Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết nguyễn danh lam

Khám phá thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam chúng ta không ch phát hiện ra sự m i lạ trong đề tài, lối viết, mang nặng những trăn tr , suy tư của nhà văn trước cuộc đời và p

ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các nội dung nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả luận văn

Phạm Thị Lý

MỤC LỤC

1 Lý do chọn tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu v n .3

4 Phương pháp nghiên cứu 5 Đóng góp của luận văn 8

6 Cấu trúc luận văn 8

CHƯƠNG 1 : TIỂU THUYẾT NGUYỄN DANH LAM TRONG DÒNG CHẢY TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 9

1.1 TI U THUY T VI T NAM Đ NG ĐẠI - S ĐỔI MỚI TƯ DUY VÀ QUAN NI M NGH THUẬT VỀ CON NGƯỜI 9

1.1.1 Những ti n đề l ch sử, xã hội, văn hóa và khung tri thức thời đại 9 1.1.2 Đổi mới tư duy và quan niệm nghệ thuật v con người trong ti u thuy t Việt Nam ương i 15

1.2 NGUYỄN DANH LAM - HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ NHỮNG THỂ NGHI M NGH THUẬT 22

1.2.1 Những nỗ lực trên hành trình sáng tạo 22

1.2.2 Những thể nghiệm nghệ thuật 28

CHƯƠNG 2 : CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN DANH LAM 34

2.1 NHÂN VẬT “CHẤN THƯƠNG” TINH THẦN 34

2.1.1 Mặc cảm lạc lõng và ám ảnh “giữa vòng vây tr n gian” 35

2.1.2 Đổ vỡ ni m tin vào cu c s ng và tình yêu 38

2.2 NHÂN V T HOÀI NGHI 42

2.2.1 Hoài nghi v ý ngh a ích thực c a cu c s ng 42

2.2.2 Hoài nghi v sự t n tại của con người 46

2.3 NHÂN V T BI K CH 51

Bi k ch v gi i hạn mong manh của phận người

Ộ BiỘk chỘcủaỘyêuỘthương, au n và l m lạc 55Ộ

Ộ 2.3.3 Bi kịch của sự tr ng rỗng, vô ngh a 60

CHƯƠ G 3 : PHƯƠNG THỨC XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN DANH LAM 66

3.1 TH HÁ LẠ HÓA VÀ SỬ DỤNG HÌNH NH NGH CH D , PHI LÍ.66

3.1.1 Lạ hóa bằng cách mờ hóa, tẩy trắng nhân vật 66 3.1.2 Sử dụng những chi tiết, hình ảnh nghịch dị, phi lí

NGHỆ ẬT SỬ DỤNG NGÔN NGỮ

Ngô ngữ mang hơi th của đời sống hiện đại

Cá thể hóa nhân vật bằng ngôn ngữ đối thoại, độc thoại 83 3.3 SOI RỌI NHÂN VẬT DƯỚI CHIỀU KÍCH THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN ĐA CHIỀU

Ộ ỘThời gian hiện thực gắn với không gian ngột ngạt của cuộc sống hiện đại

Ộ 2 Thời gian vô định, nhòe mờ gắn với không gian hư ảo, kì dị

TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

từ sau 1 6 Sự phát triển mạnh mẽ này không ch th hi n chỗ ngày càng xuất hiện đông đảo đội ngũ nhà văn tài năng, ngày càng có nhiều tác phẩm ra đời, mà quan trọng hơn là sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật, thi pháp Các nhà văn không ngừng tìm tòi, cách tân, sáng tạo trên cánh đồng chữ nghĩa nhằm mang đến cho độc giả những sản phẩm độc đáo, có giá trị nghệ thuật cao và m ra những hướng đi mới mẻ cho thể loại tiểu thuyết Làm nên thành công ấy có sự đóng góp không nhỏ của nhiều cây bút trẻ Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình ương, Nguyễn Thế Hoàng Linh, Nguyễn Đình Tú,

Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư , trong đó, có Nguyễn Danh Lam

Với hơn mười năm dấn thân vào con đường văn chương, Nguyễn Danh Lam đ thử bút trên nhiều thể loại và tích lũy được một gia tài kha khá: một

tập thơ (Tìm , một tập truyện ngắn (Mưa tháng mười m t và ba tiểu thuyết (B n vô thường Giữa vòng vây tr n gian, Giữa dòng ch y l c Điều đáng

nói, thể loại nào, anh cũng có những tìm tòi riêng Đặc biệt thể loại tiểu thuyết, Nguyễn Danh Lam đã chứng tỏ được tài năng, s trường, cá tính sáng tạo của mình, đúng như Nguyễn Hoài Nam khẳng định: "Tôi tin rằng với một nhà văn chịu đọc, chịu nghĩ và chịu "sản xuất" ý t ng - không chừa cả những

ý t ng "vu vơ" nhất - như Nguyễn Danh Lam thì đích đến phải là cái thể loại văn xuôi nghệ thuật có sức dung chứa lớn, tức tiểu thuyết" [32, tr.3

ủa thực, bước rẽ từ thơ sang tiểu thuyết của Nguyễn Danh Lam là một sự

lựa chọn sáng su t và hợp lý b i ch trên mảnh đất màu mỡ của thể loại này mới giúp anh thỏa sức gieo trồng những ý t ng, những thể nghiệm độc đáo của mình Và cả ba tiểu thuyết trên đã minh chứng cho điều đó Hơn nữa, chúng còn được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt và giới nghiên cứu, phê bình đánh giá cao

Khám phá thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam chúng ta không ch phát hiện ra sự m i lạ trong đề tài, lối viết, mang nặng những trăn

tr , suy tư của nhà văn trước cuộc đời và phận người mà còn mới lạ hình tượng nhân vật Nguyễn Danh Lam đã sáng tạo nên một hệ thống nhân vật khá phong phú và sinh động Họ xuất thân từ nhiều tầng lớp xã hội khác nhau, với nhiều lứa tuổi khác nhau, nhiều hoàn cảnh và số phận khác nhau Tuy nhiêu, họ có chung một đặc điểm đều là những con người "lạc thể" Họ không thích ứng, hội nhập được với xã hội kỹ trị, tiêu dùng đang lao nhanh vun vút

về phía trước Vì thế, họ tr nên lạc lõng, cô đơn, hoài nghi thậm chí rơi vào

bi kịch trong chính đời sống mà mình đang sống Thông qua từng nhân vật, từng cảnh ngộ, nhà văn đã bóc tách, phơi bày những hiện thực phi lý, nghiệt ngã đến mức ngỡ ngàng, cay độc về cuộc sống, con người trong sự đa dạng, nhiều chiều, bất ổn, từ đó làm cho người đọc phải bừng t nh nhận ra những giá trị ích thực mà dường như ta đã lãng quên

Từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài Hình t ng nhân

v t trong ti u thuyết Nguyễn Danh Lam để nghiên cứu, nhằm ch ra giá trị

riêng của ti u thuyết Nguyễn Danh Lam trong tính ch nh th tự trị của chúng qua hệ th ng nhân vật a dạng, c sắc của từng tiểu thuyết và cuối cùng là

ch ra ược thi pháp riêng của nhà văn trong thi pháp chung tiểu thuyết của các nhà văn trẻ đương đại Việt Nam, góp phần khám phá hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết cũng như tài năng sáng tạo của nhà văn

2 Lịch sử nghiên cứu v n đ

Cho đến nay, cái tên Nguyễn Danh Lam không còn xa lạ với bạn đọc lẫn giới nghiên cứu Hơn nữa, anh từng nhận giải th ng của Hội Nhà văn

Việt Nam vào năm 2010 cho tiểu thuyết Giữa dòng ch y l c Thế nhưng, tình

hình nghiên cứu sự nghiệp văn học của Nguyễn Danh Lam nói chung, tiểu thuyết nói riêng vẫn còn rất kiêm tốn Ngoài một số bài báo (chủ yếu đăng tải trên internet và luận văn cao học, chúng ta chưa có một chuyên luận nào nghiên cứu về tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam Và dưới đây là những bài viết, luân văn có liên quan đến đề tài:

Trong bài Cư l y đường mà chạy, Ngô Thị Kim Cúc viết về những mảnh đời, những phận người trong tiểu thuyết Bến vô thường Nhà văn nhấn

mạnh đến “những cuộc đời rách nát được chắp lại cạnh nhau, mảnh này cứa vào mảnh kia, cứa vào trái tim người đọc, làm chảy máu và gây sốc b i những thực tế quá tàn bạo mà người ta buộc phải thừa nhận”, “Tất cả những công phu dàn dựng ấy, cả trong cốt truyện lẫn những kiếm tìm kỹ thuật bằng thủ pháp đẩy sự việc vượt quá ngưỡng hiện thực, biến thành một siêu - hiện - thực có tính thuyết phục cao hơn, cộng với lối tu từ kỹ lưỡng, những tả chân rợn tóc gáy, tiểu thuyết này là một thử nghiệm có tính thách đố, với những cách viết, cách đặt vấn đề theo cách mới” [

Nguyễn Vĩnh Nguyên với bài viết Bến vô thường thế giới những người không mặt cho rằng tác phẩm này “khó có thể đi tìm một tuyến nhân

vật rõ ràng, một nhân vật chính hay một câu chuyện đầu xuôi đuôi lọt trong cuốn tiểu thuyết này Đọc lại lần nữa, lại thấy nó không có nhân vật, nói cách khác, nhân vật lại không có mặt người mà biểu hiện rõ nhất trong mớ hỗn độn, tù túng, ngổn ngang kia là một thế giới người không mặt, không tên” [61 Cuốn sách được cấu thành từ những đoạn văn rời rạc được gắn kết b i một trật tự logic phi logic Dường như chính cách sắp xếp đó cũng là cách nhà

văn l t tả những cái lạ, những cái chết bi thảm, những s phận th ng khổ của các nhân vật

Trong bài “L c th ”, Đoàn Ánh Dương cho rằng tiểu thuyết Giữa dòng

ch y l c là một dấu ấn đáng kể của Nguyễn Danh Lam Bên cạnh đó, tác giả khẳng định nhân vật trong tiểu thuyết đều là những “l c th ” những con

người dường như quá bơ vơ trước hiện thực cuộc sống hỗn loạn Nguyễn Danh Lam đã phát giác ra những tầng v a sâu xa nhất của tâm thức đại chúng khi con người bị xô đi giữa dòng chảy hiện tại ua đó, tác giả bài viết đã nhấn mạnh

rằng chính Nguyễn Danh Lam cũng là một “l c th ” của văn học đương đại

b i anh đã tìm cho mình một con đường, một hướng đi rất riêng, đó là: “Tạo dựng cho mình một quan niệm nhân bản khác nào đó, phi nhân bản trong suốt, gắn chặt với từng trạng huống sống, rất cụ thể và không xa lạ” [15

Trong bài viết của tác giả Hoài Nam (đăng trên trang nguoidaibieunhandan.vn ngày 6/ /2012 với tiêu đề Viết v n vi c không chỉ của nhà văn đã nhấn

mạnh khả năng viết của những họa sĩ nhà văn, trong đó có Nguyễn Danh

Lam từ Bến vô thường đến Giữa vòng vây trần gian và gần đây nhất là Giữa dòng chảy lạc Hoài Nam đã nhấn mạnh sự chuyển biến rất “khác” của

Nguyễn Danh Lam từ tiểu thuyết đầu đến tiểu thuyết thứ ba Nếu trong hai tiểu thuyết đầu tiên, tác giả “thách thức” người đọc với một lối viết khá mù

mờ, nhân vật của anh chẳng bao giờ có danh tính, không gian thời gian đều

rất mơ hồ, thì đến tiểu thuyết Giữa dòng chảy lạc Nguyễn Danh Lam dường

như đơn giản hóa hơn khi lấy bối cảnh và nhân vật từ cuộc sống đời thường, nhưng chính điều đó lại tạo nên hiệu quả khá tốt: “Với cuốn tiểu thuyết, Nguyễn Danh Lam đã trả người đọc lại với đời thường bằng những chất liệu của đời thường, những câu chuyện đời thường, những cách kể chuyện đời thường Dễ tiếp nhận hơn, song không vì thế mà giảm đi sức nặng của những

ý t ng mà tác giả muốn gửi gắm” [60

Đoàn Minh Tâm trong bài viết Ngh thu t như là th (đăng trên trang ongdie net nhìn tiểu thuyết Giữa dòng chảy lạc của Nguyễn Danh

Lam d i góc nhìn phân tâm học Vô danh hóa, nhân vật tự ý thức, nguyên lý

m t nạ, nhân vật con r i…là những thủ pháp, mà theo Đoàn Minh Tâm, đã

được Nguyễn Danh Lam sử dụng một cách hiệu quả trong tác phẩm Giữa dòng chảy lạc Anh, ông họa sĩ, cô gái bán bảo hiểm…là những cá nhân riêng

biệt nhưng lại mang tâm thức của con người trong xã hội hiện đại Nhân vật trong tác phẩm vì vậy mà tr nên cô đơn đến tột cùng, họ bơ vơ, chới với trước hiện thực cuộc sống, họ làm một cuộc tìm kiếm bản thể đầy giằng xé,

họ vừa đấu tranh với chính bản thân mình vừa phải chống chọi với cuộc sống bên ngoài

