Nhằm giúp các bạn chuyên ngành Xã hội học có thêm tài liệu tham khảo, mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết Về hiện trạng hút thuốc ở Việt Nam qua một cuộc nghiên cứu dưới đây, nội dung bài viết trình bày về chính sách, hiện trạng hút thuốc ở Việt Nam,... Hy vọng nội dung bài viết phục vụ hữu ích nhu cầu học tập và nghiên cứu.
Trang 198 Xã h i h c s 4 (52), 1995
V hi n tr ng hút thu c Vi t Nam
qua m t cu c nghiên c u
CHRISTOPHER JENKINS*
I T V N
Chính sách đ i m i ngày càng phát huy tác d ng trong m i m t c a cu c s ng,
m t bi u hi n r t rõ là s phong phú c a các lo i hàng hóa, trong đó có s xu t hi n ngày m t nhi u các lo i thu c lá và s tiêu th thu c ngày càng gia t ng m t cách đáng lo ng i Tình tr ng này làm nh h ng t i s c kh e c a m t b ph n dân c , tiêu t n m t kho n ngân sách đáng k c a cá nhân, gia đình T ch c y t th gi i đã
có khuy n cáo v v n đ đó, m t s n c đã ban hành lu t v ki m soát thu c lá,
Vi t Nam c ng có nhi u ho t đ ng nh m h n ch vi c hút thu c lá.
T tr c t i nay Vi t Nam đã ti n hành m t s nghiên c u có liên quan đ n
th c tr ng hút thu c, nh ng s li u th ng là t n mát và ít đ c s d ng r ng rãi do
nó ch là m t ph n c a m t nghiên c u nào đó ho c đ c ti n hành nghiên c u
m t s nhóm xã h i đ c thù nh : sinh viên, cán b m t c quan
có đ c hi u bi t t t h n v hi n tr ng hút thu c c ng nh m t s v n đ có liên quan đ n hút thu c Vi t Nam tháng 9 và tháng 10 n m 1995, Tr ng i h c
T ng h p California San Francisco k t h p v i Vi n Xã h i h c và Trung tâm Thông tin & Giáo d c s c kh e - S Y t thành ph H Chí Minh ti n hành m t
cu c nghiên c u trong khuôn kh ch ng trình " S c kh e là vàng” M c tiêu c a
cu c nghiên c u ngoài vi c tìm hi u v hi n tr ng hút thu c Vi t Nam còn nh m làm rõ m t s khía c nh xã h i có liên quan đ n hành vi hút thu c, cai thu c, hi u
bi t v tác h i c a vi c hút thu c,… S ng i đ c ph ng v n là 2000, đ a đi m nghiên c u là n i và ngo i thành Hà N i và thành ph H Chí Minh, m i đ a đi m
500 ng i đ c ph ng v n Các đi u tra viên là sinh viên Khoa Xã h i h c - Tr ng
i h c T ng h p Hà N i và cán b S Y t thành ph H Chi Minh, ngoài ra còn
có các c ng tác viên là cán b đ a ph ng Cu c nghiên c u đã đ c s đ ng tình,
ng h , giúp đ c a chính quy n đ a ph ng n i kh o sát.
Giám đ c d án" S c kh e là vàng" Tr ng i h c t ng h p California, San Francisco
Trang 2Ph m Xuân i & Christopher Jenkins 99
Cu c nghiên c u s d ng ph ng pháp ch n m u c m nhi u giai đo n (multi- stage cluster sampling) đ ch n ra ph ng, t khu v c đô th T ng s dân c m i thành ph
đ c chia đ u cho s ph ng đ ch n ph ng đ u tiên và t o ra b c nh y; t i m i
ph ng, t dân ph đ c ch n theo b ng s ng u nhiên t o ra b i m i liên quan v i s t trong ph ng; h gia đình đ c ch n d a theo danh sách các h c a t do t tr ng cung
c p h đ u tiên đ c ch n và các h ti p theo c ng d a theo theo b ng s ng u nhiên, n u quy mô dân s c a t đ c ch n không đ thì ch n t có s th t nh h n li n đó khu
v c nông thôn, ch ch n m t xã có trình đ phát tri n trung bình thu c m t huy n ngo i thành; t i đây có đ c danh sách c a t t c các h gia đình d a vào h kh u c a xã, h gia đình đ c ch n c ng d a theo b ng s ng u nhiên
Ngoài ra còn s d ng ph ng pháp ph ng v n tr c ti p b ng b ng h i so n s n đ i
v i t ng cá nhân, ng i tr l i c th là m t thành viên trên 18 tu i c a h , đ c ch n d a theo b ng s ng u nhiên B ng h i s d ng riêng cho t ng đ i t ng: ng i đang hút thu c, ng i đã cai thu c và ng i ch a bao gi hút thu c
