Bài viết giới thiệu về đạo Cao Đài về sự hình thành, ra đời, cơ sở trần tục, bản chất, phân tích yếu tố của Đạo giáo được dung hợp trong đạo Cao Đài; sự tác động của bộ phận văn hóa tinh thần của các cơ tầng văn hóa bản địa rõ nét tạo nên sự tiến triển đặc biệt tôn giáo Cao Đài.
Trang 1* HVCH chuýn ngađnh Triïịt hoơc (khoâa 2006 - 2009).
1 Hïơ yâ thûâc Tû saên vađ sûơ bíịt lûơc cuêa noâ trûúâc caâc nhiïơm vuơ lõch sûê, T.2, tr.185, Nxb TP HCM, 1993.
2 Thaânh ngön hiïơp tuýín, Baên ăiïơn tûê.
3 Tòm hiïíu ăaơo Cao Ăađi, Cú quan phöí thöng giaâo lñ Ăaơi ăaơo.
4 Hïơ yâ thûâc Tû saên vađ sûơ bíịt lûơc cuêa noâ trûúâc caâc nhiïơm vuơ lõch sûê, T.2, tr 188-189, Nxb TP HCM, 1993.
SÛƠ DUNG HÚƠP ÝỊU TÖỊ ĂAƠO GIAÂO
TRONG ĂAƠO CAO ĂAĐI
. Nguýîn Thõ Thu Hađ*
aơo Cao Ăađi ra ăúđi ăïm 24 thaâng 12 nùm
1925 vúâi töí chûâc tiïìn thín lađ "Ngoơc hoađng
Thûúơng ăïị, viïịt Cao Ăađi tiïn öng, ăaơi böì
taât, giaâo ăaơo Nam Phûúng"1 Sau khi ặúơc pheâp
cuêa Thöịng ăöịc Nam Kò, ngađy 24 thaâng 12 nùm
1926 ăaơo mûúơn chuđa Tûđ Lím (tónh Tíy Ninh) töí
chûâc lïî khai ăaơo Öng Ngö Vùn Chiïu, viïn chûâc
phođng Nhò phuê thöịng ăöịc ặâng ăíìu 12 quan laơi
vađ viïn chûâc ăoơc giíịy pheâp cuêa thöịng ăöịc thuöơc
ắa Nam Kò cho pheâp líơp ra ăaơo múâi mang tïn
chñnh thûâc lađ Cao Ăađi Ăaơi Ăaơo Tam Kò Phöí Ăöơ
Trong baên tuýn ngön thađnh líơp ăaơo coâ bađi thú
thíịt ngön tûâ tuýơt mang tïn 12 ngûúđi ăíìu tiïn líơp
ăaơo:
"Chiïu, Kò, Trung díîn ăöơ Hoađi sanh
Bađn ăaơo khai Sang Quyâ Giaêng thađnh
Híơu Ăûâc Tùưc Cû thiïn ắa caênh
Hûúđn Minh Mín ăaâo thuê ăađi danh"2.
Ăaơo Cao Ăađi cho rùìng ăaơo ăaô qui tuơ töíng
hoađ nùm ăaơo lúân cuêa thïị gian lađ: "Phíơt ăaơo cuêa
Thñch Ca, Tiïn ăaơo cuêa Laôo Tûê, Thaânh ăaơo cuêa
Giï su, Thíìn ăaơo cuêa Khûúng Tûê Nha, Nhín
ăaơo cuêa Khöíng Tûê" Ăaơo cho rùìng mònh hoađ
húơp tû tûúêng Ăöng - Tíy qua hònh thûâc qui tam
giaâo hiïơp nguô chi, nghôa lađ thíu toâm nùm ngađnh ăaơo (Phíơt, Tiïn, Thaânh, Thíìn, Nhín), "truy tòm nguýn thuyê nhûông ăiïìu cao thím tinh khiïịt nhíịt tríìn gian"3 thađnh möơt tön giaâo lúân chung cho toađn thïị giúâi, cho nïn goơi lađ Ăaơi ăaơo
Tam kò úê ăíy khöng phaêi lađ Bùưc, Trung, Nam
Kò mađ lađ: líìn thûâ ba "Kïí tûđ nhûât khñ Thaâi cûơc (trúđi) phín ắnh ím, dûúng, hoaâ sanh, ăïịn Bađn Cöí khai thaânh giaâo daơy ăaơo múê ăúđi, múê mang sinh chuâng; tûđ íịy díîn túâi Thaâi Thûúơng ăaơo töí, Nhiïn Ăùng Cöí phíơt truýìn ăaơo, hiïơp thađnh tam giaâo goơi lađ nhûât kò phöí ăöơ, tñ höơi thûúơng ngûún khai ăaơo; díîn xuöịng nhađ Chíu Laôo Tûê lađ Thaâi Thûúơng hoaâ thín khai ăaơo Tiïn, Thñch Ca truýìn ăaơo Phíơt, Khöíng Phu tûê vađ Gia tö giaâo chuê khai ăaơo Thaânh sûêa ăúđi, lađ nhõ kò phöí ăöơ, sûêu höơi trung ngûún Nïn ngûún höơi nađo cuông coâ tam giaâo daơy truýìn, tuyđ theo nhín phíím mađ líơp ăaơo Nay ăaô ăïịn kò ím tíơn dûúng sanh, thiïn ắa tuíìn hoađn; nghôa lađ hung aâc tađn baơo ăïịn cuöịi cuđng thò tûơ nhiïn phaêi khúêi sûơ laơi tûđ thiïơn, nhín ặâc Nïn trúđi hoùìng khai ăaơi ăaơo, mađ cuông ăaô tiïn tri trong síịm truýìn rùìng maơt haơn tam kò thiïn khai huyđnh ăaơo goơi lađ höơi dín, Trúđi múê ăaơo, phöí ăöơ
Trang 25 Tòm hiïíu tön giaâo Cao Ăađi, Cú quan phöí thöng giaâo lñ ăaơi ăaơo, tr.85.
