Bài viết Y tế nông thôn: Bài toán chưa có lời giải đúng trình bày về một số tình hình y tế cơ sở ở nông thôn, những cơ sở kinh tế xã hội hiện nay của việc xây dựng mạng lưới y tế cơ sở, vai trò, chức năng hệ thống cơ sở y tế,... Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết để nắm bắt nội dung chi tiết.
Trang 1B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
Y t nông thôn – bài toán ch a có l i gi i đúng
Có m t th i t ng ch ng nh v n đ h th ng y t và ch m sóc s c kh e n c ta đã hoàn ch nh n m c m t quan ch c c a WHO t i Hà N i đã nói khi t ch c này v i vào
Vi t Nam “Toàn b Vi t Nam có th coi nh m t d án ch m sóc s c kh e ban đ u đ c thi t k t t” 1 Nh ng chúng tôi xin d n ngay m t nh n xét v v n đ này c a m t ng i n c ngoài trong nh ng n m g n đây, t c là sau bao n l c c a chính ph , c ng đ ng và s giúp đ
c a các t ch c Qu c t v h th ng ch m sóc s c kh e c a chúng ta: “N u ta ch nhìn vào các y u t nh s cán b y t / t l dân c , s phân b các c s y t , các gi i pháp cho nông thôn thành th , các ch s v tiêm ch ng tr em d i 1 tu i, vi c th c hi n công tác k ho ch hóa gia đình… thì không th đánh giá đúng hi u qu c a h th ng y t c ng nh v n đ ch m sóc s c kh e Trong khi th c t toàn b c dân đô th đ u có đ c d ch v y t thì ch có 90%
c dân nông thôn đ ng b ng sông H ng và 40% c dân đ ng b ng sông Mê kông đ c
ph c v ” 2
Nh v y bài toán v h th ng y t và ch m sóc s c kh e nông thôn ch a có l i gi i đúng Th t v y, khi mà ch còn vài n m n a chúng ta đã b c sang th k 21 thì n c ta v n
là n c nông nghi p v i t tr ng 80% c dân và t ng thu nh p qu c dân t ngu n l c dân s này ch chi m 20% Và h th ng y t , ch m sóc s c kh e l i t p trung vào 20% dân c đô th
v i m t t tr ng không cân đ i
Chúng tôi hi u r ng khó có th tìm ngay m t l i gi i cho bài toán này B i v y xin ch
có m y ý ki n t cách ti p c n kinh t xã h i v m t v n đ : m ng l i y t c s nông thôn –
và c ng là v n đ nan gi i hi n nay, khi đ t n c đã chuy n sang n n kinh t hàng hóa Tìm
đ c m t mô hình ho t đ ng phù h p cho y t c s nông thôn hi n nay là v n đ then ch t
T cách đánh giá y t là m t thi t ch xã h i, b i v y bài vi t này xin trình bày m t s đi m chính sau đây: 1/M t s tài li u v tình hình y t c nông thôn 2/Nh ng c s kinh t xã
h i hi n nay c a vi c xây d ng m ng l i y t c s 3/Vai trò ch c n ng c a h th ng y t c
s - nh ng v n đ b t c p 4/Gi i thi u hai mô hình ho t đ ng y t c s 5/Nh ng b n kho n
v l i gi i
1 M t s l i gi n v tình hình ho t đ ng c a y t c s nông thôn
1
Djukanovie V.Hetzel BA (ed), The Demographic Republic of North VietNam In basis Health Care in
Developing
2
De Vylder S.Fford A Viet Nam, an economy in transition Swedish International development Authority
VietNam, stabilization and structural reforms World Bank 1990 Washington D.C
Trang 2B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
Chúng tôi xin nêu m t s li u t ngu n th ng kê c a B Y t n m 1994 hai khu v c:
nông thôn và thành ph
B ng 1: S li u chung v tình hình y t c s và cán b y t
a danh S tr m có
c s và
gi ng
b nh
Xã ch a có nhà tr m
S CBYT Xã ch a
có y s
Xã ch a
có NHS
S CBYT
h ng biên ch
CBYT
h ng
ch đ 58TTg
B ng s li u trên cho ta th y y t khu v c thành ph có c s và s cán b y t chi m
m t t tr ng l n so v i nông thôn Các c s thi u cán b y t và không có c s nhà tr m