Đỗ Ngọc Thạch trong bài Vài đặc điểm văn xuôi Việt Nam hiện đại (đăng trên trang bichkhe.org ) đã khẳng định văn học Việt Nam sau 1986 đã

có những đổi mới mạnh mẽ, đặc biệt là trong phương pháp xây dựng nhân vật

và cấu trúc tác phẩm Tác giả bài báo đã có một cái nhìn tương đối cụ thể về hiện trạng văn học nước nhà qua một số tác giả và tác phẩm, trong đó có nhà văn Nguyễn Danh Lam Thay lời nhận định, bài báo trích dẫn những phát biểu của nhà văn: “Tất cả các nhân vật trong tiểu thuyết cũng như truyện ngắn của tôi từ trước đến nay đều vô danh, hoặc nếu “hữu danh” thì cũng ch là m t

“cái gì ó” gọi vậy, chứ không phải tên! Ngoài tên, họ còn không có cả lai lịch và nhiều thứ thuộc về cá nhân khác nữa Cái này không do tôi quyết định,

mà là do tôi nhìn thấy họ trong cuộc đời này và tôi phản ánh họ vào tác phẩm như vậy” [64

Ngoài những bài viết trên đây về tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam đáng chú ý, còn có hai luận văn cao học của tác giả Nguyễn Thị Như Quỳnh (Trường Đại học Sư phạm Đà N ng) và tác giả Nguyễn Thị Hương (Trường Đại học Sư phạm Huế)

V i luận văn Cảm thức hiện sinh trong tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam

Nguyễn Thị Như uỳnh đã a người đọc hòa vào dòng chảy hiện sinh để chiêm nghiệm về “nhân tình thế thái”, về thân phận kiếp người Tác giả làm rõ kiểu con người thân phận mang màu sắc hiện sinh, con người đối chất và tự cật vấn trước hiện sinh, khát vọng của mình trong việc xác định nhân vị tự do giải mã các thủ pháp nghệ thuật làm nổi bật kiểu con người hiện sinh trong tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam: cốt truyện đa tuyến mảnh ghép, không gian m rộng - thu hẹp - di chuyển, thời gian hiện tại - tuần hoàn, ngôn ngữ đối thoại, giọng điệu triết lý - khách quan - cô đơn - tuyệt vọng phân tích nghệ thuật xây dựng biểu tượng và huyền thoại góp phần tạo dựng cảm thức hiện sinh trong tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam

Cùng hướng đến đối tượng là tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam nhưng tác giả Nguyễn Thị Hương lại chọn hướng tiếp cận khác, đó là đi tìm dấu ấn

hậu hiện đại trong Bến vô thường, Giữa vòng vây trần gian và Giữa dòng chảy lạc Có thể nói, tác giả luận văn đã thành công khi làm nổi bật được những Dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam các

phương diện: nhân vật, kết cấu, không gian nghệ thuật và ngôn ngữ, giọng điệu

Trên đây, chúng tôi đã đề cập một cách khái quát các bài viết và công trình nghiên cứu có liên quan đến tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam Các tác giả của những bài viết, luận văn đã đề cập đến nhiều vấn đề về nội dung và phương thức biểu hiên trong ba tiểu thuyết của Nguyễn Danh Lam Song, qua quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nào nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam một cách toàn

diện Do vậy, chúng tôi chọn đề tài Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam với mong muốn đi sâu khám phá những góc khuất của

con người trong cuộc sống hiện đại, góp phần khẳng định thi pháp tiểu

thuyết của nhà văn này trong dòng chảy của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

3 i t ng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đ i tượng nghiên cứu của đề tài là các tiểu thuyết của Nguyễn Danh Lam bao gồm:

Bến vô thường (Nxb Hội nhà văn, 2004

Giữa vòng vây tr n gian (Nxb Hội nhà văn, 2005

- Giữa dòng chảy lạc (Nxb Văn nghệ T Hồ Chí Minh, 2010)

4.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp Đi vào giải mã, cắt nghĩa các

tiểu thuyết, từ đó tiến hành thao tác tổng hợp khái quát hóa về nội dung các tiểu thuyết

4.2 Phương pháp thống kê, phân loại: Sử dụng phương pháp này để

thống kê, phân loại các kiểu nhân và những phương thức xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Danh La

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu: Nhằm phân biệt điểm khác nhau

giữa các tác phẩm, từ đó có cái nhìn rõ ràng hơn về sức phản ánh của từng tác phẩm và đây cũng là phương pháp sử dụng để ch ra những điểm chung và riêng của nhà văn Nguyễn Danh Lam với các tác phẩm của các nhà văn cùng thời

Ngoài ra, chúng tôi còn vận dụng lý thuyết Thi pháp học, hân tâm học

nghiên cứu tâm lý và tính cách nhân vật m t cách hệ th ng, qua ó thấy được tính quan niệm của hình thức

CHƯƠ G 1 TIỂU THUYẾT NGUYỄN DANH LAM TRONG

DÒNG CHẢY TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

Văn học Việt Nam từ sau 1 5Ộđ Ột n tại và phát triển trong một đi u kiện lịch sử và xã h i khác tr c Nhất là từ sau 1986, công cuộc đổi mới toàn diện của Đảng không ch m ra trang sử mới cho đất n c trên phương diện chính trị, kinh tế, văn hóa, tư t ng mà còn thổi một luồng gió mới vào đời sống văn học nghệ thuật nước nhà Từ đây, nền văn học Việt Nam lại một lần nữa được "lột xác" và có những bước tiến xa trên con đường hiện đại hóa văn học dân tộc Hơn nữa, với tinh thần dân chủ và nhìn thẳng vào sự thật, văn học nói chung, tiểu thuyết nói riêng đã có những bứt phá, cách tân đáng kể, đặc biệt tư duy nghệ thuật Điều đó góp phần thúc đẩy sự kiếm tìm, thể nghiệm về cách tiếp cận thực tại, về các thủ pháp và bút pháp nghệ thuật, phát huy tài năng, cá tính và phong cách sáng tạo của nhà văn, nhất là các cây bút trẻ trong đó có Nguyễn Danh Lam Trên hành trình sáng tạo của mình, anh đã không ngừng tìm tòi, đổi mới nhằm mang đến cho độc giả những thể nghiệm độc đáo, mang đậm dấu ấn cá tính Nguyễn Danh Lam