líìn thûâ ba, kïu lađ tam kò phöí ăöơ " Phöí ăöơ lađ
truýìn baâ sûơ giaêi thoaât, coâ giaêi thoaât röơng raôi thò
con ngûúđi múâi biïịt bao dung vađ ýu thûúng nhau
Ăaơo Cao Ăađi ra ăúđi xuíịt phaât tûđ tíìng lúâp trñ
thûâc, ăiïìn chuê ngûúđi Viïơt ăang lađm viïơc dûúâi
chïị ăöơ thûơc dín Phaâp Ăaơo Cao Ăađi ặúơc Phaâp
cöng nhíơn Tuy nhiïn, coâ ríịt nhiïìu nhíơn ắnh
khaâc nhau vïì sûơ ra ăúđi cuêa noâ Coâ thïí xem xeât
noâ bõ taâc ăöơng búêi caâc ýịu töị sau ăíy:
Thûâ nhíịt, vïì sinh hoaơt tinh thíìn, tím linh cuêa
vuđng Nam Böơ chuâng ta thíịy rùìng ăoâ lađ vuđng ăíịt
múâi, gùưn vúâi quaâ trònh khai hoang líơp íịp, ăaô tûđng
xuíịt hiïơn caâc ăaơo Tûâ ín hiïịu nghôa, Bûêu sún kò
hûúng v.v , sinh hoaơt tön giaâo trúê nïn khaâ phöí
biïịn ăöịi vúâi ăaơi böơ phíơn nhín dín Nam Böơ Ăaơo
Cao Ăađi ra ăúđi kïị thûđa nhûông ýịu töị cuêa tñn ngûúông
vađ ăùơc ăiïím cuêa caâc tön giaâo nöơi sinh
Thûâ hai, möơt nhu cíìu xuíịt hiïơn tön giaâo múâi
ăaâp ûâng ặúơc nguýơn voơng cuêa möơt böơ phíơn
tíìng lúâp nhín dín ăang bõ khuêng hoaêng, noâ coâ
cöơi nguöìn tûđ thûơc tiïîn vïì chñnh trõ vađ xaô höơi luâc
bíịy giúđ Thûơc dín Phaâp xím lûúơc Viïơt Nam díîn
ăïịn nhiïìu hïơ quaê, triïìu ằnh nhađ Nguýîn ăíìu
hađng, míu thuíîn xaô höơi cađng trúê nïn síu sùưc
giûôa caâc giai cíịp vađ giai tíìng trong xaô höơi, ngûúđi
nöng dín bõ bíìn cuđng hoaâ, hïơ thöịng an sinh xaô
höơi khöng ăaêm baêo Ăöìng thúđi, khi thûơc dín
Phaâp xím lûúơc, caâc cuöơc khaâng chiïịn cuêa nhín
dín Nam Böơ nöí ra ăïìu líìn lûúơt thíịt baơi, duđ ăoâ lađ
hònh thûâc nađo (caâc töí chûâc khaâng chiïịn dûúâi hònh
thûâc tön giaâo hoùơc höơi kñn v.v ), díîn ăïịn ăaêo
löơn tíịt caê nhûông giaâ trõ mađ ngûúđi dín tröng ăúơi
Khaât voơng chaây boêng vïì möơt xaô höơi ýn bònh,
thõnh vûúơng dûúđng nhû khöng thïí nađo thûơc hiïơn
ặúơc hay coâ ặúơc úê thïị giúâi tríìn gian, ngûúđi ta
laơi tòm ăïịn vúâi caâc sinh hoaơt tön giaâo Ăaơo Cao
Ăađi xuíịt hiïơn ăaô ăaâp ûâng nhu cíìu tím linh cuêa
böơ phíơn nhín dín mađ chuê ýịu lađ nöng dín trong
möơt xaô höơi ăíìy khuêng hoaêng
Thûâ ba, coâ thïí thíịy rùìng míu thuíîn vïì Kitö
giaâo vúâi tñn ngûúông baên ắa, vúâi tíơp tuơc thúđ cuâng
töí tiïn cuêa töơc ngûúđi Viïơt Nam cuông lađ möơt trong
nhûông ýịu töị lađm cho ăaơo Cao Ăađi sau khi ra
ăúđi nhanh choâng ặúơc phöí biïịn röơng raôi vađ söị
lûúơng tñn ăöì trúê nïn ăöng ăaêo
Thûâ tû, coâ thïí thíịy sûơ xuíịt hiïơn cuêa tön giaâo
Cao Ăađi khöng phaêi lađ caâi gò hoađn toađn múâi,