Các b ng s ng u nhiên đ c t o ra và và x lý s li u thu th p đ c theo ch ng trình Em Info trên máy vi tính
III M T S K T QU
S ng i tr l i đ t t l r t cao: 99,6% đi u này ph n ánh s quan tâm c a các t ng
l p nhân dân đ i v i hi n t ng hút thu c, các tr ng h p không tr l i ch là do già y u,
b nh t t, say r u
M t s y u t nhân kh u h c - xã h i c a ng i tr l i: t l gi a nam và n trùng
h p v i k t qu c a cu c t ng đi u tra dân s n m 1989, tình tr ng hôn nhân c a ng i tr
l i chia theo h th ng quy chu n, các b ng khác chia nhóm theo quy đ nh c a nhóm nghiên c u Trong các phân tích t ng quan, các ch báo dân s h c - xã h i s đ c s
d ng nh m t h th ng các bi n s đ c l p, có ngh a là đ c coi nh m t trong các nguyên nhân hút thu c, hi u bi t khác nhau v tác h i c a vi c hút thu c, các quan ni m khác nhau xung quanh hành vi hút thu c
B ng l và b ng 2 cho th y hi n tr ng t l nh ng ng i đang hút thu c t i các đi m nghiên c u so v i t ng s ng i đ c h i, n u chia theo gi i tính c a ng i tr l i thì
th y đa s nh ng ng i hút thu c là nam gi i
B ng 1 Hi n tr ng hút thu c (n=2004)
Hi n đang hút thu c 37,5%
ã cai thu c 6,7%
Ch a bao gi hút 55,7%
Trang 3100 V hi n tr ng hút thu c Vi t Nam…
B ng 2 Hi n tr ng hút thu c chia theo gi i tính
Có t i 85% nam đã t ng hút thu c, và hi n nay đang hút c ng là 73%, con s đã
t ng hút thu c n là 5% và hi n đang hút là 4%, qua quan sát th c t cho th y có xu
h ng gia t ng s ng i hút thu c n nh t là nhóm ng i làm vi c đòi h i ph i giao
ti p nhi u m i xu t hi n trong th i gian g n đây
B ng 3 Hi n tr ng hút thu c chia theo đ a bàn c trú (nam gi i)
N i và ngo i thành Hà N i có t l nam gi i đã t ng hút thu c cao h n so n i và ngo i thành thành ph H Chí Minh, nh ng t l nam gi i đã cai thu c Hà N i l i cao h n i u này qua quan sát th c t cho th y nh ng ng i đã cai thu c th ng là nh ng ng i l n tu i, đã v
h u, đã tr i qua m t bi n đ ng x u v s c kh e T l nam gi i ch a bao gi hút thu c n i và ngo i thành thành ph H Chí Minh l i cao h n so v i n i và ngo i thành Hà N i, th m chí khu
v c n i thành là cao nh t
Ngh nghi p c ng nh h ng t i hành vi hút thu c: nh ng ng i làm ru ng và lao đ ng chân tay hút thu c nhi u h n, nh ng ng i làm qu n lý, kinh doanh, d ch v , nhóm này l i hút nhi u h n nh ng ng i làm vi c trí óc và t l hút th p nh t là nhóm sinh viên, ng i v h u
i u này có th gi i thích r ng nh ng ng i lao đ ng chân tay có s n m đi h c th p, h ít có
nh ng gi i trí; nhóm ng i v h u do tu i cao s c y u nên m t b ph n đã cai thu c, còn sinh viên thì b h n ch v thu nh p
B ng 4 Ngh nghi p và hút thu c, (nam), (n= 960)
Làm vi c chân tay 80%
Qu n lý kinh doanh, d ch v 75%
Sinh viên v h u 59%
Trang 4Ph m Xuân i & Christopher Jenkins 101
Tu i c ng là m t y u t can thi p m nh m đ n hành vi hút thu c S li u cho th y có s gia t ng t l hút thu c cùng v i tu i tác và đ t đ n đ nh cao nh t nhóm 40 44 tu i, sau đó l i có
xu h ng gi m Nhóm tu i 40 - 44 g m nh ng ng i đã n đ nh v đ a v , ngh nghi p, thu nh p th m chí do có nhi u quan h , l i th , h còn đ c ng i khác m i hút thu c Ngoài ra, nh ng
ng i đang hút thu c còn cho bi t r ng: l% trong s h hút thu c tr c 15 tu i, 50% hút thu c
tr c 20 tu i và 77% hút tr c 25 tu i Nh vây mu n tuyên truy n ch ng hút thu c thì tr c h t
ph i nh m vào l a tu i tr , khi còn ng i trên gh nhà tr ng
B ng 5 L a tu i và hút thu c (nam)
Qua x lý s li u cho th y m i t ng quan gi a s n m đi h c v i tình tr ng hút thu c: ch
