Nội dung bài viết đề cập đến các nghiên cứu trong sử dụng đồ dùng thao tác cho học sinh (HS) nói chung và HS khiếm thị nói riêng. Trên cơ sở đó, nghiên cứu về thực trạng sử dụng đồ dùng thao tác cho HS khiếm thị lớp 1 qua khảo sát trên 31 giáo viên (GV) dạy trẻ khiếm thị tại các Trường NĐC Hà Nội, Trường PTCB Thành phố Hồ Chí Minh.
Trang 1This paper is available online at http://stdb.hnue.edu.vn
THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG THAO TÁC TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN CHO HỌC SINH KHIẾM THỊ LỚP 1
Hoàng Thị Nho, Nguyễn Thị Hoa và Đinh Nguyễn Trang Thu
Khoa Giáo dục Đặc biệt, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Tóm tắt Nội dung bài viết đề cập đến các nghiên cứu trong sử dụng đồ dùng thao tác cho
học sinh (HS) nói chung và HS khiếm thị nói riêng Trên cơ sở đó, nghiên cứu về thực trạng
sử dụng đồ dùng thao tác cho HS khiếm thị lớp 1 qua khảo sát trên 31 giáo viên (GV) dạy
trẻ khiếm thị tại các Trường NĐC Hà Nội, Trường PTCB Thành phố Hồ Chí Minh Nghiên
cứu khảo sát cho thấy GV đã có quan tâm đến việc tổ chức các hoạt động sử dụng đồ dùng
thao tác trong dạy học môn toán cho HS khiếm thị lớp 1 song sự chủ động, mức độ thường
xuyên, hiệu quả điều chỉnh, thiết kế đồ dùng và tổ chức cho HS sử dụng để đáp ứng theo
nhu cầu cá nhân của HS khiếm thị còn chưa cao, việc tạo cơ hội để HS khiếm thị luyện tập
thao tác với đồ dùng còn hạn chế.
Từ khóa: Học sinh khiếm thị lớp 1, đồ dùng thao tác, dạy học môn toán.
1 Mở đầu
Đồ dùng thao tác cho học sinh đã được nhiều nghiên cứu chứng minh về ưu việt trong hỗ trợ trẻ em học toán Đồ dùng thao tác toán học có thể giúp học sinh tăng cường khả năng tính toán chính xác (Belcastro, 1993; Champion, 1977; Hatlen, 1977) Các giáo viên đã được khuyến nghị
sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy toán cho trẻ khiếm thị từ 30 năm trước Lowenfeld (1972), Koenig và Holbrook (2000) đề xuất rằng những đồ dùng này giúp phát triển những kĩ năng toán học cần thiết cho trẻ khiếm thị) Các tác giả (Susan A Osterhaus , 2011) Mariella Tanti (2006) cũng đã đưa ra những hướng dẫn về sử dụng đồ dùng thao tác cho học sinh khiếm thị với kết quả thử nghiệm trên một số trường hợp nghiên cứu trong dạy môn toán cho học sinh khiếm thị [3, 4]
Có những HS khiếm thị đạt được kết quả tốt trong tất các cả môn học, kể cả môn toán là nhờ có kĩ năng lựa chọn và sử dụng tốt đồ dùng, sử dụng mô hình xúc giác, công nghệ và hỗ trợ của người khác Hầu hết các HS có những chiến lược điều chỉnh này đều dựa vào nỗ lực của bản thân, sự hỗ trợ của người hướng dẫn ở từng tình huống và điều kiện cụ thể của đồ dùng và thiết
bị (Travis 1990; Stefanich 1994; Vermeij 1996; Schleppenbach 1996; Brazier và cộng sự 2000; Asher 2001; Tatomir và Lowlan 2004; Durre 2008) [5]
Đã có những nghiên cứu về các biện pháp dạy học (DH) cụ thể trong dạy toán cho HS khiếm thị chú trọng tận dụng tối đa cơ quan xúc giác của các em như: Sử dụng gấp giấy trong dạy hình học (Tinsley, T (1972) [11]; Sử dụng đồ dùng thao tác cho HS khiếm thị (Susan A Osterhaus, 2011); Vận dụng chiến lược DH toán cho HS khiếm thị (Mariella Tanti, 2006) [8]
Ngày nhận bài: 5/7/2015 Ngày nhận đăng: 10/9/2015
Liên hệ: Hoàng Thị Nho, e-mail: nhotrung2003@gmail.com
Trang 2Các tác giả Mani, M.N.G, Aree Plernchaivanich, Ramesh G.R, Lary Campbell (2005) trong
tài liệu Mathematics Made Easy for Children with Visual Impairment đưa ra các chiến lược DH