1.1 TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI - SỰ ĐỔI MỚI TƯ DUY

VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

1.1.1 Những tiền đề lịch sử, xã hội, văn hóa và khung tri thức thời đại

Ngày tháng 4 năm 19 5 chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

đã thành công trọn vẹn, m ra một trang sử mới của dân tộc Cả đất nước bước vào thời kì tái thiết, xây dựng và đi lên chủ nghĩa xã hội Tuy thời cơ đã đến nhưng thách thức và khó khăn vô kể vẫn đang trước mắt B i chúng ta phải gánh chịu những hậu quả nặng nề của hai cuộc chiến tranh ác liệt và lâu

dài vào bậc nhất trong lịch sử dân tộc ải nói rằng, sức tàn phá, hủy diệt của

nó không sao kể xiết Chiến tranh không ch vắt kiệt nền kinh tế vốn đã nghèo nàn, lạc hậu mà còn hủy hoại môi trường, điều kiện sống Hơn nữa, nó còn gây nên những di chứng nặng nề trong đời sống tinh thần Đi cùng với những khó khăn chất chồng của thời hậu chiến mà bất kì đất nước nào cũng phải gánh chịu khi trải qua chiến tranh, chúng ta còn phải đối mặt với thách thức khác Đó là chính sách cấm vận, bao vây, cô lập Việt Nam của các thế lực đế quốc thù địch là sử khủng hoảng dẫn đến tan rã của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa là cuộc chiến tranh bảo vệ tổ quốc biên giới phía Bắc và Tây Nam thêm vào đó, là những chủ trương, chính sách kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp kéo dài đã kìm hãm sự phát triển đời sống xã hội

Đứng trước những khó khăn, thách thức đó, chúng ta đã không buông xuôi, đầu hàng Trái lại, với sức mạnh, ý chí và tinh thần quả cảm của con người Việt Nam được hun đúc qua mấy ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước lại một lần nữa đưa đất nước thoát khỏi tình thế hiểm nghèo Đại hội VI của Đảng (12/1986 đã m ra một thời kì mới cho đất nước Đường lối đổi mới tại Đại hội VI của Đảng và nghị quyết 05 của Bộ chính trị được thông qua đã khẳng định một cách mạnh mẽ quyết tâm đổi mới đất nước, thoát khỏi cuộc khủng hoảng trên mọi phương diện: chính trị, kinh tế, văn hóa, tư

t ng Có thể thấy, từ sau thời kì đổi mới, nền chính trị đi vào ổn định, sự suy thoái kinh tế đã được ngăn chặn, tốc độ tăng tr ng kinh tế ngày càng cao, nền kinh tế thị trường dần được hình thành Bên cạnh đó, việc giao lưu, hội nhập quốc tế không ngừng được m rộng đem lại những kết quả tích cực cho sự phát triển đời sống chính trị - xã hội Hình ảnh đất nước Việt Nam hiền hòa, mến khách, an toàn đã được bạn bè khắp năm châu ghi nhận

Tại diễn đàn của Đại hội VI, đồng chí Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh

đã tuyên bố "c i trói", "đổi mới tư duy", với rất nhiều "việc cần làm ngay"

trong ó có vấn văn hóa - tư t ng Sau đổi mới, những chuyển biến v xã

h i văn hóa- tư t ng là hết sức rõ nét Từ chiến tranh chuyển sang hòa bình,

từ nền kinh tế tập trung, bao cấp chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã kéo theo nhiều thay đổi về mặt xã hội Một trong những thay đổi xã hội mạnh mẽ nhất đó là sự thay đổi của bộ mặt nông thôn Việt Nam Từ chỗ là thành lũy kiên cố khó bị tấn công nhất trong cơ cấu

xã hội Việt Nam, nông thôn Việt Nam đã từng bước thích nghi với nền kinh

tế thị trường, vừa chịu ảnh h ng tích cực vừa phải hứng chịu những mặt trái đầy thử thách của nó Thành thị từ chỗ chưa có vai trò lớn trong cơ cấu xã hội Việt Nam đã dần c i bỏ tấm áo cũ nhạt màu, thay vào đó là sự phong phú, ồn

ã, tấp nập vừa văn minh vừa cũng không thiếu những hạn chế có tính chất tất yếu của một đất nước đang chập chững những bước đầu tiên trên hành trình công nghiệp hóa và hội nhập cùng thế giới trong xu thế toàn cầu hóa Đất nước thoát khỏi chiến tranh, cuộc sống được c i bỏ cơ chế bao cấp trì trệ, con người được trả về đời sống xã hội thường nhật, với đời thường mà đó có muôn màu muôn vẻ, lẫn lộn tốt xấu, trắng đen, bi hài Xã hội Việt Nam chứng kiến quy luật nghiệt ngã của buổi giao thời Những giá trị về đạo đức, xã hội, nhân cách trước đây bền vững là thế thì nay đã bị nền kinh tế thị trường tấn công mạnh mẽ không khoan nhượng đẫn đến lung lay, rạn nứt, đổ vỡ Trong khi đó, các chuẩn mực và các giá trị mới chưa thực sự hình thành Xã hội và con người Việt Nam trong 30 năm qua đã “trải qua một cuộc tr dạ lớn lao và không ít đau đớn, phải tự xây dựng lại hình ảnh của chính mình cùng lúc với việc phải tự hình thành từng bước các tiêu chí giá trị” Trong tình hình ấy, đời sống văn hóa, tư t ng cũng có những diện mạo và diễn biến hết sức phức tạp Sự thay đổi trên nhiều lĩnh vực cũng làm cho tự thân văn học có những khám phá, tìm tòi mới khi vào phản ánh những ngổn ngang bề bộn của cuộc sống đương đại

Đại hội l n thứ VI đã nhìn nhận lại vai trò, nhiệm vụ, chức năng của báo chí, văn học nghệ thuật Báo cáo chính trị c a Đ ng có nêu “không có hình thái tinh th n nào có th thay thế được văn học nghệ thuật trong việc xây dựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào việc đổi mới nếp sống, nếp nghĩ của con người” Cùng với việc nhận thức đúng đắn vai trò, nhiệm vụ, chức năng quan trọng của văn học, Đảng cũng hết sức quan tâm đến điều kiện sáng tác, điều kiện sinh hoạt của anh chị em nghệ sĩ Đặc biệt, tư t ng ch