khöng quaâ khoâ hiïíu ăöịi vúâi phíìn lúân lađ nöng dín, noâ lađ nhûông ýịu töị ăaô ặúơc thím nhíơp vađ dung húơp trong nïìn vùn hoaâ dín töơc, coâ thûâ ăaô trúê thađnh giaâ trõ, thađnh maâu thõt trong sinh hoaơt tinh thíìn cuêa nhín dín nhû tinh thíìn tûđ bi cuêa Phíơt, tû tûúêng nhín aâi cuêa Khöíng Tûê, tinh thíìn thanh tônh vö vi cuêa Laôo giaâo Ăaơo Cao Ăađi nhû sûơ gúơi laơi, khúi laơi caâc nguöìn giaâ trõ cuêa caâc tön giaâo trïn trong möơt hònh thûâc múâi "tam giaâo ăöìng qui", ăïí dïî dađng thu huât ặúơc tñn ăöì, liïn kïịt ặúơc cöơng ăöìng Cho nïn coâ thïí thíịy rùìng vai trođ cuêa ýịu töị vùn hoaâ díîn ăïịn sûơ xuíịt hiïơn cuêa ăaơo Cao Ăađi cuông khöng keâm phíìn quan troơng Ăaơo Cao Ăađi sûê duơng, goâp nhùơt tû tûúêng cuêa caâc ăaơo khaâc taơo nïn hoơc thuýịt cuêa mònh Sûê duơng nhûông quan ăiïím cuêa Nho vađ Laôo ăïí noâi lïn sûơ biïịn hoaâ vađ biïịn sanh cuêa vuô truơ, vaơn víơt vađ con ngûúđi nhû vö cûơc, thaâi cûơc, ím dûúng, nguô hađnh ăïí diïîn taê quaâ trònh hònh thađnh nïìn vuô truơ Tûđ vö cûơc sinh ra thaâi cûơc, phín biïơt ím dûúng, taơo thađnh baât quaâi, taơo thađnh thiïn ắa vađ sau ăoâ lađ con ngûúđi Kinh Ăaơi thûđa chún giaâo viïịt: "Khöng gian íịy lađ vö cûơc, laơi coâ möơt caâi lñ thiïn nhiïn tuýơt dõu, tuýơt huýìn, cođn laơi coâ thïm möơt nguýn khñ tûơ nhiïn nûôa Lñ vúâi khñ íịy lađ ím vúâi dûúng trong buöíi höìng möng cuêa thúđi ăaơi Lñ khñ íịy líìn líìn ngûng kïịt vúâi nhau mađ ăöng tuơ líu ăúđi nhiïìu kiïịp múâi xuíịt thađnh ra möơt khöịi ăaơi linh quang ríịt ăíìy ăuê caâc sûơ töịt ăeơp ÍỊy chñnh lađ ngöi chuâa tïí cađng khön vuô truơ biïịn hoaâ ra víơy"5
Ăaơo Cao Ăađi mûúơn caâc khaâi niïơm cuô, löìng gheâp tû tûúêng saâng thïị luíơn, tíịt caê vuô truơ ăaơi cađn khön, ím dûúng, thaâi cûơc, vö cûơc ăïìu do ăíịng saâng taơo taơo ra
Vïì con ngûúđi, thûđa nhíơn nhûông quan ăiïím cuêa Phíơt giaâo vïì linh höìn, nghiïơp baâo, tuy nhiïn nhíịn maơnh ăïịn ýịu töị trûúđng töìn cuêa linh höìn Linh höìn ặúơc phoâng phaât tûđ Thûúơng ăïị sau khi
tu luýơn laơi trúê vïì vúâi chñnh ăaơi linh quang (Thûúơng ăïị) Con ngûúđi ặúơc cíịu taơo tûđ thïí xaâc, thïí phaâch vađ linh höìn goơi lađ nhõ xaâc thín Thïí phaâch kïịt húơp giûôa höìn vađ xaâc, noâ truýìn yâ chñ cuêa linh höìn ra ngoađi nhuơc thïí vađ thöng ăaơt tri giaâc cuêa nguô quan vađo linh höìn Khi nhuơc thïí bõ
hû hoaơi, thïí phaâch trúê vïì hiïơp möơt vúâi linh höìn ăïí sûêa soaơn ăi tiïịp kiïịp khaâc
Trang 36 Tòm hiïíu tön giaâo Cao Ăađi.