toán: hướng dẫn bằng lời rõ ràng, chuyển đổi đồ dùng xúc giác, chú trọng sử dụng thiết bị DH, điều chỉnh nội dung, phương pháp giảng dạy, đưa ra các tình huống để HS giải quyết [7]
Hiện nay ở Mỹ, các GV đều nhận thấy sự cần thiết của kĩ năng chuẩn bị đồ dùng và bài tập toán chuyển đổi cho HS khiếm thị (Forster & Holbrook, 2005; Lewis & McKenzie, 2010; McKenzie & Lewis, 2008), Griffin-Shirley and Matlock (2004) [5],[6] Song, chỉ một số ít nhà chuyên môn đã chuẩn bị đồ dùng mô hình xúc giác và bài tập chuyển đổi toán sang chữ nổi cho
HS khiếm thị
Trong những năm gần đây, ở Việt Nam ngày càng có nhiều trẻ khiếm thị đã đi học hoà nhập
ở các trường phổ thông trên cả nước Trong đó, dạy toán cho trẻ khiếm thị được coi là một nhiệm
vụ quan trọng nhằm giúp trẻ có thể tham gia học tập tốt hơn ở các cập học và phát triển các kĩ năng giải quyết vấn đề trong cuộc sống tốt hơn Tuy nhiên, việc phát triển hệ thống tài liệu và vận dụng đồ dùng thao tác trong dạy các môn học nói chung môn toán nói riêng còn ít được quan tâm [1, 2]
Bài báo đề cập đến các nghiên cứu về sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy học cho trẻ em nói chung, thực tế triển khai sử dụng đồ dùng thao tác cho học sinh khiếm thị lớp 1 tại một số trường dạy trẻ khiếm thị ở Việt Nam
2 Nội dung nghiên cứu
2.1 Khái quát khảo sát thực trạng
Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy học môn toán trên 31 GV đã và đang dạy HS khiếm thị lớp 1 tại: Hà Nội, Tp Hồ Chí Minh, Hải Phòng Về kinh nghiệm làm việc: Số năm dạy học HS tiểu học của GV có M=12,20 Số năm dạy học HS khiếm thị hòa nhập của GV có M = 5,54
Nội dung khảo sát gồm: Nhận thức của giáo viên về đồ dùng thao tác và ý nghĩa của đồ dùng thao tác trong dạy học toán cho học sinh khiếm thị; Các điều kiện sử dụng đồ dùng thao tác trong tổ chức DH môn toán; Những khó khăn khi sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy học môn toán lớp 1; Mức độ thường xuyên sử dụng đồ dùng thao tác và những kiến nghị đề xuất của GV
2.2 Kết quả nghiên cứu thực trạng sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy học của cho học sinh khiếm thị lớp 1
2.2.1 Hiểu biết của GV về đồ dùng thao tác
Bảng 1 Nhận thức của GV về đồ dùng thao tác trong dạy toán cho học sinh
Đồng
ý Tỉ lệ % Không đồng ý Tỉ lệ %
1 Đồ dùng dạy học do giáo viên sử dụng để hướng dẫn
2 Đồ dùng dạy học để học sinh và giáo viên trưng bày ở
lớp theo các nội dung học tập của môn học 04 12,9 27 87,1
3 Đồ dùng dạy học dành cho học sinh sử dụng để nắm
vững các nội dung, nhiệm vụ học tập của môn học 28 90,3 03 9,7
Trang 3Kết quả Bảng 1 cho thấy hầu hết GV đã nhận thức được thế nào là đồ dùng thao tác Tuy nhiên vẫn có nhiều ý kiến GV cho rằng đồ dùng thao tác là để GV sử dụng hướng dẫn học sinh, điều này thể hiện xu hướng coi trọng GV là người giữ vai trò trung tâm trong hoạt động sử dụng
đồ dùng dạy học hơn là để HS được luyện tập, thực hành (64,5% GV đồng ý cho rằng đồ dùng thao tác là đồ dùng dạy học do GV sử dụng để hướng dẫn học sinh)
2.2.2 Đánh giá của giáo viên về ý nghĩa của sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy học môn
toán cho học sinh khiếm thị lớp 1
Bảng 2 Đánh giá của GV về mứcđộ quan trọng của việc sử dụng
đồ dùng thao tác trong dạy học môn toán cho học sinh khiếm thị lớp 1
Rất quan trọng
Tỉ lệ
% Quan trọng Tỉ lệ %
Ít quan trọng
Tỉ lệ
%
Không quan trọng
Tỉ lệ
%
1
Giúp HS độc lập trong giải