o “nhìn thẳng vào sự thật” của Đảng đã tạo sự hồi sinh cho văn học

Đường lối “đổi mới” và “m cửa” của Đại hội Đảng lần thứ VI đã đem lai cơ hội phát triển và hội nhập cho kinh tế và văn hóa quy mô khu vực và thế giới Bối cảnh ấy là điều kiện thuận lợi cho văn học bước ra khỏi ám ảnh của chiến tranh, c i trói khỏi tư t ng trì trệ và thụ động trong sáng tác, tr về đúng với bổn phận và bản chất của mình Do bối cảnh xã hội thay đổi, đời sống xã hội biến đổi nhanh chóng, vấn đề đạo đức của con người được đặt ra bức thiết hơn lúc nào hết Chính những điều kiện tốt đẹp của cuộc sống mới, của nền kinh tế thị trường đã có dịp đưa con người đạt đến cuộc sống giàu có, sung túc nhưng nó cũng tước đoạt đi những giá trị, “nhân tính” thiêng liêng của người Việt truyền thống Trong một xã hội bộn bề những cơ hội, thách thức, con người với thân phận bé nhỏ của nó sẽ rất khó khăn trong việc chống chọi với cái xấu, cái ác để tự mình vượt thoát, vươn lên Và cũng chính từ đây, các nhà văn truy tìm, phát hiện những tiêu cực để cảnh báo: “Sự xuất hiện của nền kinh tế thị trường cũng như cuộc đấu tranh gay gắt giữa hai con đường xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa đang đẩy tới sự phân cực giữa đạo đức và phi đạo đức, nhân cách và phi nhân cách, thiện và ác, ánh sáng và bóng tối, trung thực ngay thẳng và uốn éo, cơ hội, trí tuệ sáng suốt và bản năng mù quáng” Đạo đức bị băng hoại, con người tha hóa, biến chất về mặt nhân phẩm, họ tách ra khỏi tập thể, chạy theo những lợi ích riêng của cá nhân,

gia ình, dòng tộc, quan hệ giữa người v i người tr nên gay gắt, họ s n sàng dùng mọi thủ đoạn, mánh khóe để tồn tại và thỏa mãn những dục vọng của mình Sự đề cao giá trị vật chất và bản năng thực dụng đã làm cho luân lí đạo đức bị đẩy lùi, cái xấu, cái ác tăng thêm Trong cơn suy thoái đạo đức và nhân cách đó, các nhà văn đã gióng lên hồi chuông cảnh t nh con người trong cuộc sống hôm nay

Năm 1986 là dấu mốc quan trọng trong đời sống xã hội nói chung và đời sống văn học nghệ thuật nói riêng Đây là thời điểm ghi nhận sự đổi mới

tư duy trên các lĩnh vực, trong đó có văn học nghệ thuật Không khí c i m , dân chủ của đời sống văn học tác động mạnh mẽ đến chủ thể sáng tạo với quan niệm mới về nhà văn, đến sự thay đổi quan niệm nghệ thuật và hiện thực

và con người, đến sự thay đổi thi pháp thể loại của các thế hệ nhà văn Việt Nam

Như một lẽ đương nhiên, tiểu thuyết thời kì đổi mới hòa nhập để phản ánh những vấn đề mà xã hội trăn tr , nó đặt ra yêu cầu về ý thức, trách nhiệm, lương tri của con người trước những biến động ghê gớm của các chuẩn mực,

giá trị đạo đức Hàng loạt những tác phẩm như: Thời xa vắng của Lê Lựu Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, Cơ hội của chúa của Nguyễn Việt Hà, Cõi người rung chuông tận thế Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái, Thoạt kì thủy của Nguyễn Bình ương ra đời là minh chứng cho tư duy văn học đổi mới của giai đoạn này Những sáng tác của các nhà văn tạo nên một bức tranh văn học nhiều màu sắc và phong phú, không

ch sự đa dạng hóa về đề tài, m rộng biên độ sáng tạo mà còn là sự đa dạng trong bút pháp, giọng điệu và nghệ thuật ngôn từ

Trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, số phận con người với những gấp khúc trong đường đời và thân phận tr thành mối quan tâm hàng đầu của nhà văn Nhưng điều đáng nói đây là con người được đặt trong mối quan hệ

giữa cá nhân và nhân loại, có sự kết hợp, hòa quyện giữa con người xã hội, con người tự nhiên và con người tâm linh Tiểu thuyết thời kì đổi mới đã kế thừa, làm phong phú và khai thác sâu hơn giá trị văn học truyền thống Sau một thời gian dài ngắt quãng, văn học hôm nay đã hấp thu vào nó các yếu tố

kì ảo, trào lộng, bi kịch trong kho tàng văn học quá khứ của dân tộc Không

ch có thế, văn học hôm nay cũng đã tiếp thu tinh hoa văn học thế giới như các khuynh h ng, trào lưu lãng man, tượng trưng, siêu thực, huyền thoại, viễn t ng, phi lí,…tạo nên tính đa thanh, đa giọng điệu cùng sự đa dạng, độc đáo trong nghệ thuật trần thuật và cấu trúc tác phẩm

Nền văn học Việt Nam trong quá trình đổi mới không ch phát tri n theo những quy luật nội tại của bản thân nó mà đã tiếp thu vào nó những yếu

t ngoại sinh Tr c 1 5 v n h c Vi t Nam ít nhiều chịu ảnh h ng của các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Liên Xô và Trung Quốc Từ sau 1 5 và nhất là từ 1986 đến nay, hoạt động dịch và giới thiệu văn học đương đại Âu

Mỹ, Trung Quốc và các nước trong khu vực đã làm thay đổi thị hiếu thẩm mỹ của người đọc đã tác động đến lực lượng cầm bút khiến họ không thể yên tâm với những gì đã có mà phải cách tân, đổi mới để đáp ứng nhu cầu mới của độc giả hiện đại không mấy dễ tính như trước Ch có đổi mới tư duy sáng tạo kết hợp giữa truyền thồng và cách tân, dân tộc và hiện đại, với ý thức đặt văn học Việt Nam trong bối cảnh giao lưu và hội nhập với văn học thế giới thì văn học Việt Nam mới có vị trí xứng đáng trong xu thế toàn cầu hóa

Sự vận động, đổi mới của văn học Việt Nam sau 5 chặng đường đổi mới mạnh mẽ kể từ sau 1986 là sự lên ngôi của tiểu thuyết với ý thức tự

“c i trói” đẻ hòa nhập với dòng chảy chung của văn học nhân loại Từ đây, những câu chuyện của đời sống hàng ngày tràn vào văn học, tạo nên nhiều ngã rẽ, không phải dừng lại những cái thuộc về quá khứ xưa cũ Hiện thực bây giờ không ch là hiện thực của những biến c lịch s và đời s ng cộng

đồng như trước kia, mà còn là hiện thực của đời sống hằng ngày với các quan

hệ thế sự vốn dĩ đã đa đoan, đa sự, phức tạp, chằng chịt, đan dệt nên những mạch nổi và mạch ngầm của đời sống Và cho đến hôm nay trong một xã hội hiện đại, với sự xuất hiện của các nhà tiểu thuyết trẻ đã thổi luồng gió mới vào nền văn học đang vận động những sáng tác đầy mới mẻ, trong đó, có nhà văn Nguyễn Danh Lam