Quan niïơm cuêa ăaơo Cao Ăađi vïì nhín sinh
cho rùìng con ngûúđi ặúơc thiïn phuâ caâi thiïn taânh
ăùơc biïơt trúđi ban cho tûđ luâc múâi ăíìu thai, xuöịng
thïị gian, cho nïn cíìn mûúơn xaâc phađm mađ kinh
nghiïơm moơi leô cuêa coôi tríìn ăïí trúê nïn uýn baâc
Xem thïị gian nhû chöịn hoơc ặúđng, lađ trûúđng thi
cöng quaê, muöịn ăïịn ặúơc cûơc laơc thò phaêi ặúơc
thûê thaâch núi tríìn gian mađ thöi Quan niïơm cuêa
ăaơo Cao Ăađi vïì nghôa vuơ lađm ngûúđi ăoâ lađ nghôa
vuơ ñch nûúâc lúơi dín, hoađn thiïơn con ngûúđi, gieo
tû tûúêng ýu thûúng hoađ húơp, ăaơi ăöìng trong
cuöơc söịng cuêa thïị giúâi hiïơn taơi, díîn ặúđng tu
giaêi thoaât cho tím linh tiïịn hoaâ
Ăaơo Cao Ăađi quan niïơm möơt xaô höơi loađi ngûúđi
lñ tûúêng lađ xaô höơi thaânh ặâc bao göìm ăúđi söịng
an laơc, xíy dûơng trïn tinh thíìn nhín baên vađ coâ
hiïơu nùng tiïịn böơ: "Giaâo lñ Cao Ăađi khöng xa
thûơc tïị ăúđi söịng con ngûúđi… Sûơ múê ăaơo cuêa
Thûúơng ăïị lađ muöịn cho tíịt caê nhín sanh, díìu
trong thúđi kò traê quaê cuô, khöng gíy nghiïơp múâi,
moơi chöî ăïìu hûúâng thiïơn, ùn úê ăöịi xûê vúâi nhau
cho phaêi tònh phaêi nghôa, phaêi ặâc, phaêi nhín,
ăïí trong coôi ăúđi nađy coâ möơt xaô höơi ăaơi ăöìng ăaơi
ặâc Ăoâ lađ muơc ăñch cuêa Thûúơng ăïị muöịn cho
loađi ngûúđi hiïíu tíơn yâ vađ hađnh tíơn sûơ, chúâ giaâo lñ
Cao Ăađi khöng nhíịt thiïịt chó baêo ngûúđi ăúđi ăi
tòm haơnh phuâc trong coôi hû vö, vônh cûôu, chöịn
niïịt bađn, cûơc laơc, trong khi thín sanh cođn ngheđo
ăoâi, bïơnh tíơt, míịt maât, tiïìu tuơy, chia reô, ngûúđi
boâc löơt ngûúđi trong caênh maơnh ặúơc ýịu thua,
bíịt cöng xaô höơi Nïịu phíìn thín sanh hiïơn hûôu
nhû thïị, chùưc gò phíìn tím linh ặúơc míîn túơ
siïu thoaât ăíu"6
Nhû víơy trong triïịt lñ ăaơo Cao Ăađi, úê phûúng
diïơn hònh nhi thûúơng, tuy khöng síu sùưc nhûng
trong quan niïơm vïì nhín sinh víîn coâ nhûông tû
tûúêng coâ giaâ trõ, muöịn giaêi thoaât tím linh thò
phaêi xíy dûơng möơt xaô höơi thaânh ặâc, lađm tíịt caê
ăïí coâ thïí xíy dûơng ặúơc xaô höơi nhû víơy coâ leô lađ
möơt trong nhûông nöơi dung mađ theo chuâng töi lađ
quyâ giaâ, búêi noâ kñch thñch tinh thíìn húơp taâc, tinh
thíìn ăíịu tranh chöịng laơi caâi aâc, chöịng laơi nhûông
bíịt cöng do xaô höơi gíy ra Chuâng ta cuông khöng
laơ gò phíìn ăöng tñn ăöì cuêa ăaơo Cao Ăađi lađ ngûúđi
ýu nûúâc, tham gia khaâng chiïịn chöịng thûơc dín
vađ ăïị quöịc khi hoơ gùơp phaêi nhûông ăiïìu kiïơn múâi,
khi phong trađo caâch maơng do Ăaêng Cöơng saên ặâng ra töí chûâc vađ laônh ăaơo ăaô thu huât vađ phaât huy ặúơc nhûông tònh caêm ăoâ ăïí chöịng ngoaơi xím xíy dûơng möơt xaô höơi möơt hoađ bònh thõnh vûúơng
Nhû víơy, coâ thïí noâi möơt caâch khaâi quaât sûơ dung húơp cuêa caâc ýịu töị vùn phûúng Ăöng vađ caâc cú tíìng vùn hoaâ baên ắa nhû möơt cú súê triïịt
lñ cuêa ăaơo Cao Ăađi Phíìn nöơi dung sau chuâng töi phín tñch síu hún sûơ dung húơp cuêa ýịu töị Ăaơo giaâo trong ăaơo Cao Ăađi
Ăaơo Laôo lađ möơt trong ba tön giaâo du nhíơp vađo Viïơt Nam cuđng vúâi sûơ ăö höơ cuêa ngûúđi Trung Hoa vađ ăaô coâ thúđi kò ríịt thõnh hađnh