quyết vấn đề và nhiệm vụ
học tập
2
HS có cơ hội tương tác và
giao tiếp với các bạn qua các
tình huống sử dụng đồ dùng
theo nhóm
3
HS nắm vững khái niệm qua
thực hành các hoạt động cụ
thể
4
Rèn luyện khả năng tập
trung và các kĩ năng tư duy
trong học toán
5
Hoạt động học tập có ý
nghĩa và hứng thú hơn với
mọi HS
6
HS có cơ hội được lựa chọn
hoạt động, đồ dùng học có
độ khó khác nhau
7
Đồ dùng thao tác đáp ứng
khó khăn kênh thông tin giác
quan mọi HS
8 HS khiếm thị có cơ hội để
9 HS có cơ hội để thành công
Kết quả bảng trên cho thấy, GV đánh giá Hoạt động học tập có ý nghĩa và hứng thú hơn với mọi HS có mức độ lựa chọn nhiều nhất (Rất quan trọng chiếm 71%), tiếp đến là giúp HS nắm vững khái niệm qua thực hành các hoạt động cụ thể (Rất quan trọng chiếm 67,8%) Tuy nhiên, kết quả trên cũng chỉ ra rằng GV chưa lựa chọn ý nghĩa của đồ dùng thao tác cho phép HS có cơ hội được lựa chọn hoạt động, đồ dùng (Rất quan trọng có 22,6%) và HS có cơ hội tương tác và giao tiếp với các bạn qua các tình huống sử dụng đồ dùng theo nhóm (Rất quan trọng thấp nhất chiếm 28,6%) Điều này cho thấy, khi GV sử dụng đồ dùng thao tác để học sinh học tập, yếu tố để HS được lựa chọn đồ dùng và tạo các tình huống học nhóm chưa được GV quan tâm
Trang 42.2.3 Đánh giá của giáo viên về mức độ cần thiết của các điều kiện của việc tổ chức cho
học sinh khiếm thị được sử dụng đồ dùng thao tác trong học tập
Bảng 3 Đánh giá của GV về điều kiện của việc tổ chức cho học sinh khiếm thị được sử dụng đồ dùng thao tác trong học tập
Rất quan trọng
Tỉ lệ
% Quan trọng Tỉ lệ %
Ít quan trọng
Tỉ lệ
%
Không quan trọng
Tỉ lệ
%
1 Cần được thực hiện bài tập
2
Môi trường thực hiện hoạt
động yên tĩnh, ít bị sao
nhãng
3
Thực hiện nhiệm vụ theo
tốc độ của bản thân HS mà
không phụ thuộc vào người
khác
4 Hệ thống đồ dùng phù hợp
5 Cho phép học sinh tự kiểm
tra được kết quả thực hiện 11 35,5 20 64,5 0 0,0 0 0,0
6 Sắp xếp theo hệ thống bài
tập theo chương trình SGK 14 45,2 12 38,7 05 16,1 0 0,0 7
Sắp xếp theo hệ thống bài
tập theo khả năng học toán
của HS
8 HS có không gian phù hợp
9 Cần có sự hỗ trợ của GV, các
Kết quả bảng trên cho thấy, GV cho rằng những điều kiện cần thiết để học sinh sử dụng đồ dùng học tập thao tác hiệu quả là Hệ thống đồ dùng phù hợp nội dung học tập mức độ lựa chọn nhiều nhất (rất cần thiết chiếm 71% ), tiếp đến có 45, 2 % GV lựa chọn về điều kiện là Sắp xếp theo hệ thống bài tập theo chương trình SGK và có 38,7% GV lựa chọn là HS có không gian phù hợp để thao tác đồ dùng
Kết quả hợp với phỏng vấn các GV và quan sát tại các trường cho thấy không gian trong lớp học để học sinh thực hành thao tác đồ dùng riêng còn hạn chế; GV lúng túng trong việc lựa chọn, thiết kế ý tưởng làm đồ dùng thao tác cho từng nội dung bài học của HS
2.2.4 Đánh giá của giáo viên về mức độ khó khăn trong thiết kế và sử dụng đồ dùng thao
tác trong dạy học môn toán cho học sinh khiếm thị lớp 1
Kết quả Bảng 4 cho thấy, GV đánh giá nội dung khó khăn nhất khi thiết kế và sử dụng đồ dùng học tập thao tác hiệu quả là Không biết cách chuyển kênh hình ảnh sang kênh xúc giác (XTB
= 2,56) Tiếp theo là Thiết kế đồ dùng phù hợp với khó khăn của HS khiếm thị (XTB = 2,06) và Thiếu nguyên liệu để làm đồ dùng (XTB = 1,8) Các nội dung GV đánh giá ít khó khăn nhất là: Học sinh không thích sử dụng đồ dùng ngoài sách giáo khoa (XTB = 0,96), Đánh giá mức độ sử dụng thao tác đồ dùng của học sinh (XTB = 1.38), Bảo quản đồ dùng học tập (XTB = 1,38)