có s khác bi t gi a nh ng ng i đi h c trên 12 n m và d i 12 n m Nh v y ph i đ t đ n m t
ng ng nào đó thì giáo d c m i có th thay đ i đ c nh n th c, đóng vai trò đi u ti t hành vi hút thu c c a con ng i V ch ng, c ng ph i đ t đ n m t ng ng nào đó c a giáo d c con ng i
m i có th thay đ i d c ngh nghi p, v trí xã h i và t đó thay đ i hành vi c a mình, trong đó
có hành vi hút thu c
B ng 6 Lo i thu c hút, (nam), (n = 711)
ngo i thành lo i thu c đang đ c s d ng đáng chú ý là thu c lào 36% và thu c v n 26% K t qu kh o sát nông thôn mi n B c cho th y ng i hút thu c có quan ni m r ng hút thu c lào không có h i b ng thu c lá vì đã l c qua n c Ng i hút c ng nói r ng không c m th y nóng, m t khác hút thu c lào t n ít ti n nên nông thôn mi n B c hút thu c lào tr thành ph
bi n và nh m t ch d a cho nh ng ng i hút thu c lá H ngh r ng c hút thu c lá đ n khi nào
h t ti n thì hút thu c lào c ng không sao
Trang 5102 V hi n tr ng hút thu c Vi t Nam …
Ng i hút thu c lá hút t 1 đ n 60 đi u m t ngày và trung bình hút 10 đi u m i ngày Ng i hút thu c lào hút t 1 đ n 60 đi u m t ngày và trung bình hút 17 đi u m i ngày.
B ng 7 cho th y tên các lo i thu c lá đang hút và lo i thu c lá mu n hút, có s trùng h p l n
lo i thu c Vinataba và thu c Jet sau đó là đ n thu c lá Du l ch, t l chênh l ch l n nh t gi a ng i đang hút và mu n hút là thu c lá 555 ã có th i gian dài đây là lo i thu c đ c coi là chu n m c trong giao
ti p và không ít ng i mu n hút lo i thu c này S ng i th y qu ng cáo thu c lá Dunhill chi m t l cao
nh t sau đó đ n thu c 555 Hi n nay Vi t Nam đã có lu t c m qu ng cáo thu c lá n i công c ng,
nh ng do ch a có h ng d n c th nên v n còn nhi u k h cho các doanh nghi p qu ng cáo thu c lá
H n n a d i d ng tài tr , ng h , các hãng thu c lá luôn tìm cách cho m i ng i th y s có m t c a mình.
B ng 7 Tên các lo i thu c lá
B ng 8 cho th y t l ng i bi t tác h i c a vi c hút thu c r t cao, th p nh t c ng là 77%;
t l n bi t tác h i c a vi c hút thu c cao h n so v i nam gi i V n đ đ c đ t ra là h c n ph i khuyên
nh ng i thân c a mình cai thu c và làm cho nh ng ng i thân nghe theo l i khuyên đó nh th nào
i u này không ch liên quan đ n v n đ tác h i c a hút thu c mà còn là v n đ vai trò c a ph n trong gia đình c ng nh trong xã h i đ c bi t là khu v c nông thôn, r t nhi u ph n nói r ng h đã khuyên
nh ch ng con nhím l n nh ng l i khuyên c a h r t ít có tác d ng
B ng 8 Hi u bi t v tác h i c a thu c lá (n=1996)
Trang 6Ph m Xuân i & Christopher Jenkins 103
T l ng i bi t v tác h i c a vi c hút thu c cao, nh ng t l ng i hút thu c v n cao Qua đây, có th th y r ng n u ch tuyên truy n ch ng hút thu c b ng vi c nói v tác h i c a hút thu c đ i v i s c kh e thì ch a đ nông thôn có nhi u ng i nghi n thu c nh ng s c kh e t t,
tu i th cao, th c t này có làm gi m s c thuy t ph c c a n i dung tuyên truy n; do đó c n m
r ng ph m vi tuyên truy n ch ng hút thu c nh m t hành vi đ o đ c, chu n m c xã h i
Vi t Nam d ng nh đã hình thành m t phong t c là trong b t k cu c g p g nào c ng
th ng có m t công c h tr cho giao ti p "mi ng tr u là đ u câu chuy n " và c ng không rõ t khi nào "đi u thu c chén n c" đã d n d n thay th nó, vi c m i hút thu c trong các cu c giao
ti p đã tr thành nh m t t t y u thói quên không th thi u Ng i ta đánh giá các đám ma, đám
c i d a vào tiêu chu n thu c lá đ c mang ra m i c bi t khi gia đình có khách, thu c đ c
m i ph i t ng x ng v i đ a v xã h i c a khách, t ng x ng v i m i quan h gi a ch và khách, khi c n ng i khác giúp đ m t vi c gì đó ý ngh đ u tiên là c n ph i bi u thu c lá Thu c lá