Cho ăïịn ngađy nay aênh hûúêng cuêa Laôo giaâo taơi Viïơt Nam víîn cođn nhiïìu, nhûông biïịn thïí cuêa noâ trong quíìn chuâng nhín dín vúâi nhûông núi thúđ phûúơng cuêa caâc thíìy phuđ thuyê… Ngoađi ra, taâc ăöơng cuêa Ăaơo giaâo hay Laôo giaâo thím nhíơp vađo caâc tñn ngûúông baên ắa lađ khaâ phöí biïịn mađ trûúđng húơp ăaơo Cao Ăađi lađ möơt ăiïín hònh Laôo giaâo cođn goơi lađ Ăaơo giaâo vađ ngûúđi saâng líơp ra noâ theo Ăaơo Laôo ăoâ lađ Laôo Tûê Tû tûúêng cuêa Laôo Tûê tíơp trung trong böơ Ăaơo Ăûâc kinh khoaêng hún 5.000 tûđ, chuê yâ theo caâch tûơ nhiïn thanh tônh, ăođi hoêi con ngûúđi phaêi tuín thuê qui luíơt cuêa tûơ nhiïn, söịng vö vi khöng cíìn phaêi lo lùưng nghô ngúơi, múâi hûúêng ặúơc sûơ khoaâi laơc tiïu diïu
Sau Laôo Tûê, Liïơt Tûê vađ Trang Tûê ăaô phaât triïín tû tûúêng cuêa Laôo Tûê diïîn giaêi tön chó vö vi vađ chöịng laơi caâc hoơc thuýịt khaâc
Laôo Tûê, ăuâng ra lađ möơt triïịt gia hún lađ möơt giaâo chuê, vađ tön chó cuêa öng lađ möơt hoơc thuýịt hún lađ möơt giaâo ăiïìu Tuy nhiïn úê Trung Quöịc thúđi Nguơy - Tíịn, tû tûúêng cuêa Laôo Tûê ăaô bõ huýìn hoơc Nguơy - Tíịn lađm biïịn ăöíi, mang mađu sùưc cuêa möơt tön giaâo Ngûúđi ta tön suđng Laôo Tûê lađ Thaâi thûúơng laôo quín Ăaơo Laôo phaât triïín lan röơng úê Trung Quöịc vađ cuông ặúơc truýìn baâ sang Viïơt Nam
Dûúâi thúđi cuêa vua Ăinh Tiïn Hoađng, ăaơo Laôo bađnh trûúâng maơnh meô, nhađ vua ăaô phong cho Trûúng Mani lađm Tùng Luơc ăaơo sô Ăúđi nhađ lyâ ăaơo Laôo cuông ặúơc duy trò cuđng vúâi ăaơo Phíơt vađ ăaơo Nho Vua Lyâ Anh Tön duđng caê tam giaâo
Trang 4lađm ăïì thi trong khoa cûê Cho ăïịn ăúđi nhađ Lï
ăaơo Laôo víîn khöng suy tuy rùìng khöng thõnh
hađnh nhû ăaơo Nho vađ ăaơo Phíơt Vua Lï Thíìn
Tön ăaô cho pheâp Tríìn Löơ líơp ra nöơi ăaơo trađng
Tûđ ăoâ, ăaơo Laôo vïì sau víîn töìn taơi nhûng ñt phöí
biïịn röơng raôi Tuy nhiïn khi truýìn baâ sang Viïơt
Nam, ăaơo Laôo ăaô ặúơc tiïịp nhíơn trïn hai phûúng
diïơn khaâc nhau Phíìn lúân tíìng lúâp trñ thûâc hiïíu
ặúơc tinh thíìn vö vi thanh tônh, nhûông nguýn lñ
cuêa ăaơo Böơ phíơn thûâ hai ăoâ lađ nhûông ngûúđi bònh
dín tin vađo nhûông chuýơn thíìn tiïn huýìn aêo,
gùưn vúâi Ăaơo giaâo phuđ thuyê vađ caâc ma thuíơt trûđ
tađ trõ bïơnh v.v Nhûông hònh thûâc biïịn thïí cuêa
ăaơo Laôo tûúng ăöịi nhiïìu nhû phuđ thuyê, ăöìng
cöịt, ngöìi ăöìng híìu boâng, goơi höìn, phuơ tiïn…
Theo Phan Kïị Bñnh thò phuđ thuyê coâ pheâp
luýơn ím binh, thûúđng ăïm khuya ăïịn núi tha
ma, möơ ắa, ăöịt hûúng khíịn khûâa luýơn phuđ,
luýơn pheâp, cíìu cho caâc ím höìn phaêi theo hiïơu
lïơnh cuêa mònh; ăöìng cöịt lađ nhuông ngûúđi coâ cùn
thúđ caâc chû võ nhû Liïîu Haơnh cöng chuâa, Cûêu
Thiïn Huýìn Nûô…; ngöìi ăöìng híìu boâng lađ
nhûông ngûúđi ặúơc coi lađ coâ cùn thúđ caâc võ tiïn
ặúơc caâc võ ăoâ nhíơp vađo trong xaâc vađ phaân baêo
ăïí chûôa bïơnh, ăïí truýìn thaânh yâ hoùơc noâi vïì gia
sûơ cuêa nhûông ngûúđi cíìu xin v.v Möơt hònh thûâc
ăùơc biïơt hún ăoâ lađ phuơ tiïn Phuơ tiïn lađ múđi boâng
möơt võ tiïn nhíơp vađo cöịt ngûúđi tríìn thay vò múđi
ím höìn ngûúđi chïịt Muöịn phuơ tiïn phaêi tòm núi
chuđa chiïìn thanh vùưng Ngûúđi nađo coâ viïơc cíìu
khíín phaêi tùưm rûêa saơch seô, ùn chay möơt ngađy röìi
mua vađng, hûúng, tríìu, rûúơu bađy lïn möơt hûúng
aân, ăöịt ăeđn, ăöịt hûúng baâi lïî röìi múâi phuơ tiïn
Caâch thûâc phuơ tiïn lađ ngûúđi ngöìi ăöìng líịy khùn
che mùơt, tay cíìm buât bùìng cađnh ăađo, ngoơn cađnh
ăađo chíịm xuöịng mím gaơo Nhûông ngûúđi khaâc
