Thanh niên và văn hóa truyền thống - Lê Đình Cúc

Những năm gần đây trước những hiện trạng phức tạp của xã hội như: Cờ bạc, mại dâm, ma túy và tội phạm vị thành niên tăng cao nhiều người không khỏi lo lắng, thậm chí lo sợ, những hiện trạng trên thời nào cũng có nhưng chưa bao giờ đáng báo động như hiện nay, mời các bạn cùng tham khảo bài viết Thanh niên và văn hóa truyền thống dưới đây để hiểu hơn về vấn đề này.

Thanh niên và v n hóa truy n th ng

LÊ ÌNH CÚC

Nh ng n m g n đây tr c các hi n t ng ph c t p c a xã h i: c b c, m i dâm, ma túy và t i ph m v thành niên t ng cao, nhi u ng i không kh i lo l ng, th m chí lo s

Nh ng hi n t ng trên, th i nào c ng có, nh ng ch a bao gi đáng báo đ ng nh hi n nay tính ch t nghiêm tr ng c a nó i u quan tâm và lo l ng c các b c ph huynh là có c s ,

đ c bi t có nh ng v n đ t ng nh khó lý gi i: vì sao trong kháng chi n ch ng Pháp và

ch ng M , l p cha anh hình nh s ng t t đ p h n, đã hoàn c nh khó kh n h n nhi u Tr c đây kinh t ch a phát tri n nh bây gi , vì sao n n tr m c p, c p gi t ít x y thanh niên không đua đòi càn qu y, gây g c bi t, nh ng n m chi n tranh ác li t, hàng tri u thanh niên đã xung phong ra tr n gi t thù, ch p nh n m i hy sinh gian kh

Th mà bây gi hòa bình, dù ch a gi u sang, nh ng ph n l n thanh niên đã đ c m

no, đ y đ thì có nh ng thanh niên l i Trên góc đ v n hóa truy n th ng mà xem xét giá tr

c a thanh niên, h đang đâu và s đi v đâu Có đáng lo l ng nh nhi u b c ph huynh đã

ph i kêu v "b n tr " hay không?

C ng ch ng ph i ngày nay các b c cao niên m i phát hi n ra l tr “h h n" mà tr c công nguyên đ n g n 500 n m, nhà tri t h c v đ i Socrate đã t ng than vãn “l tr ngày nay quen thói xa hoa, b n chúng có cách c x ch ng hay ho gì c , khinh th ng uy tín, không tôn tr ng ng i già Con cãi l i cha m , tham n, t c u ng, làm kh th y giáo" Gi ng nh là ông đang phàn nàn m t b ph n thanh niên Vi t Nam ngày nay v y

Th là rõ, l ch s phát tri n c a v n hóa nhân lo i là luôn luôn k th a nh ng luôn luôn có ch i b và có mâu thu n gi a các th h Có đi u là "mâu thu n" này ngày càng x y

ra trên nhi u l nh v c đ i s ng h n và t ra gay g t h n

L ch s v n hóa cho th y v n hóa không ch đ i m i theo th i gian mà t nó b o toàn

nh tác đ ng thông qua các thi t ch v n hóa xã h i (nó ph thu c vào đi u ki n kinh t xã

h i, làm cho quá trình b o toàn và thay đ i x y ra nhanh ho c ch m, ít ho c nhi u) V n hóa

s truy n l i cho th h m i nh ng di s n c a các th i đ i tr c (phong t c t p quán, truy n

th ng gia đình) Trong quá trình chuy n ti p đó có cái đ c ti p nh n t ng đ i v ng b n, có cái s mai m t và có ph n b g t b Ph n đ c th h sau ti p nh n là ph n tinh túy và d thích nghi v i nhu c u c a th h m i

Thanh niên ti p nh n thành qu , k th a c a cha anh nh ng có ch n l c đ phù h p

v i th i đ i c a mình Thanh niên liên k t v i nhau cùng m t th h trong môi tr ng di s n

V n hóa mà cha ông đ l i và n u thi u chúng thì thanh niên không t n t i và phát tri n đ c

Th c ra n u không có s lo i b thì th h sau không th phát tri n đ c Cùng l m thì c ng

ch b ng cha anh Làm gì có "con h n cha là nhà có phúc" đ c

Các xã h i truy n th ng Vi t Nam t ng phát tri n ch m ch p Ch đ phong ki n kéo dài hàng nghìn n m, mãi đ n t n ngày nay tàn d c a nó v n còn n sâu trong tình c m, t

t ng c a con ng i Vi t Nam Trong khi đó hình th c, l i s ng c a thanh niên đang thay đ i

d n d p, quy t h t Ch trong vài ch c n m tr l i, nh t là kho ng 10 - 15 n m l i đây Ch xét