hoàn toàn t p trung nông thôn (so v i t l dân s nông thôn/thành ph =1/5)
S li u chi ti t v cán b y t c ng cho th y m t v n đ t l cán b y t các c s
thành th chi m t l l n so v i khu v c nông thôn (so sánh v i t l dân s nông thôn/thành
th = 1/5)
V tuy n huy n khu v c nông thôn c ng có tình hình t ng t : t l c s y t c ng
nh CBYT khu v c thành th c ng chi m t l h n h n nông thôn (s v i t l dân s
nông thôn/ thành ph = 1/5)
S li u cho th y t c đ t ng tr ng kinh t liên t c t 1990-1994, trong khi đó t l
t ng chi phí cho y t tính trên t l GDP thì không t ng ây là m t khó kh n cho ho t đ ng
c a ngành y t nói chung và y t nông thôn nói riêng
Ba khía c nh a c s kinh t xã h i nông thôn hi n nay mà theo chúng tôi là có nh
h ng l n đ n vi c c ng c m ng l i y t c s c ng nh vi c t ng c ng hi u qu các
ch ng trình ch m sóc s c kh e ban đ u
M t là quá trình chuy n d ch c c u kinh t ng l i i m i c a ng đ c th c thi
nông thôn có th đánh d u b ng hai cái m c đáng ghi nh : đó là th i đi m ra đ i “khoán
10” và “ch th 100” T 1986 đ n nay nông thôn n c ta th c s đã có m t quá trình chuy n
d ch c c u s n xu t Nông nghi p (bao g m c tr ng tr t và ch n nuôi) không còn là đ c tôn
trong c c u s n xu t và thu nh p nhi u vùng nông thôn n c ta, đ c bi t là đ ng b ng sông
C u Long và đ ng b ng sông H ng D ch v và ti u th công nghi p đã d n chi m m t t
Trang 3B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
tr ng đáng k trong nhi u đ a ph ng c ng nh h gia đình M t vài ch báo c a quá trình
chuy n d ch c c u đó là: chuy n d ch t l h nông nghi p thu n túy sang phi nông và h n
h p Bình quân thu nh p đ u ng i t ng trong các h h n h p và d ch v Tính n ng đ ng th
tr ng là y u t quan tr ng hàng đ u quy t đ nh tình hình kinh t h gia đình
B ng 2: T l h phi nông qua các n m đ i m i 3
M t ch báo quan tr ng c a quá trình chuy n d ch c c u s n xu t c ng nh kinh t xã
h i chính là s phân t ng xã h i Mà tr c tiên đó là s phân t ng m c s ng, hay còn g i là
s phân hóa giàu nghèo V di n m o chung c a s phân t ng này có th th y qua m t s đi u
tra c a Vi n Xã h i h c H i D ng, à N ng, C n Th Các k t qu nghiên c u cho th y
m c dù nông thôn n c ta đang có d u hi u đáng m ng c a s chuy n đ i kinh t song m c
đ nghèo đói v n còn là đáng k GDP bình quan 1ha nông nghi p ch là 650 USA/n m, bình
quân m t lao đ ng nông nghi p kho ng 185 USA/n m Và thu nh p c a m t lao đ ng nông
nghi p ch đ t 120 USA/ n m4
Vi t Nam hi n đang có 51% dân c s ng d i ranh gi i nghèo (theo WB)
Hai là y u t chính tr xã h i.Ch đ ta xác l p quy n làm ch c a ng i dân Chúng
ta đang c g ng th c hi n c ch dân bi t, dân bàn, dân làm, dân ki m tra B c đ u nhà n c
ta đã hình thành m t môi tr ng pháp lý, tuy nhiên môi tr ng này c ng ch a đ c n đ nh
(ngu n WB)
Ba là môi tr ng v n hóa nông thôn hi n nay.M c dù đang có s chuy n d ch v c
c u s n xu t c ng nh đ i m i v đ i s ng kinh t , song môi tr ng v n hóa nông thôn hi n
nay n c ta còn mang đ m nét v n hóa truy n th ng Các y u t v n hóa hi n đ i (các
chu n m c-giá tr ) ch a đ đ nh hình, ch a đ m nh đ thay th cho các chu n m c giá tr
truy n th ng, trong đó có v n đ v s c kh e và b nh t t M t vài ch báo v m t này nh
sau: 1/ Trình đ v n hóa c p III ph thông ch chi m 10% Trình đ d i c p II H i H ng là
