n g bụng dạ n à o m à n g h ĩ rằn g m in h đ ọc thơ,

\'i trong hoàn cảnh đó thơ bật ra ngoài chủ ỷ của người làm, chính vì thê' mà nó lại là văn chương Gọi Bác là « nhà thơ lỗi lạc » nghe cứ thế nào ấy, như ng đỏ lại là đ ú n g Nhật kỷ trong tù thư c

mới Chỉ riêng một bài Ngưởi bạn tù thoi sáo cũng

tạo niên nhiêu khả năng lièn Urửng^ :

H i^u inhau n l ú c u , c á m c ả n h v ò v à n vi n ỗ i n h ớ n h u n g

(T Bỗng nghe tróng ngục sáo vi vu,

Khúc nhạc tin h q u ê chuyền điệu sầu.

Muôn dặm quan hà khôn xiết nỗi,

Lên lầu, ca đó ngỏng trông nhau ».

Nghe tiếng sáo của người bạn tù thỗi khúc nhở quê hương với tình điệu thảm sàu, Ngưừi thương cảm và như thả tâm h ồn bay theo tiếng sáo đến nơi quê hương xa và bình dung ra ở đấy đang có

c h i ễ n đ ẫ u c ủ a m i n h » ( H o à n g T r u n g T h ô n g : jBÁc/íồ làm

t h ơ và th ơ cảa Bác Báo V ă n n g h ệ số 667).

một người khuê phụ nặng lòng trông ngóng, lắng

iighĩa nhân ải Bác thông cảm cảnh ngộ của người bạn tù qua tiếng sảo thê lương Trạng thải tình cảm ấy có thễ gợi ở Người sự thương cảm, nhưng cũng khác đi rất xa với tấm lòng nhớ nước, thương nhà của ngưòũ chiến s ĩ cách mạng Có người lại xem đây là bài 'thơ kết hợp sâu sắc chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân ái Khúc nhạc

tư hương của ngưòi bạn tù cũng gỌ'i lên ỏ’ Bác

tấm lòng nhớ nước, và câu thơ «Muôn dặm quan

hà khôn xiết nỗi » vừa đúng cho cảnh ngộ của hai người và có thê cho cả người thứ ba ở

chốn xa xôi Rồi hình ảnh người thử ba lằ a i? '

Trên mạch tình cảm nhân ái thi khuê nhân

có thễ hình dung là vợ của người bạn từ, nhưng nếu xét cả trên mạch lình cảm yêu nuó’c, thì khuê nhân có nghĩa rộng ra như là hinh tượng của người nhó' mong trông n g ó n g : v ợ trông đọi chồng, nhân dân Irong nước chờ m óng người cán bộ cách mạng

Đi vào lim hiẽu thơ Bác, chúng ta thường gặp những triro’ng họ'p tương tự Hoài Thanh nhận xét

r ẳ n g : « Tho' Bác càng nghe, càng đọc, càng hay

N hưng khôag một ai có thế tự hào đã thấy hết cái

h a y , đ ã h ìn h d u n g h ết tầm ca o v à ch iều sâu tro n g thế giới Ihơ của B ác» Xuân Diệu có cùng một ý

ngìiẵ tương t ự : « Có những câu có thễ coi là quá

g i ẵ n đị, nhưng tại sao tôi đọc đi đọc lại vẫn cứ

ĩh ấ ỹ một cải gì trong đó mà mình rút chưa h ết».

' C ải khỏ khi học tập yk tim hiẽu thơ Bác không

p h ả i là ở những điễii cố, ở những ấn di.1 văn

«h ư ơag và những lử thơ có tính chất ngự ý tượng

23

trưng Cải khó y ì thơ Bác trực tiếp biếu hiện mội

tâm hồn lớn, một nhân cách lớn, đòi hỏi người đọc phải nâng mình lên trước tầm cao rộng đỏ.

< Chúng ta câm thấy thật sự đứng Irước một thi s ĩ

và một con người cao cả YĨ đại » (Đặng Thai Mai) Thơ Bác cũng là tình người đằm thắm biio la Có những câu thơ làm cho ta quèn đi mọi quy lắc sáng tạo và chỉ còn thấv có lình người với tấm lòng rộng mỏ‘ yêu thương của người chiếti sĩ cộng

s ả n ;

«.Vần thơ của Bác, văn thơ thép,

Mà vẫn mênh mông bát ngái tỉnh}).

( H o à n g T ri u ig T h ù n g )

Tho' của Bác rất sàu sắc nhưng không cao đạo, triết lý mà vẫn đằm lliắm tình người Tiếng thơ

cần, thiết tha Tliơ Bác có rẩt ít những càu hô to gọi giật Từ tư tưỏ’ng và tình cảm của m ột người, chúng ta bắt gặp lẽ sống và đạo lý clm iig Thơ Bác là ngọn gió xuàn đến vói mọi nhà và mọi người^ Thơ Bác gần gũi xiết bao đối vó i những

gi thân thuộc nhất của cuộc đời và con ngvròi.