v trang ph c ch ng h n, cái áo t thân, cái qu n lá t a, cái th t l ng hoa lý đã t n t i hàng nghìn n m trong c ng đ ng làng xã lúa n c và v n hóa l y tre xanh Cái búi tóc c hành có

t bao gi không ai còn bi t n a nh ng đ n c Nguy n Du (th k XVIII) c Nguy n Khuy n (th k tr c) v n “Búi tóc c hành, buông qu n lá t a” đ “khóc v ”, v n là m t hình t ng

v n hóa r t nên th n gi a th k này còn ph bi n đàn ông, và ngay bây gi nh ng vùng xa ho c v i nh ng ng i cu i cùng c a Nho h c còn sót l i v n còn búi tóc y Trong

ca dao Vi t Nam “cánh cò bay l bay la" đã bay su t m y nghìn n m, mãi đ n th Xuân Di u

cu i nh ng n m 30 m i tìm b n đ : "Mây tr ng v đâu bay g p g p - Con cò trên ru ng cánh phân vân”

V n hóa th h tr c truy n l i ch y u là qua kinh nghi m và r t ch m ch p, có khi

m t th i gian lâu dài làm cho m i cá nhân s ng trong kho ng kh c y không k p nh n th y Trang ph c, sinh ho t, v n hóa trong su t hàng tr m n m tr c không có s cách chia r ch ròi: v n hóa "ng i l n" và v n hóa "thanh niên" M i ng i trong c ng đ ng cùng đ búi tóc búi tó (c hành), cùng v n áo t thân, cùng cài tóc b ng trâm (thoa), b ng tre, b ng s ng (v i

t ng l p h l u), b ng ngà, b ng vàng (v i t ng l p trên c a xã h i), cùng v n kh n trên đ u

ho c đ i nón quai thao nh nhau (có khác ch m u s c, ch t l ng, s khác này không l n) Trong ca nh c ch ng h n, hát dân ca nh Quan h , Ph ng v i đâu có chia làn đi u cho già và

tr Có khác chi u hát là do th b c ng x ch không ph i n i dung và hình th c âm nh c Bây gi , có nh c Tây, nh c ta, l i nh c tr , nh c vàng nh c xanh: Rock, Blue, Jazz cho t ng

th h , l a tu i khác nhau Ca múa, v n ch ng c ng v y Th xem, ngày y ch a xa, c t ng

m i có m t mái tr ng, d m ông th y đ v i vài ch c anh khóa Ba n m có m t k thi, ông

Tú, ông Tham tính b ng ngón tay, ông Nghè thì hi m l m, y v y mà bây gi c m t xã ít

nh t có 1, 2 tr ng ph thông c s , m t huy n, m t t nh con s tr ng Trung h c lên t i con

s ch c và h c sinh, sinh viên là con s tri u n ti n s (quan nghè) đã lên đ n s v n

ng i Khi tuy t tác " o n tr ng tân thanh" c a Nguy n Du ra đ i không bi t C chép làm

m y b n mà nay, m i có 200 n m không ai còn tìm đ c b n g c nào n a đ xem nguyên tác

c a c ra sao, đ đ n n i con cháu c c cãi nhau ch t c v i ch t Ngày y c Ngh T nh quê c đ t hi u h c may ra có đ c ch c xích đông đ ng sách S sách c a các b c túc nho may l m vài tr m cu n là nhi u, bây gi hàng nghìn th vi n, m i gia đình c a thanh niên trung bình c ng đã có đ m cu n C n c ta s đ u sách là hàng ch c tri u b n H i y mà có máy photocopy, có h th ng nhà xu t b n nh bây gi thì th H Xuân H ng không đ n n i

l m l n nh bây gi , ch a nói là “Xa l thông tin” (Internet Hightway) cho phép trong nháy

m t m t ng i t n r ng r m Châu Phi đ c ngay đ c th c a H Xuân H ng

Nh th đ th y cu c s ng v n đ ng, thay đ i ch t l ng, thay đ i nh p đ tác đ ng lên tâm lý, sinh lý, t o nên đ i s ng vãn hóa cho con ng i, đ c bi t cho thanh niên là nh ng

ng i nh y c m nh t c a xã h i V i nh p đ c a công nghi p hóa sôi đ ng, ào t ngày nay

t o nên m t n p s ng v n hóa khác th h cha anh đã có ó là đ o lý và v n hóa t c đ y

nhanh và đ i m i liên t c, nhu c u đòi h i nhu c u ó là đ c tr ng c a xã h i tiêu dùng hay

xã h i th tr ng h u công nghi p Ngày tr c, lao đ ng th công, s n ph m đó con ng i t o

ra ít, đ n l (do v y đ c m i có giá tr , vì nó là duy nh t) khác v i s n xu t công nghi p, hàng hóa là sê-ri Con ng i c ng v y b i nó là sàn ph m c a đ i s ng xã h i Chính C Mác