đ c coi là m t công c đ h tr cho s thành công c a giao ti p Có ch báo đáng m ng cho
th y t l ng i tr l i cho r ng không nên hút thu c trong các cu c h p là 79% đ i v i nam và 85% đ i v i n Nh v y ch th c m hút thu c trong các cu c h p đã đ c s đông đ ng tình và
ng h , n u có c s lu t pháp k t h p v i s tuyên truy n m nh m thì hi n t ng m i hút thu c
ch c ch n s gi m
B ng 9 ánh giá v m i hút thu c (n=1988)
B ng 10 cho th y s hi u bi t v tác h i c a hút thu c qua các ph ng ti n thông tin đ i chúng
B ng 10 Vai trò c a các ph ng ti n thông tin đ i chúng
trong vi c tuyên truy n v tác h i c a hút thu c
Trong đó h th ng truy n hình đóng góp m t ph n đáng k và đang là m t ph ng ti n thông tin đ i chúng h u hi u nh t đ truy n t i nh ng thông tin v tác h i c a vi c hút thu c do truy n hình đã đ c ph c p khá r ng rãi và s k t h p gi a hình và ti ng c a nó Truy n hình
c ng có m t trái c a nó khi d i d ng các ch ng trình th
Trang 7104 Vì hi n tr ng hút thu c Vi t Nam…
thao gián ti p qu ng cáo cho các hãng thu c lá, làm cho nhi u ng i t đ t câu h i t i sao tuyên truy n là hút thu c có h i mà thu c lá v n đ c qu ng cáo Con s này c ng kh ng
đ nh l i m t l n n a v n đ c n thi t là ph i đ i m i tuyên truy n đ nh ng ng i đang hút thu c nghe v tác h i c a vi c hút thu c nhi u h n ng i không hút
S li u c ng cho th y 28% s ng i hi n đang hút thu c lá dùng trên 10% t ng s
ti n n u ng c a c gia đình đ mua thu c lá và trung bình m i ng i hút thu c lá hàng tháng mua h t 56.000 đ ng N u ch tính ng i đang hút thu c, trung bình m t n m t l chi tiêu cho cá nhân nh sau;
Chi cho n u ng : 2.052.000 đ Chi cho giáo d c : 339.999 đ
Chi cho s c kh e : 125.000 đ Chi cho hút thu c : 675.000 đ
N u h n ch kho n chi tiêu cho hút thu c b ng g n m t ph n ba ch tiêu cho n
u ng, g p đôi chi cho vi c h c hành và h n g p 5 l n cho cho s c kh e m i cá nhân, m i gia đình s có m t kho n tài chính đáng k đóng góp cho giáo d c và b o v s c kh e
IV M T S KI N NGH
ây là m t ch ng trình h p tác gi a m t s c quan, do nhi u lý do nên đ a bàn nghiên c u còn b h n ch có đ c m t h th ng s li u hoàn ch nh v v n đ hút thu c nên có nghiên c u thêm đ ng b ng sông Hông, đ ng b ng sông C u Long và duyên h i mi n Trung
C n có nghiên c u và ph bi n, tuyên truy n r ng rãi v tác h i h i c a vi c hút thu c lào Hi n nay còn nhi u ng i cho r ng hút thu c lào không h i b ng hút thu c lá vì
nó đã đ c l c qua n c
Ti n hành nghiên c u th c tr ng hút thu c các nhóm xã h i đ c bi t nh : quân
đ i, h c sinh c ng nh nghiên c u sâu v l ch s hút thu c c a m t s cá nhân đ có hi u
bi t đ y đ h n n a v đ a đi m và nguyên nhân khi b t đ u hút thu c
Nhà n c c n có m t ch th ch ng hút thu c và c n có s h ng ng m nh m c a
t t c các ban ngành, đ a ph ng trong c n c đ i v i ch th này
Qua th c t nghiên c u cho th y hai y u t kinh t và y t không phát huy tác d ng
m nh m trong vi c h n ch hút thu c b ng các y u t v n hóa, xã h i B ng ch ng là t l
ng i hút thu c bi t v tác h i c a hút thu c cao và nhi u ng i hút thu c tr l i r ng c
ti p t c hút khi nào h t ti n thì đ i sang hút thu c r h n và cùng l m thì hút thu c lào
Nh v y ph i đ i m i n i dung công tác tuyên truy n chông hút thu c
C n th ng xuyên m các đ t tuyên truy n r ng rãi làm thay đ i nh n th c c a m i
ng i v hành vi hút thu c, m i hút thu c làm cho hút thu c không còn là chu n m c trong sinh ho t, giao ti p