Trang 5Bảng 4 Đánh giá của GV về mức độ khó khăn của việc tổ chức cho học sinh khiếm thị được sử dụng đồ dùng thao tác trong học tập
Rất khó khăn
Tỉ lệ
% khăn Khó
Tỉ lệ
%
Ít khó khăn
Tỉ lệ
%
Không khó khăn
Tỉ lệ
% XT B
Thứ bậc
1
Thiết kế đồ dùng phù
hợp với khó khăn của
HS khiếm thị
2 Thiếu nguyên liệu để
3
Không biết cách
chuyển kênh hình
ảnh sang kênh xúc
giác
4
Học sinh không thích
sử dụng đồ dùng
ngoài sách giáo khoa
5
Chưa biết cách lập kế
hoạch hoạt động sử
dụng đồ dùng cho cá
nhân học sinh
6 Làm mẫu chuẩn xác
7
Hướng dẫn học sinh
tập trung vào nhiệm
vụ
8
HS không có đủ thời
gian thao tác, luyện
tập với đồ dùng học
tập trên lớp
9
Đánh giá mức độ
sử dụng thao tác đồ
dùng của học sinh
10 Bảo quản đồ dùng
Kết quả trên chỉ ra rằng những khó khăn khi thực hiện sử dụng đồ dùng thao tác trong DH môn toán cho HS khiếm thị thuộc về phía người giáo viên chưa có kí năng chuyển đổi thông tin kênh hình ảnh sang kênh xúc giác và còn thiếu nguyên liệu để GV thực hiện làm đồ dùng
2.2.5 Đánh giá của GV về mức độ thường xuyên sử dụng đồ dùng thao tác trongtổ chức
các hoạt động học tập môn toán lớp 1 cho học sinh khiếm thị
Kết quả Bảng 5 dưới đây cho thấy, GV lựa chọn đồ dùng thao tác có mức độ thường xuyên
sử dụng nhiều cho HS khiếm thị là những đồ dùng về số học như: Đồ dùng/ đồ vật để HS đếm (74.2%); Thẻ số có điều chỉnh (67,8%) và Bảng cộng/trừ trong phạm vi 10/20 (54,8%).Tuy nhiên, những đồ dùng là đặc thù cho nội dung khác nhất là đồ dùng về hình học và đồ dùng để đong/đo
có mức độ GV lựa chọn không bao giờ sử dụng là (12.9%) và có mức độ lựa chọn thường xuyên thấp nhất (29%)
Trang 6Bảng 5 Mức độ thường xuyên GV sử dụng đồ dùng thao tác để dạy toán cho HS khiếm thị lớp 1
Thường xuyên Tỉ lệ % thoảng Thỉnh Tỉ lệ %
Không bao giờ
Tỉ lệ
%
2 Bộ các hình mẫu bằng nhựa hoặc gỗ 15 48,3 13 42,0 3 9,7
8 Bảng cộng/trừ trong phạm vi 10/20
Điều này cho thấy việc sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy toán cho học sinh khiếm thị lớp
1 còn chưa thường xuyên và các đồ dùng còn chưa phong phú, tập trung nhiều ở lĩnh vực số học
và đồ dùng đơn giản
2.3 Đánh giá chung về thực trạng sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy học môn toán lớp 1 cho học sinh khiếm thị
Thực trạng tổ chức dạy học môn toán cho HS khiếm thị lớp 1 tại các trường hòa nhập được khảo sát chỉ ra những vấn đề như sau:
1) GV tại các trường dạy HS khiếm thị còn thiếu kĩ năng, xây dựng mục tiêu, điều chỉnh đồ dùng, thiết kế đồ dùng phù hợp với nhu cầu của HS khiếm thị
2) Giáo viên gặp nhiều khó khăn về điều kiện vật chất như nguyên vật liệu, phòng học chật, chưa có chỗ để bảo quản để sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy học toán cho học sinh khiếm thị lớp 1
3) Bước đầu GV đã sử dụng đồ dùng thao tác trong dạy học cho học sinh khiếm thị song mức độ thường xuyên còn ít và đồ dùng chưa phong phú
4) Việc tận dụng cơ hội để HS thao tác đồ dùng, sử dụng tối đa các kênh thông tin giác quan còn chưa được GVchú trọng thực hiện hiệu quả
3 Kết luận
Thực tế triển khai sử dụng đồ dùng thao tác cho học sinh khiếm thị lớp 1 trong dạy toán ở
3 trường cho thấy, GV đã nhận thức tốt song chuẩn bị đầu tư ý tưởng thiết kế đồ dùng và áp dụng
tổ chức trong dạy học còn hạn chế Nguyên nhân chính của thực trạng trên là do GV chưa có được tập huấn chuyên sâu về thiết kế và sử dụng đồ dùng cho HS khiếm thị, và ít tài liệu tham khảo, điều kiện cho thiết kế đồ dùng như: nguyên vật liệu, thời gian, chỗ bảo quản chưa được quan tâm