17,5%, Qu ng Nam- à N ng là 69,9%, C n Th là 72% 2/ T l ng i đ c báo: H i H ng
6,3%, Qu ng Nam- à N ng: 7,0%5 Có th nói y u t v n hóa làng xã v n đang là nét v n
hóa ch đ o, song c ng ph i k đ n các tác đ ng t “bên ngoài làng” vào môi tr ng v n hóa
này ó là h th ng thông tin đ i chúng (phát thanh, truy n hình…), đã và đang có nh ng tác
đ ng đáng k vào t ng l p công dân m i nông thôn
3
Nguy n Ti n Thoa: Ch ng trình Vi t Nam-C ng hoà Liên bang c- Báo cáo t ng h p k t qu đi u tra ti m
n ng phát tri n kinh t nông thôn Vi t Nam 10/94
4
T ng Lai: Xã h i h c và nh ng v n đ c a s bi n đ i xã h i.NXB Khoa h c Xã h i -1997
5
T ng Lai: Xã h i h c và nh ng v n đ c a s bi n đ i xã h i.NXB Khoa h c Xã h i -1997
Trang 4B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
Trên đây là ba y u t kinh t xã h i c b n mà theo chúng tôi nó là c s cho các nhà
l p k ho ch, qu n lý làm c s cho vi c tìm ra m t mô hình h p lý cho y t c s nông thôn
3 Vai trò ch c n ng c a h th ng y t c s - nh ng v n đ b t c p
S ti n b xã h i, ph n nào đ c đánh d u b ng s chuyên môn hóa các ch c n ng xã
h i Tr c đây, m t th i k ng i ta l m t ng r ng ch m sóc s c kh e là ch c n ng c a gia đình và c ng đ ng C ng gi ng nh vi c báo chí hay nói đ n v n đ “xã h i hóa công tác y
t ” (socialize) mà không hi u h t ý ngh a c a khái ni m này Xã h i hóa không có ngh a là
m i ng i, m i nhà… đ u làm công tác ch m sóc s c kh e ban đ u và y t - đi u đó t ng
đ ng v i khái ni m v n đ ng xã h i (mobilize) Vi c đó trái v i vi c chuyên môn hóa các
ch c n ng c a các thi t ch xã h i Xã h i ch ti n b khi mà m i ch c n ng xã h i do m t c quan chuyên trách
T ng t nh v y m i tuy n y t ch có nh ng ch c n ng nh t đ nh Y t c s không
có ngh a là đ ng nh t v i tuy n y t th p nh t v m t chuyên môn, k thu t, tuy n làm công tác ch m sóc s c kh e ban đ u Cho đ n nay y t c s có 3 ch c n ng c b n trong h th ng
y t nh sau: 1/Công tác khám ch a b nh, đi u tr 2/Công tác phòng b nh – th c hi n các
ch ng trình y t 3/ Công tác l u tr thông tin y t
D dàng nh n th y nh ng b t c p trong các ch c n ng c b n c a tuy n y t c s Có nhi u lý do và các minh ch ng cho ch c n ng khám ch a b nh c a y t c s đã d n chuy n cho h th ng y t t và vi c t ch a ho c ng i b nh chuy n th ng lên tuy n cao h n Các
lý do làm gi m ch s h p d n c a ng i b nh v i y t c s là: không thu n ti n (gi gi c khám ch a b nh , ph ng th c thanh toán ti n, đ n nhà ng i b nh) – xa nhà dân – thu c và trang thi t b kém ch t l ng – đ c bi t thái đ và trình đ c a th y thu c không t t Cùng v i
vi c Nhà n c ban hành pháp lu t hành ngh y d c t nhân c ng nh vi c ti n hành thu m t
ph n vi n phí càng là y u t đ làm gi m tính h p d n c a m ng l i y t này C ch th
tr ng đòi h i s kh t khe trong vi c cung ng các d ch v , ng i tiêu dùng ngày càng có
nh n th c cao h n v l nh v c này, b i v y mà tính h p d n c a y t c s nhi u đ a ph ng quá kém, đ ng ngh a v i vi c chuy n giao ch c n ng khám ch a b nh cho y t và tuy n trên
Ng c l i vi c gi m ch s h p d n trong vi c thu hút ng i dân đ nkhám ch a b nh thì
ch c n ng phòng b nh và th c hi n các ch ng trình y t c ng đ ng ngày càng có hi u qu
Có th nói đây là m t m nh nh t c a y t c s nông thôn hi n nay