1 T ro n g c a d a o c ủ a c h i ế n sĩ có n h iê u bài ca ngợi th ơ Bác T h ơ Bác ilã th ự c s ự clcm lại ch o họ sứ c niíỊnli và

n iẽ m tin c h i ẽ n clău;

(( T r ư ở n g Sơn dậy tiếng Bác Hò :

«-Đánh cho Mij củl, líáiih cho nqụy nhào».

Chán còn đụp đỉnh non cao,

Má lòng đã ử chiến hào tiến cống »•

(Kiin Quốc JỊou)

«Giọng của N gười không phải săm trên caOr Thấm từng tiềng ăm văo lòng mong ước».

cách m ạng Cũng vi thế mà chỉ có thễ hiêu thấu thcy N gưòi khi chúng ta gắn mình với lý tưỏng và những hoạt động đău'tranh cách mạng Tiếng nóĩ thơ ca ấv thôi thúc, giục giă tự bên trong như một

lẽ sống, một niềm tin, mộf lời kêu gọi hành độnơ,-

Sự thống nhất đến diệu kỳ giữa tuyên truyền và nghệ thuật, giữa thơ và chính trị, đấu tranh \'à tinh thương, cao thượng và.binh dị, tính dàn tộc

và tính đảng, truvền thổng và hiện đại, lăng mạn

và hiện thực, giản dị và điêu luyệũ, xỊỘi dung và

(T Sảng Iiaỵ nqirợc đỉnh đèo cao,

Lẳn-q nghe / h ư Bác qọi vào m ùa x i ỉ đ í i

• Dieừnợ x a nhir xích lại gan,

M ô Jiồi ihãm úo inííy lân vẫn vui.

Ta lẻn Irbiiq cột lư ng Irời,

Gọi hoa s ứ n ả theo lời Ihơ x u â n ».

(Việt N g u y ên )

( ^ ã đ a o chổng M ỹ N h à x u ắ t b ả n Q u à n đ ộ i nhCin d ân ).

25

h ìn h th i’rc, đ ã tạo c h o th ơ Bác trỏ-th ành h iệ n tirỌ'ng

vô cúng phong phú của tho' ca cách mạng Do đỏ,

đi vào tìm hiễu và nghiên cửu thơ Bác, có người xuẩt phát từ những phạm trù lởn về cái anh hùng,

Í cái đẹp cái cao thưọ’ng, đê liên hệ và phân lích

Cảch làm ấy cỏ căn cứ, vì thơ của Người là liếng nói của cKủ nghĩa anh hùng cách mạng, là những suy nghĩ trực tiếp c ủ a một tâm hồn- cao đẹp c ỏ người căn cử vào những khái niệm về tíijh đảng, linh dân lộc, tinh nhân dân, hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn thơ đê nghiên cửu tho' Người Hưởng khai thác ấy cũng cỏ hiệu quả, vì thơ của Bác là tinh hoa và nền mỏng của nền văn học cách mạng của giai cấp vô sản nẻn mang tính đảng, tinh dân tộc và lính nhân dân rổ rệt Tuy nhiên, iấy xuất phát điễm từ những khải niệm lỷ luận đê nghiên cửti thơ N gười, phải trảnh sir phân tich gò

bó, khiên cưỡng m ới khai thác hết vẻ đẹp cụ thễ tróng thơ N gười Có người lại qua tho Bảc chủ yếu rút ra những bài học lớn về đấu tranh chinh trị,

■về đạo lý làm người, những bài học sâu sắc của ichủ nghĩa anh hùng cách m ạngj Thơ Bác đem lại

B hững bài học lớ n , sâu sắc cho' hôm nay \à mai sau Bài học thường là cái đích cuổi cùng đi tới của Ihơ và sự phản tích thơ Bài học chắc chắn

ch ỉ thấm thla, sâu sắc khi quá trinh phàn tich có nhiều đóng gỏp khám phả sảng tạo Khuynh hướng đi vào bình luận và lấy xuất phdt điếm lừ ạhững sáng tác cụ thễ là cơ bản, song cũng phài

; từ cái cụ thễ xác lập được những rường mối \à

; đường dây ^hính đê từ đó đi sâu vào nội duEg

ì của thơ Bác Các nhả nghỉên cứu đều tìliận rõ viéc

tim hiẽu nghiên cửu thư Bác không chĩ là vấn đề ham m uốn, hửng thú, mà phải có một cách nhìn, rÉột trình độ và phương phảp luận khoa học Tìm Mêu và phát hiện ra cái hay trong tho' Bảc là một vấn đề làu dài, đòi hỏi sự đóng góp và còng sức isuy nghĩ của nhiều người.