.1.2 i m i tư duy và quan ni m nghệ thu t v con ngư i trong

ti u thuyết Việt Nam đương đại

Tiểu thuyết được xem là cổ máy cái của nền văn học Trong suốt một thế k qua, Việt Nam, tiểu thuyết không ngừng vận động, biến chuyển, đổi mới nhằm đáp ứng những yêu cầu bức thiết của thời đại, của đời sống văn học

và của thị hiếu độc giả Đặc biệt, vài thập niên tr lại đây, cỗ máy này đang vận hành với một công suất lớn và đạt năng suất cao Điều đó được minh chứng bằng sự hiện diện của hàng trăm cây bút tài năng và hàng ngàn tác

phẩm có giá trị nghệ thuật cao như: Nguyễn Minh Châu (Mảnh đất tình yêu),

Ma Văn Kháng (Đám cưới không có giấy giá thú Ngược dòng nước lũ), Nguyễn Khải (Vòng sóng đến vô cùng Một cõi nhân gian bé tí Thượng đế thì cười), Lê Lựu Thời xa vắng Đại tá không biết đùa Sóng ở đáy sông), Chu

Lai Vòng tròn bội bạc Bãi bờ hoang lạnh Phố Ba lần và một lần Cuộc đời dài lắm Khúc bi tráng cuối cùng), Nguyễn Khắc Trường (Mảnh đất lắm người nhiều ma), Bảo Ninh (Nỗi buồn chiến tranh), ạm Thị Hoài (Thiên sứ), Dương Hướng (Bến không chồng), Nguyễn Quang Lập Những mảnh đời đen trắng), Hồ Anh Thái (Cõi người rung chuông tận thế Mười lẻ một đêm Đức Phật nàng Sivitri và tôi) Nguyễn Đình Tú (Nhá Phiên bản Kín Hoang tâm), Nguyễn Danh Lam Bến vô thường Giữa vòng vây trần gian Giữa dòng chảy lạc) Nguyễn Ngọc Tư (Sông) Có thể nói, thời bây giờ là

"thời của tiểu thuyết" b i chưa bao giờ người ta thấy tiểu thuyết n rộ và gặt

hái ược những mùa bội thu như vậy Các thế hệ nhà văn luôn ý thức tìm tòi, sáng tạo trên cánh đồng chữ nghĩa hòng mang đến cho tiểu thuyết một kiểu tư duy mới và một quan niệm nghệ thuật mới về con người

ải khẳng định rằng, đổi mới tư duy tiểu thuyết là nỗ lực sáng tạo đáng trân trọng của các nhà văn Sau ngày đất nước thống nhất 30 , đặc biệt là sau Đại hội VI 86 , hiện thực đời sống đã khác trước, từ đời sống bất bình thường của những "ngày có giặc" sang đời sống bình thường, từ nền kinh tế tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa Xã hội và con người Việt Nam phải trải qua một cuộc tr dạ lớn lao và không ít đau đớn Trước thực trạng đó, văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng cần phải có cách tiếp cận phù hợp Để làm tốt điều này, đòi hỏi tiểu thuyết phải đổi mới tư duy nghệ thuật úa trình đổi mới ấy đã diễn

ra đầy khó khăn và thử thách Bắt đầu bằng những bước dò tìm thầm lặng của

Nguyễn Minh Châu (Miền cháy - 19 , Lửa từ những ngôi nhà - 19 Nguyễn Khải Cha và con và - 1 9 Nguyễn Trọng Oánh Đất trăng -

1 9 , Khuất Quang Thụy (Trong cơn gió lốc - 1980 Tuy những tác phẩm

này chưa đi chệch quỹ đạo văn học sử thi nhưng các nhà văn đã khắc phục cái nhìn lý t ng hóa về con người và chú ý nhiều hơn tới đời sống nội tâm của nhân vật Vào đầu thập niên 80 thế k XX , ti u thuyết đã có b c chuy n mình Các cây bút ti u bi u bấy giờ Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Mạnh Tuấn, Chu Lai, Nguyễn Quang Sáng đã cố

c ng lại từ trường của tiểu thuyết sử thi để gia tăng chất đời tư, thế sự Họ đi vào phân tích, mổ xẻ những mặt trái của cuộc sống Vì thế, bên cạnh cảm hứng ngợi ca đã xuất hiện cảm hứng phê phán

Mặc dù tiểu thuyết Việt Nam từ 19 đến 1986 đã có những thay đổi nhất định trong tư duy nghệ thuật nhưng nhìn chung vẫn chưa thoát khỏi thi pháp tiểu thuyết giai đoạn trước, cảm hứng sử thi vẫn đóng vai trò quan trọng

h i sau 1986, ti u thuyết mới thực sự "lột xác" hoàn toàn theo đó, tư duy s thi cũng d n đánh mất vị thế của m thay vào đấy tư duy ti u thuyết chính thức lên ngôi Các nhà văn đã tiếp cận hiện thực cuộc s ng đúng với bản chất bộn bề, đa tạp của nó đồng thời, thay đổi phương thức biểu hiện để phù hợp với nội dung phản ánh

Xuất phát từ quan niệm “cái thước đo cuối cùng của văn học chính là

sự đóng góp của nhà văn cho cuộc sống hôm nay, là sự cải tạo nó, tạo dựng lên nó, và trước tiên là cho xây dựng con người” nên mỗi nhà văn đều đau đáu là viết sao cho chạm được vào cái tầng sâu, vào tận đáy sâu những sự thật

và đất nước, con người tiến vào những chốn thâm u, gai góc của cuộc đời Khuynh hướng “nhận thức lại thực tại” gắn liền với khuynh hướng “hướng tới những vấn đề đạo đức và nhân cách của con người mới trong xã hội” được quan tâm sâu sắc Cùng với nhu cầu “được thành thực”, một cách tự nhiên, trong tiểu thuyết hôm nay xuất hiện tiếng nói triết luận, sâu sắc, đầy suy tư của người viết trong hành trình bất tận “tự kiếm tìm mình” Chính vì thế, cảm hứng suy nghĩ, tìm kiếm những vấn đề có ý nghĩa triết lí, nhân sinh chi phối dòng mạch chính của văn xuôi tự sự Nhưng như thế không có nghĩa là ăn năn, sám hối hay phủ định quá khứ mà chính là thể hiện chân thật lương tâm, trách nhiệm của người viết khi đối diện với “trang giấy trước đèn” Vì vậy, văn học sau đổi mới có thể nói là một nền văn học hai lần chiến thắng - “lần thứ nhất chiến thắng kẻ thù, lần thứ hai chiến thắng chính mình, dĩ nhiên là lần sau vẻ vang hơn”, b i lẻ “nhận thức lại” để được thành thực với cái tôi của người nghệ sĩ không ch là nhu c u mà còn ánh dấu sự tr ng thành của con người và xã hội