Ch c n ng l u tr thông tin Có th là quá đ cao công vi c ghi chép s sách, báo cáo
v ho t đ ng khám ch a b nh, tình hình b nh t t và th c hi n các ch tiêu y t b ng danh t
“l u tr thông tin” Nh ng đây chính là c s đ u tiên cho các th ng kê mang t m qu c gia
và không ít các k ho ch y t , chính sách y t b t đ u t nh ng s li u h t s c gi n d này V
ch c n ng này c ng là m t h n ch c a tuy n y t c s nông thôn hi n nay Song không th
Trang 5B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
đ l i cho cán b y t đây mà tr c h t ph i nói đ n t m v mô c a v n đ này, đó là vi c
B Y t có quá nhi u thay đ i v h th ng báo cáo c a y t c s -h th ng này g n v i ch c
n ng nhi m v c a ng i cán b y t , đ ng th i các ch ng trình y t l i đòi h i h th ng
báo cáo riêng c a mình – h th ng này g n li n v i vi c nh n vi n tr c a các t ch c qu c
t Vì v y d n đ n tình tr ng “quá t i” v s sách, báo cáo song tính hi u qu và đ tin c y
l i th p
Th nh t: tr m y t xã H ng D ng, huy n Thanh Oai, Hà Tây
Theo chúng tôi, đây là mô hình t ng h p s c m nh c a c ng đ ng ph c v công tác
ch m sóc s c kh e ban đ u – d a trên nguyên t c qu n lý cán b y t và l y kinh t làm y u
t ch đ o đ g n bó CBYT v i công vi c
T i H ng D ng có m t ban ch đ o ch m sóc s c kh e ban đ u do ông ch t ch xã làm
tr ng ban, thôn có ti u ban ch m sóc s c kh e ban đ u do ông tr ng thôn hay bí th ch
b đ m nhi m Chính h th ng này đã huy đ ng đ c s c m nh t ng h p, lôi kéo đ c c
c ng đ ng tham gia vào công tác ch m sóc s c kh e ban đ u T i tr m y t có 9 cán b y t , 4
y s , 1 bác s V n thu c c a xã: 20 tri u đ ng Tr m có máy X quang, xét nghi m M t s
v n đ v t ch c: s p x p gi làm vi c cho phù h p v i nông thôn (mùa hè, ngày mùa… không ngh ch nh t, ngày l ) Cán b y t không đ c có túi thu c riêng, không đ c đi u tr nhà Giao ban đ u vào các bu i sáng đ xem xét công vi c hôm tr c và công vi c hôm sau
T i thôn có m t y tá cho m t thôn làm nhi m v đi u tr t i nhà theo đ n c a tr m, báo cáo
d ch, v sinh môi tr ng, báo cáo t vong… V thu nh p c a cán b y t nh sau: t i tr m y
t ngoài s th c hi n theo 58, còn s cán b y t h p đ ng c ng đ c tr theo ng ch b c T t
c ngu n thu t i tr m trích 20% chia cho cán b y t M i cán b y t t i tr m đ c chia m t
su t ru ng 700m2 nh tiêu chu n c a xã viên khác Y t thôn m c chi trung bình 350 kg thóc/6 tháng – c ng có m t su t ru ng nh xã viên (n u qui ra ti n kho ng 130-140.000/ tháng)
Xin d n m t s li u v tình hình khám ch a b nh c a tr m trong vài n m g n đây đ
th y đ c hi u qu c a mô hình này
Trang 6B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
ánh giá v nguyên nhân d n đ n thành công đó c a h i ngh ch m sóc s c kh e ban
đ u nh sau: Ch t l ng đi u tr cao, chi phí th p Thái đ ph c v t t Cung c p d ch v
thu n ti n N m đ c mô hình b nh t t đ xây d ng k ho ch ho t đ ng T o ra m t ngu n
kinh phí đ tái ho t đ ng, h tr đi u ph i cho ho t đ ng các ch ng trình y t có ngu n kinh
phí th p Bi t t o đi u ki n nâng cao đ i s ng cho cán b y t c hai khu v c: tr m y t và
thôn
Th hai: tr m y t xã ông Th , huy n Yên Phong, B c Ninh
Theo chúng tôi đây là mô hình khá ph bi n y t c s hi n nay Ho t đ ng c a y t
ch là s hoàn thành các nhi m v mà trung tâm y t huy n giao cho Thi u v ng s h tr
c a c ng đ ng mà tr c h t là y ban Nhân dân xã Không huy đ ng đ c ngu n v n cho