Thơ Bác, đặc biệt là tập Nhậl k ý trong ỉù, đa

đưọ’c giởi thiệu khả rộng rãi ỏ- nhiều nước xã hội

c h ủ n g h ĩ a a n h e m Yà n h i ề u n ư ớ c k h á c t r ê n th ề '

giới Nhàn dân thế giới vốn kinh trọng và câm phục Nguời lại có dịp đế hiêu thêm cuộc đời và con người của Bác qua thơ văn Nhiều ý kiến chú ý đặc biệt đến sự kết hựp kỳ diệu giữa người chiến

sĩ và nghệ sĩ, nhà chinh trị và nhà tho', giữa tiivên truyền và nghệ thuật, như một trong những đặc điêm nôi bật của thơ Bác «N hà chỉnh Irị, người

c h iế n s ĩ và n h à th ơ , lấ t cả n h ữ n g cái đó' k h ô n g hinh dung ra đưọ-c một cách dễ dàng Nhà chinh tri khiêm tốn vào bậc ỉihăt, nhà thơ v ĩ đại vào bậc nhấti)^ Cỏ nơưòũ ngạc nhiên ve sự kết hợp k}"

lạ đ ó « Lần đầu tiên trên thế giới đưọ’c thấv YỊ chủ tịch một đảng cộng sản kết hợp chặt chẽ văn học v ó i chíuh trị »2 Xho' của Người cũng tham gia trực tiếp vào côn« cuộc đấu tranh cách mạng, vào

v iệ c t ô cliứ c, đ ộ n g v iê n q u ầ n ch ủ n g tron g n h iệ m

VU ch iến đấu chống ngoại xàm Vanđét v ĩv ô (Cu­ ba) iỉiẵ nliận xét đúng và nói vui về thơ Bác : « Bác

HỒ Ị ín h đạo chiến tranh bằng những vằn thơ Bọn

d ế ^ u ốc Mỹ sai lằm vì chủng không đọc thơ Người ».

ị - K a t é p Yaxin, n h à v ă n A n g i ê r i

2 Malẽch Khaliri, n h à v ă n Ai C ậ p

27

Trỏn tinh thằn đó, thơ Bác là \Ti khí đấu tranh giai cấp có hiệu quả được sáng tạo nên tứ kinh íighiệm lâu năm của một lãnh tự xuất sắc của giai cấp YÔ sản «H ò Chí Minh — đỏ là một vi lãnh đạo nlià nưởc, đồng thời là một nhà thơ lỗi lạc Người dành cả một hình thức cô đọng nhấl và dễ cảm nhận nhất đễ truyèn đạt lại những kinh nghiệm của một cuộc đời hoạt động chỉnh trị làu dài Bơi thế lliơ của Người mãi mãi là vũ khi trong cuộc đấu tranh giai cấp, chừng nào những giai cấp thù địch vẫn còn»VTruyêi> đạt lại kinh nghiệm đấu Iraixh, có bài thơ của Người mang tầm cỡ chiến

lưọ-c {Học đảnh cờ): «Tôi đã đọc kv những bài

tho’ mà Người viết về học đánh cờ Đẩy là cả một

n h ậ n th ứ c cỏ tầm c h iế n lư ợ c , c h iế n th u ật rất cao » (Échác)2.

Đọc thơ Bác, nhiều nhà thơ ca ngỌ’i tinh thần cách mạng tiến cỏng, nghị lực bẽn vững, tri tuệ sắc sảo của người chiến s ĩ cách mạng v ĩ đại Qua

thơ của Người, cụ thễ là tập Nhật k ý trong tù,

« không những chúng ta được thấy lại bộ mặt làn

y khốc đen tối của nhà tù Trung Quốc, m à chúng ta

còn đirợc gặp một tâm hòn YĨ đại của m ột nil à ái

quốc, một tám hòn vĩ đại của bậc đ ạ i tri, đại nhân, đại dũng Khi tòi giở đọc tập Nhật k ý trong tù,

lỏng tòi xúc động vô cùng Tối cảm Ihấy nhu' trái

tỉm v ĩ đại đó đã tỏa ra ánh sáng chỏi ngời Irong

m ột hoàn cảnh tối tăm Bác Hổ là một nhà thơ lỏ n

Trong lời tựa bản dịch Nhật k ý tronq tù ra tiếng

T â y Ban Nlia, nhà thơ Cuba Phồlích PiLa Rôđrighết

¡ahận xét : « Đi vào N/ỉậf ký trong tù, cái tòa nhà

b ằng ngòn ngữ vững chắc và đẹp, người ta có cảm giác như mỗi bước đi đều chạm vào gốc rễ sâu xa