Các tác giả như Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu Chu Lai Nguyễn Khải…đã dám nhìn trực diện vào sự thật, dám đánh giá cả một thời kì lịch sử, cái môi trường nuôi dưỡng mình trước kia, với những thành tựu, những sai

l m, những bại hoại nhân luân Đó là, sự thôi thúc của một cảm hứng mạnh

m về khám phá sự thật, cái sự thật mà trước kia thường bị che lấp hoặc ngại ngần không muốn nói đến Vì thế, cảm hứng sáng tạo chuyển từ ngợi ca, khẳng định sang chiêm nghiệm, suy tư Thay vì cách nhìn rạch ròi xấu - tốt, đúng - sai, địch - ta là cách nhìn đa chiều, phức tạp về hiện thực và cuộc sống con người Đề tài chiến tranh và cách mạng, lịch sử và dân tộc dần dần nhường chỗ cho đề tài thế sự và đời tư Các nhà văn đã triển khai và đi sâu vào cái hiện thực hằng ngày, cái đời thường của đời sống cá nhân Họ dám nhìn trực diện vào những "mảnh vỡ", những bi kịch nhân sinh, mổ xẻ, phơi bày nó bằng cái nhìn t nh táo, sắc bén, trung thực, táo bạo Trên cơ s đó, đi vào khám phá chiều sâu của tâm hồn và đời sống tâm linh của con người Cảm hứng đó cũng hướng mạnh vào việc tự xét mình, tự xét với tư cách cá nhân, hoặc với tư cách cộng đồng, tư cách dân tộc “Đó là một con đường thật vất vả nhưng cũng đầy hào hứng của những người làm văn học Con đường

đó đang m ra trước mắt và nhất định sẽ đưa văn học tới một trình độ cao hơn, tốt đẹp hơn” [1 Vì thế, đặc trưng nổi rõ trong nhiều sáng tác gần đây

là sự trăn tr , kiếm tìm chân lí sống với quan điểm phủ định một cách khoa học những cái lỗi thời của một giai đoạn đã qua Đây là một thay đổi lớn, một bước tiến quan trọng của văn học trong quá trình tự làm mới mình

Sự đổi mới về tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết sẽ dẫn đến hệ quả tất yếu là thay đổi các yếu tố thuộc về cơ cấu của tiểu thuyết như: đề tài, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu, bút pháp Tuy nhiên, suy cho cùng, tất cả đều bắt nguồn từ sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người B i theo M Gorki: "Văn học là nhân học" Thế nên, con người tr thành đối tượng hàng đầu của văn chương, là trung tâm chú ý của nhà văn Hướng đến con người, tác phẩm văn học không ch th hiện s phận, tính cách, phẩm chất của con người không ch t ra và giải quyết những vấn đề nảy sinh giữa con

người v i con người, con người v i xã hội, con người v i tự nhiên mà quan trọng hơn là tìm hiểu, khám phá và phát hiện ra những bí ẩn nằm sâu trong góc khuất của tâm hồn, những chiều kích khác nhau của con người

Có thể nói, chưa khi nào, trong văn học Việt Nam, con người lại được quan tâm, mổ xẻ, nhìn ngắm, soi rọi từ nhiều chiều như trong tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 Vấn đề con người cá nhân được đặt ra một cách bức bách, mạnh mẽ trong cảm hứng sáng tạo của nhà văn

Hướng đến con người cá nhân, trước hết nhà văn phải quan tâm đến số phận con người Nhiều nhà văn, đặc biệt những cây bút trẻ, đã đi sâu khai thác những mảnh đời bình thường, thậm chí tầm thường với những bi kịch nhân sinh, những câu chuyện cơm áo gạo tiền, những khát vọng sống và yêu

ải nói rằng, con người trong tiểu thuyết đương đại hiện lên với muôn vàn mảnh đời khác nhau, "đầy những vết dập xóa trên thân thể lẫn trong tâm hồn",

để lại một ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc Chắc hẳn, ai đã từng đọc Thời

xa vắng Bến không chồng Nỗi buồn chiến tranh Ngược dòng nước lũ Ăn mày dĩ vãng thì khó lòng quên được những bi kịch cá nhân của các nhân vật

Giang Minh Sài, Vạn, Kiên, Khiêm, Hùng Chính vì thế, các nhân vật giai đoạn này tồn tại như một nhân cách, chứ không phải là một ý niệm Họ không còn là con người của giai cấp, của dân tộc mà con người cá nhân, cá thể, cá

tính Cho nên, không phải ngẫu nhiên khi Thời xa vắng (Lê Lựu xuất hiện có

người đã thốt lên: "Hình như trong xã hội ta cá nhân đang ra đời" ủa vậy, từ việc ưu tiên cho hình tượng tập thể và quần chúng (giai đoan văn học 1945 -

1 5), tiểu thuyết đương đại đã xây dựng những hình tượng nhân vật mang đậm tính cá nhân, có cá tính và số phận riêng Để làm được điều đó, các nhà không ch i sâu vào thân phận con người mà còn có ý thức đi sâu vào thế giới nội tâm, nhằm khám phá chiều sâu tâm linh để nhận diện bản chất con người đích thực: "con người bên trong con người" Không ít nhà văn đã

phát hiện ược những góc khuất, bí ẩn trong đời sống nội tâm, vô thức của

con người như: Nguyễn Trí Huân (Chim én bay , Khuất uang Thụy (Góc

t m t i cu i cùng , Chu Lai n mày dĩ vãng , Bảo Ninh (Nỗi buồn chiến tranh Nguyễn Bình ương (Thoạt kì thủy , Hồ Anh Thái (Cõi người rung chuông tận thế , ạm Thị Hoài (Thiên sứ , Nguyễn Đình Tú (Phiên bản

Nh , Nguyễn Danh Lam Giữa vòng vây trần gian Giữa dòng chảy lạc

Hướng đến và thể hiện con người cá nhân, các cây bút tiểu thuyết đương đại quan niệm con người cá nhân như "một nhân cách, một nhân cách kiểu mới" Điều đó có nghĩa, con người giờ đây không còn nhìn nhận một cách đơn giản, xuôi chiều, mà nó được nhìn nhiều thang bậc giá trị khác nhau, những giác độ khác nhau Nhà văn đã phát hiện ra con người đích thực với nhiều kiểu dáng sống động, phong phú và đa dạng Tuy nhiên, tiêu biểu nhất và được các nhà văn quan tâm nhất là ba kiểu con người: con người

tự nhiên, con người tâm linh và con người xã hội ua mỗi đề tài, chủ đề, nhà văn lại tiếp tục kiếm tìm từ chính những con người ấy những góc khuất bí ẩn,