ăoơc vùn sai ăïí cíìu tiïn lïn Khi tiïn giaâng, ngûúđi
ngöìi ăöìng bùưt ăíìu viïịt trïn mím gaơo, ngûúđi híìu
buât phaêi tröng theo chûô viïịt trïn mím gaơo cheâp
ra möơt túđ giíịy Ngûúđi híìu buât viïịt xong ăoơc laơi
cho tiïn nghe, luâc ăoâ tiïn muöịn truýìn phaân gò
seô viïịt tiïịp trïn mím gaơo ăïí ngûúđi híìu buât cheâp
laơi Thú tiïn lađm ríịt nhanh nhû kiïíu ûâng khííu
hoùơc ûâng buât Luâc múâi giaâng bađi ăíìu tiïn bao
giúđ cuông ăïí xûng danh cho moơi ngûúđi biït nhû
Lï Sún Thaânh Míîu, Lyâ Thaâi Baơch
Nhû víơy, Ăaơo giaâo ăaô du nhíơp vađo Viïơt Nam
ăaô coâ möơt bïì dađy lõch sûê khaâ líu, thím nhíơp vúâi
caâc hònh thûâc baên ắa ùn síu vađo tím thûâc cuêa
ngûúđi bònh dín Viïơt Nam hïịt sûâc maơnh meô Trúê laơi vúâi ăaơo Cao Ăađi, ngay trong khi líơp giaâo vïì hònh thûâc gíìn nhû trûúđng húơp phuơ tiïn Ăaơo Cao Ăađi duđng nhûông ặâa treê goơi lađ ăöìng tûê phođ cú, ngöìi lùưc lû nûêa mï nûêa nguê, cíìm möơt cađnh tre, trïn ăíìu cađnh buöơc möơt quaê bíìu, lùưc lû cađnh treê gùưn vúâi hònh ăíìu röìng, ăíìu lín hoùơc ăíìu chim, khuâc tre tûúơng trûng cho buât tiïn Khi buât tiïn vung lïn muâa ra chûô goơi lađ cíìu cú giaâng buât Lùưp raâp caâc chûô laơi thađnh nhûông bađi thaânh ngön cuêa thûúơng ăïị Cao Ăađi giaêng daơy Khi líơp ăađn cíìu cú, caâc ăöìng tûê phaêi ùn chay mûúđi ngađy hoùơc nûêa thaâng röìi múâi ặúơc cíìu cú Khi cú rung lïn, ngûúđi xûúâng cú nhòn lïn cíy buât tiïn mađ ăoơc to lïn tûđng chûô viïịt lïn khöng trung, möơt ngûúđi ngöìi dûúâi soaơn laơi, röìi cheâp lïn giíịy höìng ăiïìu thađnh lúđi giaâo huíịn hoùơc truýìn daơy cuêa ặâc Cao Ăađi tiïn öng Ngoơc hoađng Thûúơng ăïị Trong míịy chuơc nùm ăíìu, pheâp cíìu tiïn giaâng buât ặúơc coi lađ ăiïìu thiïng liïng thíìn bñ huýìn diïơu nhíịt, nhû lađ linh höìn cuêa ăaơo Khi cíìn ban böị möơt ăiïìu gò mađ khöng cho pheâp ngùn caên thò ngûúđi ta lađm pheâp "cíìu tiïn giaâng buât", mađ chó coâ trong hađng chûâc sùưc cuêa Hiïơp thiïn ăađi múâi ặúơc cíìu tiïn, cođn moơi hađng chûâc sùưc khaâc cuđng caâc haơng tñn ăöì ăïìu bõ cíịm kõ, kïí caê cíịm ặâng gíìn vò ngûúđi tríìn ặâng gíìn caâc tiïn seô khöng thoaêi maâi ặúơc mađ ban chûô
Trong quýín Ăaơi Thûđa chún giaâo cuêa ăaơo
Cao Ăađi, caâc hònh thûâc tiïn giaâng buât cuông khöng khaâc míịy vúâi nhûông trûúđng húơp ăaô nïu úê phíìn trïn, caâc tiïn giaâng xuöịng cuông thûúđng nïu tïn mònh röìi sau múâi truýìn phaân nhûông ăiïìu khaâc Tûđ nhûông sûơ so saânh trïn ăíy, theo töi ăaơo Cao Ăađi vïì hònh thûâc ăaô úê mûúơn úê Ăaơo giaâo hònh thûâc phuơ ăöìng, cíìu tiïn ngađy trong giai ăoaơn ăíìu tiïn cuêa thađnh líơp ăaơo Cuông coâ nhûông hoơc giaê cho rùìng ăaơo Cao Ăađi chõu aênh hûúêng cuêa thöng linh hoơc phûúng Tíy Tuy nhiïn theo chuâng töi, khöng maơnh meô, khöng mang díịu íịn síu ăíơm nhûng hònh thûâc cuêa Laôo giaâo ăaô ặúơc thím nhíơp trong nïìn vùn hoaâ Viïơt Nam Ngoađi hònh thûâc nïu trïn trong nhûông nöơi dung cuêa triïịt lñ ăaơo Cao Ăađi cođn chõu aênh hûúêng
tû tûúêng cuêa Laôo Tûê vïì nhûông quan ăiïím ăïí
"taơo Phíơt taâc tiïn" cuêa Laôo giaâo Trong tû tûúêng cuêa Laôo Tûê thò ăaơo giöịng nhû möơt nguýn lñ hïịt sûâc nhiïơm mađu, höîn ăöơn mađ thađnh, coâ trûúâc trúđi ăíịt, noâ lađ ngöi möơt Tûđ möơt sinh ra hai, hai sinh
Trang 57 Tòm hiïíu tön giaâo Cao Ăađi, tr.86.