củ a một trong những con ngưòi kỳ diệu ít có,

n hữ ng con người như những tảng đá lớn làm nền

c h o nhân loại, những con người qua cuộc đời mình

đ ã dạv cho mọi người biễii rằng: đối vởi con líg ư ờ i, không có đỉnh cao nào là không thế đạt

tớ i » Điềm gặp gỡ và thống nhất của nhiều ý kiến

là sxr khảm phục và ca ngợi những pliằm chất cao đtẹp của ngirời chiến sĩ cách mạng trong thơ Bác

B ó là người chiến sĩ gang thép nhưng lại giàu lòng mhân ái cản h tù đày không hề làm giảm lòng lin c;ủa Người với tu-ong lai, không làm Ihương tôn tmột ch ú t n ào đến tàm h ồ n c a o thưọ'ng củíi N g ư ờ i, không hề hạn chế đến tình cảm yêu thương của mgưòũ c h iế n s ĩ cách m ạ n g vó’i cu ộ c đ ờ i xu n g q u a n h , imà lại càng như rèn liivện thử thách thêm ý chí

•v?à lình eảm của Ngirừi.

Cũng vì thế mà tho' của Người cỏ ý nghĩa giáo diụe sâu rộng >'ới mọi ngưòi.' Tác dụng giáo dục Vià tinh chất giáo huấn trong Ihơ Bác không khô feban, trừu tim ng Ngưò'i nói về mình, trực tiếp về

nứỊttr m ột k in h n g h iệ m từ n g trả i, n h ư cài đ ích tự

I ; V if n U n g , n h à t h ơ T r u n g Quốc, tr í c h t ậ p N a m Bắc

scôitỊg H ồ n g

29

minh đã vươn tới hoặc nhất định sẽ vươn lở i

«N hững cảm nghĩ giản dị, đưựm một màu sắc đạo

Bác thường giản dị, gắn liên YỚi cuộc s ố n g hằng ngày, gắn liền với nếp sổng và tư duy quen thuộc của người lao động « Khoảng một trăm bài thơ ngắn, rất giản đơn, cảm động, trực diện như kê chuyện hoặc răn đời, trcng đó phép giáo huấn của ngưòi chiến s ĩ mẫu m ực thường nhường chỗ cho tài hài hước của người nông dân, bao giờ cũng đưọm một tinh thương yêu nhàn loại đi đôi với một tính cách cương nghị rất là Việt N am » ĩ h ơ của Ngưùi luòn là bài học gần gũi góp phàn rèn lu}'ện ỷ chi, bồi đắp bản lĩnh của m ỗi người đẽ vu-ội: qua những khó khăn Nhiền ỷ kiến lại phát hiộn Irong tho’ Bác những đặc điễm khá tiêu biễu của tlio' ca phưo-ng Đòng :

« Thơ Người nói ít mà gựi nhiêu, là loại thơ có màu sắc thanh đạm, cỏ âm thanh trầm lắng, khòng phô diễn mà ĩỊhư cố khép lại trong đường nét đẽ cho ngưừi đọc tự thưỏng thức lấy cái phần ý ở ngoài lời Phải yên lặng một m ình đọc thơ Ngu'ü'i,

p h ả i th ỉn h th o ản g n g ừ n g lạ i đ ê s u y n g h ĩ m ở i cảm thấy hết những âm vang của nó và nghe nhìĩng

âm vang ẩy cứ ngán dài mãi »2.

Trong tập thơ Nlìững đêm hành quân giói tlìiệu

về thơ Yiệt Nam ỏ’ Cộng hòa Dân chủ Đửc, các

soạn giả đã in nồi bật bài thơ Hoàng hôn của í lò

Chủ tịch và lời nhận xét :

1 Đ ê v i t H a n b o x l a n , n h à v ă n Mỹ.

2 Rôgiê Đ ơ n u y x , n h à v ă n P h á p

Rét Tìhư dùi nhọn chích cành cây.

Chùa va clmỏnq qiục người nhanh bước, Trẻ dãl trãu về, iiéng sáo bay».

(Hoìiiìỳ h ò n )

« Bàl thơ đầy lính nghệ thuật trên đây của một trong những nhà thơ Việt Nam nồi tiếng nliất làm ta nhó’ đến những bức íranh của nền hội họa

Đ ông phương Chỉ vói đòi nét phác qua của ngọn

b ú t lô n g , đ ã th ấy n ô i bật lôn sắc thái củ a cả m ột khumg cả nil ».