ho t đ ng y t Không chú tr ng đ n đ i s ng c a cán b y t xã và thôn K t qu là ch s
h p d n ng i b nh s d ng d ch v y t c a xã r t kém: 65% ng i b nh đ n y t t , s đ n
tr m kho ng 20%, còn l i là t ch a ho c v t tuy n ánh giá v nguyên nhân c a s ho t
đ ng y u kém này c a h i ngh nh sau: thi u s ch đ o c a UBND (ch tham gia khi có s
kêu g i c a trung tâm y t ) Tr m y t xu ng c p v trang thi t b và ph ng ti n Công tác
qu n lý các th y thu c t và d c t còn y u Cán b y t c a tr m v nhà còn ch a t V n
thu c quá ít, m t hàng nghèo nàn (1.280.000đ) H tr cho cán b y t thôn còn quá th p:
10.000 đ/ tháng Vài s li u v ho t đ ng c a tr m nh sau:
Thay cho l i bình lu n v hai mô hình ho t đ ng c a y t c s nông thôn trên đây,
chúng tôi u n nói đôi l i v nh ng b n kho n cho vi c tìm ki m m t mô hình thích h p i u
ki n kinh t - xã h i và v n hóa hi n nay chính là c s đ u tiên cho các nhà qu n lý xem xét
Trang 7B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn
Th nh t là ngu n l c tài chính dành co ho t đ ng y t là đi u quan t ng M t v n đ khác, s d ng h p lý ngu n l c s n có c ng không kém ph n quan tr ng Nói v v n đ huy
đ ng c ng đ ng Morley D.Johde, Wiliam G đã vi t “… huy đ ng c ng đ ng không ch vi c
đ ng viên các ngu n l c c ng đ ng mà c quá trình qua đó m i ng i ki m soát đ c các
y u t xã h i, chính tr , kinh t và môi tr ng mà có nh h ng t i s c kh e c a h ” i u
này chính xã H ng D ng đã làm đ c T i xã ông Th , tình hình ng c l i, kinh t và m c
s ng c a ng i dân cao h n H ng D ng nh ng không th t ch c đ c ho t đ ng y t t t
B i vì chính khái ni m ch m sóc s c kh e ban đ u đã không đ c hi u h t t m quan tr ng
c a nó “Th ng có s thi u hi u bi t v t m quan tr ng c a s tham gia tích c c c a c ng
đ ng và c a nhu c u đ i v i nh ng ho t đ ng kinh t liên ngành đ nâng cao m c s ng và
s c kh e” 6
Th hai là vai trò qu n lý c a ng i tr m tr ng y t c ng nh s quan tâm ch đ o c a
y ban Nhân dân xã c ng h t s c quan tr ng Ng i tr m tr ng y t s là ng i tham m u cho y abn Nhân dân trong vi c tìm ki m các ngu n l c V n đ thu d ch v phí hi n nay
c ng nh vi c s d ng h p lý các ngu n l c tài chính c ng do ng i tr m tr ng đi u hành,
b i v y chúng tôi cho r ng vai trò ng i tr m tr ng là r t quan tr ng
ào t o nâng cao trình đ chuyên môn th ng xuyên cho cán b y t , b o qu n s d ng
h p lý trang thi t b c a tr m y t c ng là v n đ quan tr ng Nh chúng ta th y H ng D ng thu hút đ c ng i b nh chính là do trình đô chuyên môn, c s v t ch t, c ng nh y đ c c a các cán b y t đây
Th ba là th ng xuyên ch m lo đ i s ng c a cán b y t c s b ng các ch đ chính sách c th c a nhà n c c ng nh nh ng sáng t o c a th c t t ng đ a ph ng nh tr ng
h p H ng D ng đã làm Thu hút đ c nhi u h n các bác s và ng i c trình đ chuyên môn gi i làm vi c xã b ng chính nh ng chính sách v đãi ng cho cán b
Y t c s - chính là m t khâu trong h th ng an sinh xã h i c a nông thôn trong b i
c nh kinh t th tr ng hi n nay Ho t đ ng c a m ng l i y t này không ch là ho t đ ng mang tính chuyên môn đ n thu n mà còn mang m t ý ngh a xã h i to l n Chúng ta tin r ng
h th ng y t s d n thích ng v i nh ng đi u ki n m i và đi vào phát tri n đáp ng nhu c u
v d ch v y t và s c kh e
6
James Allman: Ch m sóc s c kho ban đ u Vi t Nam i h c Pari V-1992