đã t ng cho hay "Nói cho cùng, trong tính hi n th c c a nó, b n ch t con ng i là t ng hòa

c a các quan h xã h i" Ngày y, ngay c th i gian c ng là khái ni m co dãn, h t s c tùy

ti n ch th i gian luân chuy n trong n m, mùa xuân: Thanh minh trong ti t tháng ba L

là t o m , h i là đ p thanh, mùa hè: Cu i sân quyên đã g i hè u t ng l a l u l p lòe đâm bông, mùa thu: Sen tàn cúc l i n hoa (Nguy n Du)

n trai gái h n hò, đ u th k này còn “ch em n h t mi ng tr u em sang” (Nguy n Bính) n h t mi ng tr u là m y phút, m y gi ? Th i gian b co dãn, ch m ch p Bây gi

ch ng có chàng trai cô gái nào ch ng i yêu mà l i h n ki u đó N u không đúng t ng phút, không có lý do thì chàng, ho c nàng ph i ngay vì còn b n vi c khác

Xã h i công nghi p và tiêu dùng hay là đ i s ng th i bu i th tr ng này v a dài v a

ng n Dài vì nó cho phép làm đ c vô s công vi c trong 24 gi m i ngày Ng n vì r t nghiêm nh t, gi nào vi c y, chính xác t ng phút Cách m ng khoa h c k thu t và tin h c làm cho đ i s ng thanh niên tr thành h th ng c c k n ng đ ng, kích thích và bi n đ i tri t

đ các m i quan h và giao ti p gi a con ng i v i con ng i, nó kéo theo các hình th c ng

x c ng thay đ i Trong v n hóa hi n đ i, có m t ph n thay đ i r t rõ r t, d nhìn th y, chúng

th ng xuyên phá b truy n th ng và xây d ng m t bi u hi n v n hóa m i

Nh p đ cu c s ng t ng nhanh t o ra c m giác v tính t m b , thoáng qua c a m i th Chi c qu t mo c a th ng B m đã s ng bao nhiêu th k nh ng đ n qu t “Tai voi” ho c

“Orbita" c a Liên Xô thì lay l t vài ch c n m nh ng gia đình thành th ng ph , thôn quê ho c t n b n làng xa xôi bây gi qu t Nh t, qu t Thái, qu t Trung Qu c đ ki u, m u mã

th t đ p th t b n nh ng cùng l m ch tr đ c 1, 2 n m là ph i thay đ i Trong quá kh s

“ n ch c m c b n” là tiêu chu n lý t ng thì ngày nay tâm lý dùng r i v t b ngay là “m t”

c a th i đ i i u này không ch áp d ng v i hàng hóa mà c đ i v i con ng i, v i t t ng, khái ni m, l i s ng L ch s loài ng i đã có hàng tri u tri u n m nh ng đ n th k XX, có

th tính đ c con s các trào l u tri t h c và m h c Nh ng ch t th k ánh sáng đ n nay con s đó đã g p m y ch c l n c a quá kh Ngày nay, tri t h c hi n đ i ph ng Tây đang lôi kéo th h trê vào vô vàn mê cung Bi t tin vào đâu, tin ai, tin vào lý t ng nào là đi u không

d đ i v i thanh niên ph ng Tây i u này ch c ch n có v ng đ n thanh niên Vi t Nam qua

cu c cách m ng tin h c và công ngh

Kinh t th tr ng v i nh ng m t tiêu c c c a nó tác đ ng vào l p tr Xác đ nh m t

lý t ng cho thanh niên bây gi khó kh n h n cách đây 30 n m Xã h i nhìn nh n đánh giá giá tr c a con ng i c ng khác tr c Ai là hình m u lý t ng Ng i giàu có hay ng i h c hành t t Th nào là ng i thành đ t? Vi c thanh niên đi tìm b n thân mình và đ a v trong

xã h i v a d v a r t khó N ng đ ng, nh y bén c a thanh niên t o cho h d tr nên giàu có

Bill Gate, ông vua tin h c, đ c m nh danh là giàu có nh t khi đang tu i thanh niên đã có

b c t đô la Maicon Jackson, Maradona, Coperfin, tri u phú ch a quá tu i “nhi l p” Ngày nay đi u ki n đ làm giàu, nh ng ng i giàu không còn ch là nh ng nhà t b n T b n đã chuy n sang nh ng ng i có tài, di n viên, ng i m u, c u th th thao và ngh s n cái ngh v n ch ng “L p thân t i h ” y, ngày nay c ng có kh i ng i giàu b ng chính v n

ch ng M t gi i th ng Nobel c ng đem v cho nhà v n b c tri u đô la

M t khác v n hóa thanh niên c ng thay đ i vì s t ng t c phát tri n tâm lý, sinh lý theo đ dài l a tu i Qu th i gian dôi ra “Gái 30 tu i đã toan v già” không còn đúng n a,