Nlhững nhận xét trẽn đêu khá chính xác và có căn cứ Tho' Bác thường rất hàm súc, hình tượng thơ không php bàv mà kín đảo và đ ư ọc cấu tạo g^thco nhiều tầng, mỏ- ra nhiêu liên tưỏng phong phú ỏ’ người đọc Nhiều ẫn dụ, nhiều ngụ ỷ sàu

nghía của bài lliơ ngoài phần biêu hiện trực tiếp của ngôn từ v ê mặt miêu tả cuộc sống khách qiiani, thơ Bác kết hợp giữa năiiLị lực khái qiuU lớn v ó i điếm xuyết và chấm phá sáng tạo theo truyỄn thống miêu tâ cuộc sống và cảnh vậl ciìa nhiềỉu nhà tho' cô dân lộc và của thơ ca pluroiig 'Đông Mỗi hình ảnh của cuộc sổng dều \ừ a -cỏ Ỷ

tư thàn, vừa góp phàii liên kết lạo nên

’ nhữmg bức Lranh đậm nét V(3 (lòi sống xã hội \ à

tự nlhiồn.

Tnong đặc tínli chiĩnn cìia tho’ ca phương Đỏn<», nhiềiu ý kiến đă bước đằu nhận ra đưọ’c lính cách Việt Nain đậm nél trong thư ca của Bác « Thơ

31

của N gưòi bằng máu, bẵng thịt, là Iho' c ủ a cỗ Việl Nam » (Katép Yaxin) Đó là línli chấl bền bỉ,

cư on g nghị trong đấu tranh, đưỌ'c biêu hiện nôi

lè n n h ư m ột h ơ i th ơ tr u y ền Ih ố n g , m ột Dhầm ch ấ t tinh thần tự nhiên, gần gũi của một Jàii tộc đã liến hành những cuộc, chiến đấu quật khỏ i suốt trong Irường kỳ lịch sử Tinh chất đấu Iranh bền

bỉ và kiên cường ấy mang một nội dung và sắc

Jạ với truyền thống dân tộc, mà có niiiều mặt tiếp nối liên tực và sáng tạo Tinh chất cưong nghị, bền bỉ luôn luôn được kếl họp với tình cảm nhân

■ái cao thượng nhiT một sự hòa họ’p tự bên trong của lâm hòn dân tộc, như phẫm chất quen Uiuộc của tính cách Việt Nam «Tho' của Người bao giờ

■cũng đ ư ợ n i m ột Lình th ư ơ n g }'êu n h à n lo ạ i đi đôi vỏ'i một tính cách cưong nghị rất là Việt Nam » Một số nhà thơ tìm thấy trong thơ Hò Chủ tịch

sứ c sổng yà niềm tin lạc quan, một niềm vui tuy binh dị, hồn nhiên, mà đằm thắm, sàu xa vù mang

rõ nét tâm hồn Việt 'Nam N gưòi ta thường nhắc đến trong thơ Bác cái cười của người nòng dân Việt Nam, tiếng cười lạc quan, hồn hậu luòn toát

ra ánh sáng của chính nghĩa yà tinh thần phê phán mạnh mẽ những ngang trái, bất công của cuộc đời cũ Gàn gũi hơn, đó là nụ cười Việt Nam, nụ

cư ờ i của những ngưòi chiến thắng.

Toàn bộ những phẫm chất Irên đã tạo cho tho’

củ a Hò Chủ tịch m ột sức hấp dẫn và truyền cảm, không chì riêng với nhân dân trong nưởc, mà rộng ra cả với nhấn dần tiến bộ vầ bạn bè irên

Ihế giới Thơ cỉia Người có mội siVc lav dộng và Ííiao cảm đặc biệt.

« Tôi đã cỏ cái d u y ê n đưọx đọc Nhậl k ỷ Ironq

lù đ ịc h ra tiến g P h á]), n h ữ n g b ài tlio' đã x á o Lrộn làm hồn tôi» (Pie Xơgóx).

Nhà tho’ xồ-viết AnLòcônxki, dich giả tập thơ

N h ậ t k ỷ Irong lù ra tiẽng Nga, nhận xét: « Tru'ó’c

niắt chüiij ta có khoảng gàn một Lrăin bài thơ tứ tuyệt có sức Ihiivết phục con người và sức mạnh thi c a to ló'n Tàm hồn thanh khiết và sự chân thực

C:’ia ỈIỒ Cliủ tịch đưa người đọc írỏ- về íJỈữa cuộc đời đang luo động, đẩu tranh, vó'i những gian truân và niềm vui gắn bó, tin cậv Mỗi bài tho' là một lòi nhắc nhủ, một bài học, nàng ta lèn một lằm nhận íhirc m ói đẽ Un tưỏng và phấn chấn iro n g nhiệm YỊI h iện Íí.ii \ à cuộc sổng Irong tương lai.