Vì vậy, khi tổ chức dạy học môn toán cho HS khiếm thị ở lớp 1, các trường cần khuyến khích, hỗ trợ GV thiết kế, sử dụng thêm nhiều đồ dùng thao tác phù hợp với từng nội dung dạy học cho HS khiếm thị; Xây dựng hệ thống đồ dùng thao tác phong phú và đa dạng để sử dụng là nguồn
Trang 7đồ dùng thao tác phù hợp với từng chủ đề bài học Nhà trường cần tạo điều kiện có không gian lớp học rộng, thoáng mát để HS luyện tập và có khu vực riêng để GV bảo quản đồ dùng dạy học thao tác nhằm tạo điều kiện cho hoạt động sử dụng đồ dùng thao tác của HS được thường xuyên
và thuận lợi, giúp nâng cao chất lượng dạy và học toán tại các trường dạy trẻ khiếm thị hiện nay
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nguyễn Văn Hường, 2001 Phương pháp và phương tiện dạy HS khiếm thị nhận biết sự vật, hiện tượng tự nhiên xã hội trong môi trường giáo dục hoà nhập Đề tài Khoa học và Công nghệ cấp Bộ, mã số B98-2001-94-64
[2] Phan Trọng Ngọ (chủ biên), 2000 Tâm lí học hoạt động và khả năng ứng dụng vào lĩnh vực dạy học Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội
[3] Kay Alicyn Ferrell, Monica Buettel, Ann M Sebald, and Robert Pearson, June, 2005 National Center on Low-Incidence Disabilities University of Northern Colorado, Mathematics Research Analysis, American Printing House for the Blind in Louisville, Kentucky
[4] Kieren, Thomas E., 1971 "Manipulative Activity in Mathematics Learning." Journal for
Research in Mathematics Education, 2, 225-34
[5] L Penny Rosenblum, Tina Herzberg, 2011 Accuracy and Techniques in the Preparation of Mathematics Worksheets for Tactile Learners Journal of Visual Impairment & Blindness, Jul, Vol 107, Issue 7
[6] Kim T Zebehazy and Adam P Wilton, 2014 Quality, Importance, and Instruction: The Perspectives of Teachers of Students with Visual Impairments on Graphics Use by Students.Journal of Visual Impairment & Blindness, (Jan – Feb 2014), Volume 108, number
1, pp.5 - 16
[7] Mani, M.N.G, Aree Plernchaivanich, Ramesh,G.R, Lary Campbell, 2005 Mathematics Made Easy for Children with Visual Impairment Publication of on- net/ICEVI
[8] Mathew Boggan, Sallie Harper, 2010 Anna Whitmire, Using Manipulatives to Teach Elementary mathematics.Journal of Instructional Pedagogies Jun – Volume 3, pp.52- 58
[9] Piaget, Jean, 1971 The Psychology of Intelligence Boston: Routledge and Kegan.
[10] Tinsley,T., 1972 The Use of Origami in the Mathematics Education of Visually Impaired Students Education of the Visually Handicapped, IV, pp.8
ABSTRACT Using manipulative materials when teaching mathematics
to grade 1 students who are visually impaired
The contents of this article refers to the manipulation of materials used to teach Grade 1 visually impaired students by surveying 31 teachers who had been teaching visuially impaired children at the Hanoi School of NDC, the Special School of NDC in Ho Chi Minh City and the School for Children with Visual Impairment in Haiphong It was found that teachers manipulated materials used to teach mathematic to grade 1 students with a visual impairment and they often design make materials to improve effectiveness and make it easier for visually impaired students
to learn when manipulated materials are limited
Keywords: Students with visual impairment in grade 1, manipulated materials, teaching
mathematics