n thanh niên r t nhi u, nh t là ph n trí th c, đ n tu i này m i l y ch ng Ngày nay tu i 50

v i đàn ông m i là tu i chín ch n (m i ngày nào tu i này đã ng i chi u trên - lên lão) Tu i thanh niên kéo dài đ n 30 i s ng v t ch t, tinh th n đ y đ Tu i th trung bình t ng và

th i k “con nít” s m ch m d t h n vì đ c ti p xúc v i xã h i nhi u qua các ph ng ti n thông tin đ i chúng V y là th i gian trang b ki n th c, kinh nghi m s ng, ngh nghi p c a thanh niên c ng dài h n Ph n l n ch a đ c l p kinh t và còn ph thu c vào gia đình, xã h i,

nh ng nhi u khi h không bi t H l n lên nh ng ch a đ khôn, ch a có đ a v trong xã h i

và gia đình H phát tri n tâm lý, sinh lý nh ng tri th c và ý th c l i non n t i u này cho

th y hi n t ng l p tr bây gi b sa đà vào tình d c quá s m, t n n xã h i t ng lên là có lý

do H th a thông tin nh ng thi u tri th c và trí tu Trong khi đó các môi tr ng sinh ho t

c a h nh oàn thanh niên, H i sinh viên l i do ng i l n lãnh đ o Tr ng h c do ng i

l n giáo d c, d y d thanh niên theo chu n m c đ nh s n Tâm lý thanh niên là mu n thoát

kh i s ki m soát bên ngoài, d b kích đ ng và lý t ng hóa m t s quan ni m s ng nh tình yêu, lý t ng, cu c đ i H bao gi c ng mu n đ t đ n tuy t đ i nh ng l i không kiên đ nh

do đó h “qu y”, “phá” b ng đ m i bi u hi n đ ch ng t đ a v c a mình, đ m i ng i chú

ý đ n s t n t i c a mình L m lúc đ m i ng i th a nh n h ph i dùng đ n m t áo qu n,

gi y m , c ch , l i nói (ti ng lóng, ch i b y) đua xe, ma túy Cái l i ngông nghênh trong ng

x , s vi ph m đ o đ c chung, đam mê tình d c bi t âm nh c gi t gân, n ào ch ng qua ch

t o nên giá tr ph n v n hóa mà gi i tr không bi t

C h i đ kh ng đ nh mình r t nhi u nh ng không d dàng cho thanh niên T c ng ca dao Vi t Nam “Không ai gi u ba h , không ai khó ba đ i” tr thành ng i gi u có, ph i

ba đ i tích l y lao đ ng và buôn bán may ra m i đ t đ c i u ki n hi n nay ng i ta d làm giàu, v làm giàu nhanh chóng không qua con đ ng- tích l y t b n Th m chí có nh ng

k v n hóa ch a h t ph thông nh ng lao vào buôn bán ma túy b ng ch c thành t phú r i có

th sau đó là vào nhà tù hay ra pháp tr ng tính sau! Có m t s thanh niên ch nhìn th y khía

c nh đó nên lao vào làm gi u b t ch p c pháp lu t và đ o lý T ng l p thanh niên trí th c

c ng nhi u ng i mu n kh ng đ nh mình qua con đ ng làm giàu i ng này c h c ch

nh ng v i m c đích đ làm giàu, đ ki m ti n là chính ch không ph i h c đ làm ng i, đ làm khoa h c nên h ch n và đ xô vào các tr ng, các khoa d ki m ti n khi ra tr ng Có

hi n t ng thanh niên, nhi u ng i thi vào các tr ng mà khi ra tr ng có th ki m đ c vi c làm ngay đông h n h n các tr ng khoa h c c b n là vì v y

Xét toàn b v n đ kinh t xã h i và tâm lý th i đ i, thanh niên Vi t Nam nhìn chung không ph i đang x u đi, đáng lo l ng h n mà h đang s ng trong m t môi tr ng v n hóa đúng nh đang có V i t t c m t m nh, m t y u và t t y u thanh niên ta v a ti p thu v a lo i

b v n hóa truy n th ng đúng nh quy lu t c a v n hóa H c ng đang xây d ng m t n n v n hóa m i và các b c cha anh có lo l ng nh ng xin đ ng lo s V n đ là ch còn có nh ng t

ch c xã h i và ph ng pháp giáo d c h p lý, phù h p quy lu t đ u n n n nh ng cái thái quá

c a tu i trê phù h p t ng đ i v i v n hóa truy n th ng c a dân t c và h i nh p v i v n hóa nhân lo i trong đó có vi c đóng góp ph n nhân lo i c a v n hóa Vi t Nam cho nhân lo i, trong đó có ph n dành cho th h thanh niên th gi i