« Oi, Ngưòi õng x an h biếc, mộl nhà thơ không

chút hụi mờ Đỗi với ?vgưỜL, vần thơ m ang i’Ị bánh,

Vị bột thơm lừ chiếc cỗi thò sơ.

Đổi ưới Người, con nay chỉ (lãm,

So sánh Người như CỈIỐII sách chỉ dư ờ ng».

sàu sắc những Víín đồ quan trọng nliẩt của đừi sống dàn tộc trong nhiệm vụ giải phóng và xây dựng dất nước Cảm hửng lớn (ĩ Kliỏng có gi quý hơn độc lập, tư (lo » là cảm hửn<' chủ đạo trong thơ N gười, đưực nàng lên đến đỉnh cao của chủ nghĩa anh hùng cách mạng và tỏa sâu yào bao khát vọng và nỗi niSm của quằn chúng lao động, trong chiến đấu và sản xuất.

N gưòi là nhà thơ lớn của dân lộc \ i Người đã mỏ' ra một thời đại mới trong thcr ca Người đặt nền móng vững chắc và sáng tạo tinh hoa cho thơ

ca của thời đại cách mạng vô sản Lịch sử phảt triến thơ ca của dân tộc còn lưu lại cho thời k}' sau những tài năng thi bả của các thế hệ trước,

từ N guyễn Trãi, Nguj'en Bỉnh Khiôm, Nguyễn Du

đ ến N gu yễn Đinh Chiẽu, Phan Bội Châu Sự nghiệp sáng tác của m ỗi người là một trong những đỉnh cao của truvền thống thơ ca dân tộc Nhưng rồi

bị giới hạn của thời đại và giai cẩp, mỗi tác giả vừa là m ột thế giứi riêng mở ra chan hòa và chia

xẻ với cuộc đời, vừa khép lại trong nỗi đau xót

xa và những bế tắc riêng.

Tính đảng vô sản, chất thép của thời đại m ới,

đẵ chắp cánh cho hòn thơ bay cao, vưọ’t khỏi những i-ảng buộc nặng nề của quá khứ, từ cuộc đời h iện tại mà vươn tới tương lai, gạt bỏ những riêng lư nhỏ nhặt mà hòa vào cuộc đời chung Mang sâu sắc dấu ấn của một nhân cách, một tâm hồn lở n , thơ của N gưòi chứa chan cảm hirng anh hùng ca của thời đại và là tiếng nói chan hòa, tỏa sâu đến được vởi m ọi tấm lòng, mọi cuộc đời trong quần chúng lao động.

Người là nhà thơ lớn của dân tộc, vi thơ của

N gươi kết hợp được sâu sắc nhất những phầm

c h ấ t cao đ ẹp tro n g th ơ Chất tri tu ệ tỏ a s á n g c ủ a

th ế giới quan Mác — Lênin và vẻ đẹp của m ột tư

d uy nhạy cảm, sâu sắc, uyên bác về kiến thức đã kết hợp được với tấm lòng nhân ái cao thượng rất mirc đẳm thắm yêu đời, yêu người của người chiến s ĩ cộng sản Thơ của Người hòa hợp được những phầm chất thi ca tưỏng như đối lập nhau : chất a n h hùng ca và nét trữ t ì n h mềm m ại, Yẻ

b ìn h dị gần gũi và sự hàm súc, thâm thúy, phong cách thơ trang trọng và điệu châm biếm sắc sảo,

ch ất tinh hoa của cô thí và tính hiện đại của thơ

ca cách mạng của thời đại mới.

35

CHƯƠNG TỈIỬ IIAĨ

c h â n thành củ a N g ir ò i tr ên c o n đưừn<Ị cử u n ư ớ c

vẫn làm chúng la xúc động sâu sắc: « T ự do cho đòng bào ỉõi, độc lập cho Tỗ quốc iôi, đấy là iất cả những đieu tôi muôn, d ấ y là lất cả những điều tôi hiều »

!• T r à n D ân T iê n : A’/)ír/ỉ(/ inĩĩii chuyện vầ d ừ i hoạt động

của H ề Clủi tịch Nhà xu ẫl bản Văn iiọ c , H à NỴ)i, 1960>

tr 4G

Hồn trỏ’ về và đừng đắm đuổi mê say, đừng mơ

m ơ mộng m ộng, mà phải thức tỉnh, thấy rõ tình cảnb của non sông, đất nư ớc, đễ lo toan, khôi phục Những tấm lòng thơ v ì nước, vì dân trên

^hật đáng quý Thơ của Hò Chủ tịch không khai thác theo h ư ó n g đó Khi Bác nỏi quốc hòn đã hàm

ý gắn vinh quang của Tổ quốc với trách nhiệm

\hắm và hành động cứu quốc dũng cảm của hàng

« N ă m Iròn Tồ quốc tăm hơi vắng,

Tin tức bèn nhà 'bữa bữa irông».