8 Ăaơi Thûđa Chún giaâo, tr.176.
9 Ăaơo Ăûâc Kinh.
ba, ba sinh vaơn víơt Tûđ höîn ăöơn vaơn víơt múâi
ặúơc sinh thađnh vađ cuöịi cuđng quay trúê vïì vúâi
ăaơo Tuy nhiïn, nhûông quan ăiïím cuêa Laôo Tûê
trong Ăaơo Ăûâc kinh híìu nhû thiïịu vùưng ăíịng
saâng taơo, Laôo Tûê chó noâi ăïịn qui luíơt cuêa tûơ nhiïn
tûơ ăöơng tûơ hađnh, tuín theo caâc qui luíơt quín bònh
vađ phaên phuơc mađ thöi Trong ăaơo Cao Ăađi cuông
noâi ăïịn ngöi möơt, thaâi cûơc, cuông noâi ăïịn caâi goơi
lađ möơt sinh ra hai, hai sinh ra ba, ba sinh ra vaơn
víơt, nhûng ăaô löìng gheâp trong ăoâ cho thaâi cûơc
nhû möơt ăaơi linh quang toađn tri toađn nùng Ăaơi
Thûđa Chún giaâo viïịt: "Lñ khñ íịy líìn líìn ngûng
kïịt nhau mađ ăöng tuơ líu ăúđi nhiïìu kiïịp múâi xuíịt
thađnh ra möơt khöịi ăaơi linh quang ríịt ăíìy ăuê caâc
sûơ töịt ăeơp ÍỊy chñnh lađ ngöi chuâa tïí cađng khön
vuô truơ biïịn hoaâ ra víơy"7 "Vuô truơ tûđ ăíy múâi bùưt
ăíìu coâ ngöi thaâi cûơc troơn lađnh troơn töịt, toađn tri,
toađn nùng, thiïn biïịn vaơn hoaâ, vö cuđng vö tíơn,
nùưm troơn quýìn hađnh, thöịng chûúêng caê cađn khön
vuô truơ vađ líịy cú thïí ím dûúng mađ phín thanh
biïơn trûúơc, lađm maây ăöơng tõnh ăïí gom tuơ caâi khñ
hû vö ăùơng hoaâ sanh muön loaơi vaơn víơt"8
Nhû víơy, ăaơo úê Laôo Tûê lađ ăaơo cuêa tûơ nhiïn
nhûng ăïịn cao ăađi ăaô mang mađu sùưc thíìn bñ,
saâng taơo ra möơt Thûúơng ăïị ăíìy quýìn nùng
Thíơm chñ trong con ngûúđi, linh höìn cuêa noâ cuđng
ặúơc Thûúơng ăïị phoâng phaât nhû möơt tiïíu linh
quang sau khi nhíơp vađo xaâc thín thò phaêi tu luýơn
ăïí trúê vïì vúâi ăaơi linh quang hteo qui luíơt "vaơn
thuđ qui nhûât böín"
Ăaơo cuêa Laôo Tûê cuông noâi ăïịn caâi trúê vïì "phaên
giaê ăaơo chi ăöơng", ăaơo sinh ra vađ moơi víơt quay
trúê vïì vúâi ăaơo khöng coâ sûơ chi phöịi nađo cuêa yâ
chñ saâng taơo, Laôo Tûê noâi: "khöng vò keê reât mađ
deơp boê muđa ăöng"9 ÚÊ Cao Ăađi, hađnh trònh quay
trúê vïì lađ hađnh trònh con ngûúđi phaêi tu luýơn, ăïí
hiïơp möơt cuđng vúâi thûúơng ăïị Muöịn tu luýơn thò con ngûúđi phaêi tñch ặúơc tinh, dûúông ặúơc khñ, töìn ặúơc thíìn, lađm cho ba thûâ ăoâ húơp nhíịt vúâi nhau lađm möơt vađ hoađ ăöìng vúâi hû khöng lađm cho nguýn dûúng ặúơc thuíìn nhíịt, taơo thađnh thaânh thai Phíơt tûê hay cođn goơi lađ kim thín Phíơt tûê Ăûúơc nhû víơy thò linh höìn trúê nïn trûúêng cûêu, bíịt diïơt, bíịt sanh, con ngûúđi luâc ăoâ möơt ăaơt thađnh Thaânh, Tiïn hay Phíơt mađ húơp cuđng vúâi thûúơng ăïị