(jrức c ả n h )

Toàn b ộ những suy nghĩ của Người deu hưóng

vê mộ*t T ỗ quốc cụ thê, nhân dâu đang phải cliỊu đựng toao cảnh đời lầm Lhan khò cực « Nội thương Vttệt cảnh lầm Ihan )) Tô quốc là noi các đồng chí ngày đêm đang hoạt động cho phong Irào, noi «tú n g bay cò’ nghĩa khắp Lrăra m iền» Cũng

vì thế anà trong xa cách ngàn trùng, tỉím lòng Người không; sao nguôi nỗi Iihó' thưo’ng và càng căm uất xỏt xa cho cảnh ngộ.

'■'Cì'-»'

<i: Nghìn dặm bâng khuâng hòn nước cũ, Muôn tơ vương văn niộnq sũu nay,

ở íù, năm trọn, ihân ưô iội,

Hòa lệ thành thơ lả nỗi này ».

Tinh cảm thiông liêng ấy với dân tộc và đất nưt không hề nhuốm chút bi quan, tiêu eực nà( Nhiệm vụ của Người đang tiến hành chưa thàn công, nhưng không hề có một nét tâm lý nào củ người thất bại, cảnh ngộ mà Người đang phải chị

đựng thật khó khăn « oái oăm gió cản cánh ehiì

b ă n g » n h ư n g tu yệt đối k h ô n g p h ả i là sự thất thi Ngược lại, Người luôn giành thế chủ động, lài chủ hoàn cảnh, và phát huy ý chi và nghị lực tron đấu tranh Trong hoàn cảnh lao lung trên đấtnưó người, Người luôn khẳng định vi trí và tư thế củ người chiến s ĩ cách mạng Tuy đất nưởc chư đirợc giải phóng, còn bị bọn thực dân xám chiếir nhưng ngưòri chiến s ĩ cách mạng là người có

thức sâu Sắc vê vận raệnh Tô quốc Xương mủ

của bản tlâ n là một phàn của dất nước, ý chi và hoạt động cách mạng của mình là trong lư thế đại biêu cho cân tộc Việt Nam :

((T(í là đại bièu dán Việt Nam,

Tin đến Trunq Hoa đe hội đàm.

Sự cỏ m ặ của Người trôn đất nước Trung Hoa cũng nhẳii vào một mục dich đó Ngưòi khẳng

đ ịn h c h ủ [Uyền của d àn tộc v à p h è p h á n chủ n g h ĩa sôvanh ru'ớc lớn Quan điêni dân tộc của Ngưòl

là quan đêm của giai cấp vò sản luòn đòi hỏi sir tôn ^ ^ n g v à quyen bình đẳng giữa các dân tộc.

Kiáììỹ Nhật cờ bay kháp Á cháu,

í i C ờ t o , cờ nhỏ, chânq đầu nhnii.

’’*■ C ờ to đ ã hẳn lù nên có,

^.Ũờnhỗ dù sao, thiếu được đáu».

( N g à y 11 thảng l í )

47

Ta luôn bắt ịtặp trong lập tho' c6t cách ung dung

Ihử tluich khó khăn, và cao hơn là lư Ihế của ngưòi đại biêu của dàn tộc trên đất niróc ngưòi Chế độ

quyền tư sản đă vi phạm những nguvêji tắc cơ bản của quyền binh đẳng dàn lộc Ngưò'i sỉr dụng sắc sảo vũ khí châm biếm đe phê phán íLhai độ vSai

^ d ị ặ i d ó :

«Đoàn Mỹ đi rồi, đoàn Anh đcn,

chôn mừng reo iỏ nhiệt tình.

Ta cãnq một đoàn thăm nước bạn,

Lại dùiìh riêng một lói hoan nghênh».

(Đ o á n dại bien A n h saiìỊ/ tham T r u n g Hoa)

Ouan điềm phàn tich và phê phán của Ngiròi dựa

t r ẻ n CO' s ỏ ’ n ẳ m đ ư ọ ’C c h ắ c b ả n c h ấ t x ã h ộ i c ủ a

từng quốc gia, bản chất giai cấp của các lién minh Đoàn Mỹ, đoàn Anh và chế độ Trung Hoa dân quốc

dễ có sự câu kết Tự nhiên là ở đây, Ngiròi íuôn

có sự phân ])iệt rõ ràng giữa bản cliất của chè' độ Tưởng Giới ĩh ạ c h Y ỏ ’i nhân dàn Trung Qiiổc

thông gắn bỏ với quần chúng lao động Trung Quốc Người trân trọng và cảm thương wL những người phu đường văt vả một nắng hai ssưừng,

N gưò'i ch ia sẻ n iề m v u i v ó i b à c o n n ôn g dàrầ trong mùa lúa chín và nỗi khó khăn trong những \ụng

bị hạn hán Tình cảm của Người luôn bộc lộ tinh hữu nghị dân tộc và linh hữu ái giai cấp cỏ thễ nói rầng, trong quan điềm dán lộc, Người luôia luôn

ỷ' bộc lộ sâu sắc t i n h thần làm chủ và ý thức tôn

ị trọ n g q u y ề n b in h đẳng củ a cá c d ân tộc th e o lập

đtrợc xác lập và phát triên trong tư tưởng cảch

^ m-ing của người chiến s ĩ cộng sản và trẽn thực tiẽn của cả một cao trào cách mạng sôi nôi ở trong nước vào thời kỳ tiền khởi nghĩa.

Ti'ong cảm hửng lớn « Không có gì quỹ hơn độc lập, tự do í , tho- của Bác thấiTi sâu và toát lên niạnh mẽ khát vọng và ỷ chí đấu tranh cho lự do

« Tự do », hai tiếng thiêng liêng ấy vẫn là ước mơ

và niêm khao khát của biết bao tiếng nói thơ ca tiến bộ trong quả khứ Trong gông cùm xiềng xích

» của nliũ-ng kiếp người nô lệ, trong bóng tối âm thầm không lối ra của những nhà thờ giáo hội, hay ngay trên mữ miện của bọn vua chúa, không thê tìm thấy thực sự khuôn mặt và ánh sáng của

tự do Tự do trong xã hội cu nẳm trong mo’ ưỡc

và ỹ chí của những người đấu trank cho tự do

Nó biến thành sức mạnh của thanh gưom và lời thơ của Pètôjjhi, nỗi niềm trong thơ của Mikiôvích, Puskin, thành những văn tliơ sục sôi tâm huyết củá Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng Nhưng

^ tự "vừa là ý chi phải vira là sự nhận thức quy luậtKỊỉách quan Những nhân vật anh hùng trong

<Ịuẳ ầ h ứ , trưóc nliững giói hạn khẳc nghiệt của giai cấp và thời đại, luy họ không chùn bước tirữớc khó khăn và thým clií trước cái chết, nhưng kịlô|Xg tránh khỏi ro'i vào tàm trạng ngỡ ngàng 4HÇX'

trirớc vận mệnh của lịch sử và cô đơn khí Ihiếu

sự Liếp sức của quàn chúng.

Với các chiến sĩ cách mạng của giai cấp vò sản,

tự do là ý chí đấu tranh và cũng ở sự nhận thức

q u y lu ậ t p h ảt tr iẽ n x ã h ội vở i n iề m Lin tẩt th ẳ n g Cũng vì thế mà ngav trong hoàn cảnh khó khăn,

t ù đ à y , g i a n k h ỗ , n g ư ờ i c h i ế n sĩ- c á c h m ạ a g v ẫ n

giữ vững ỷ chí đẩu tranh cho tự dọ.

Nhật k ỷ trong tù là tập thơ tràn đày câm hứng

và khát vọng tự do Luy Bác phải ở vào cảnh mất

tự do Đòng chi Tố Hữu nhận xét : « Nliiều lần Bác dùng chữ tự do, cảm giác tự do toát lê n trội nhất trong tập thơ, tự do của dân tộc và tự do cua con người, trước hết là tư do của Tô quốc»^ Ý kiến của đòng chỉ Tố Hữu đã nói lên ý nghĩa sâu sắ c và rộng lớn của cảm hứng tự do qua tập thơ Nhà

tù khôag thê làm nao núng tinh thần đấu tranh cho dàn tộc của Người, không thê giam harm ý chí của Người Trên trang bia của tập thơ, Bác -vẽ hai cánh tay tuy bị xiềng xích nhưng vẫn nắna chặt

và giơ lồn cao, hinh ảnh đăv sức manh qiuAI khải-, tượnịi trưng cho linh thần lã ên ẹim ng chiếEi đấu, không chịu khuẫr^phựcTTỉaíthơ^ỉĩiử dầu có ý nghĩa tiôu đề của tập thơ là bài thư ca ngợi ttijr do,

ca ngợi sự tất thắng của ỷ chi đấu tranh cách mạng :

«Thân th ì ở trong lao, Tinh Ih'án ở ngoài lao.

Muổn nên sự nghiệp lởn, Tinh thăn cànq phải cao ».

1 Báo r ă n học sỗ 95, n g à y 20-5-1960.