Nhûông nöơi dung tu luýơn nhû víơy cuông ăaô ặúơc mö taê trong Ăaơo giaâo thíìn tiïn vïì viïơc hö híịp tinh thíìn, luýơn tinh luýơn khñ, luýơn thíìn khaâ phöí biïịn trong kinh ăiïín cuêa Ăaơo giaâo Qua sûơ phín tñch trïn ăíy, chuâng ta thíịy rùìng ýịu töị Ăaơo giaâo hay aênh hûúêng cuêa Ăaơo giaâo trong ăaơo Cao Ăađi lađ hïịt sûâc síu sùưc Mùơc duđ trong Cao Ăađi khöng phaêi moơi ýịu töị cuêa Ăaơo giaâo ăïìu sao cheâp möơt caâch nguýn xi, nhûng vïì cú baên, tûđ hònh thûâc ăïịn nöơi dung ăaơo Cao Ăađi ăaô vay mûúơn caâc ýịu töị trong Ăaơo giaâo khaâ nhiïìu Ăaơo Cao Ăađi ăaô dung húơp nhûông tû tûúêng vïì nguýn tùưc coâ thïí noâi lađ khöng thïí dung húơp ặúơc
Tuy nhiïn, ăiïìu chuâng töi muöịn noâi úê ăíy lađ qua sûơ phín tñch nhûông ýịu töị cuêa Ăaơo giaâo ặúơc dung húơp trong ăaơo Cao Ăađi ta coâ thïí thíịy ặúơc phíìn nađo nguöìn göịc, cú súê tríìn tuơc cuêa sûơ ra ăúđi cuêa tön giaâo Cao Ăađi Tön giaâo noâi chuâng vađ ăaơo Cao Ăađi noâi riïng khöng phaêi lađ möơt pheâp mađu thiïng liïng, lađ sûơ saâng líơp cuêa Thûúơng ăïị mađ lađ möơt hiïơn tûúơng xaô höơi, chõu sûơ taâc ăöơng cuêa caâc ăiïìu kiïơn kinh tïị, xaô höơi, chñnh trõ, möi trûúđng lõch sûê vađ vùn hoaâ Sûơ taâc ăöơng cuêa böơ phíơn vùn hoaâ tinh thíìn, cuêa caâc cú tíìng vùn hoaâ baên ắa lađ hïịt sûâc roô neât taơo nïn sûơ tiïịn triïín ăùơc biïơt trong tön giaâo Cao Ăađi
TAĐI LIÏƠU THAM KHAÊO
1 Cú quan Phöí thöng Giaâo lñ Ăaơi Ăaơo, 1994, Tòm hiïíu tön giaâo Cao Ăađi.
2 Ăaơi thûđa chún giaâo, www.kdsjflsa.com.
3 Ăùơng Nghiïm Vaơn, 2003, Lñ luíơn vïì tön giaâo vađ tònh hònh tön giaâo úê Viïơt Nam, Nxb Chñnh trõ Quöịc gia, Hađ Nöơi.
4 Ăöî Trinh Húơ, 2006, Vùn hoaâ, tön giaâo, tñn ngûúông Viïơt Nam dûúâi nhaôn quan hoơc giaê L Cadiere, Nxb Thuíơn Hoaâ,
Húị.
5 Thaânh ngön hiïơp tuýín, www.kdsjflsa.com.
Trang 66 Thu Giang, Nguýîn Duy Cíìn, 1992, Laôo Tûê Ăaơo ặâc kinh, Nxb Vùn hoơc.
7 Tríìn Vùn Giađu, 1993, Hïơ yâ thûâc tû saên vađ sûơ bíịt lûơc cuêa noâ trûúâc nhiïơm vuơ lõch sûê, T.2, Nxb TP HCM.
8 Vö Danh, 1963, Ăaơo Cao Ăađi vúâi vùn hoaâ Viïơt Nam, Sađi Gođn, Hađnh Ăaơo, Söị 6.
SUMMARY:
THE COMBINATION OF RELIGIOUS ELEMENTS IN CAODAISM
. B.A Nguýîn Thõ Thu Hađ
Caodaism was formed and quickly developed in the 1920s, which was a period of great changes Caodaism has been affected by politics, economy, society and culture as well during the process of development Analyzing these factors is scientists' concern Native culture and a combination of traditional religious elements impact on the emergence of religions in the South of Vietnam in general, and Caodaism in particular The origin of Caodaism was revealed somewhat through analyzing the combination
of religious elements Religions in general and Caodaism in particular are not miracles
or created by God, but they are social phenomena affected by economic, social, political conditions, historical environment and culture