"phần nhân tính dư thừa chưa được thể hiện" (M Bakhtin) Từ đó, giúp bạn đọc thấu hiểu một cách trọn vẹn, chân thật, cụ thể về con người trong cuộc sống hôm nay

Thuận theo lẽ tự nhiên, văn học trong quá trình phát triển đồng hành với ý thức xã hội thì có những giai đoạn, những chặng đường phát triển cũng gắn liền với các cung bậc thăng trầm của nó Văn xuôi và đặc biệt là tiểu thuyết cũng không phải là ngoại lệ Điểm qua những chặng đường và thực tiễn như trên, chúng ta thấy nguồn cảm hứng, đề tài bắt nguồn từ cuộc chiến tranh thần thánh của chúng ta luôn gắn với vai trò cá nhân anh hùng Kế tiếp

đó là cuộc sống của cá nhân trong thời m cửa kinh tế, bước ra từ cuộc chiến với mọi đối mặt của cuộc sống đời thường đã tr thành nguồn tư liệu chính cho tiểu thuyết chiếm lĩnh và phản ánh Với các nhà tiểu thuyết trẻ đương đại,

c m hứng ngợi ca được thay thế bằng những tiếng nói tri ân, sẻ chia trước những quay cuồng của hiện thực đời sống, của con người cá nhân Số đông dư luận ghi nhận rằng tiểu thuyết nước ta từ thời đổi mới đã có những bước tiến đáng kể về cả nội dung và hình thức biểu đạt Và chúng ta có thể nhận thấy những bước tiến đó từ ý thức của chủ thể sáng tạo thông qua tác phẩm của mình Các trường hợp như: Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Bình ương, Hồ Anh Thái, Nguyễn Đình Tú, Nguyễn Danh Lam là điều đáng mừng…Tác phẩm của họ không ch thay đổi về cái nhìn, cảm hứng nghệ thuật mà có những thay đổi hết sức quan trọng về giọng điệu, lối viết

Sự phát triển của đội ngũ tác giả khi ta quan sát tiểu thuyết trẻ đương đại, chúng ta thấy có hai thời kì: thời kì đầu từ 1 5-1980, văn xuôi thời kì này tuy có một số biến đổi như m rộng đề tài, đề cập đến nhiều vấn đề hơn…nhưng về cơ bản vẫn gắn với đặc điểm của văn xuôi giai đoạn trước Nghĩa là những sáng tác này, cảm hứng sử thi vẫn giữ một vai trò quan trọng trong tư duy nghệ thuật Những sáng tác văn xuôi tiêu biểu thời kì này

như: Tháng ba ở Tây Nguyên của Nguyễn Khải, Năm 75 họ đã sống như thế của Nguyễn Trí Huân, Trong cơn gió lốc của Khuất Quang Thụy…

Thời kỳ tiếp theo từ những năm 80 tr đi, văn xuôi mới thật sự có những bước chuyển đáng kể Trước hết là sự tự đổi mới của các nhà văn đã có sáng tác khá vững vàng giai đoạn trước Người ta thấy trong văn xuôi của Nguyễn Minh Châu, Bùi Hiển, Nguyễn Khải, Nguyễn Quang Sáng, Ma Văn Kháng…đã bắt đầu có những cách tân Ở đây, không ch đổi mới phạm vi

đề tài, chủ đề mà còn là tư duy nghệ thuật, cảm hứng, cách viết…Nếu trước

đây Lê Lựu là Người về đồng cói, Mở rừng thì bây giờ là Thời xa vắng…R

rang trước một hiện thực mới, một công chúng mới không cho phép nhà văn viết như cũ Sự đổi mới của các nhà văn, do đó, gần như là một tất yếu sống còn của chính họ Với sự xuất hiện của một loạt cây bút trẻ đã làm thay đổi

hẳn bộ mặt và diện mạo của văn xuôi Các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn uang Lập ạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Nguyễn Danh Lam…đã mang lại cho tiểu thuyết những sắc thái mới mẻ Đọc những cây bút này, người ta

có thể chê trách điều này điều nọ, thảo luận lại nhiều vấn đề nhưng không thể không thừa nhận những đổi mới mà họ đã đem đến trong tiểu thuyết giai đoạn này

.2 NGUYỄN DANH LAM - HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ NHỮNG THỂ NGHIỆM NGHỆ THUẬT

1.2.1 Những n lực trên hành trình sáng tạo

Trong bài V ngh ch m t ng i b n viết v n, Hoài Nam đã viết: "Y là

kẻ đa nghề, nào vẽ, nào báo, nào viết văn", "Y: đầu trọc mắt tròn kính cận vuông", "Y ( là cả "một khối mâu thuẫn lớn"" "Y" mà Hoài Nam nói đây

là nhà văn Nguyễn Danh Lam Dẫu lắm nghề và tướng mạo không hứa hẹn cho một tài năng, nhưng lạ thay, Nguyễn Danh Lam không giống với những người mà cổ nhân đã nói: "nhiều nghề cá trê chui ống" Trái lại, nghề nào anh cũng có những thành công nhất định, đặc biệt là nghề viết văn Hiện nay, anh đang làm biên tập viên cho báo Mực Tím, Khăn Quàng Đỏ, Nhi Đồng Thành phố Hồ Chí Minh Ngoài ra, anh còn là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, Ủy viên Ban nhà văn trẻ, Hội Nhà văn việt Nam khóa VIII

Là một nhà văn trẻ thuộc thế hệ X, Nguyễn Danh Lam đã sớm khẳng định được tên tuổi của mình bằng một phong cách sáng tạo riêng Nhiều tác phẩm của anh, đặc biệt là tiểu thuyết, không ch ược độc giả đón nhận mà còn được giới nghiên cứu, phê bình đánh giá cao Để có được thành công đó, Nguyễn Danh Lam đã không ngừng nỗ lực, cách tân, đổi mới trên con đường sáng tạo chữ nghĩa vốn không ít chông gai

Nhà v n Nguyễn Danh Lam sinh ngày tháng 6 năm 19 2, nguyên quán Bắc Ninh Sinh ra và lớn lên trong giai đoạn đất nước đang gặp nhiều khó khăn, khủng hoảng Vì thế, tuổi thơ của anh, giống như bao đứa trẻ con nghèo làng quê, ch biết đến con trâu mảnh ruộng Cuộc sống mưu sinh vô cùng cơ cực, cho nên gia ình anh ã quyết đinh đi kinh tế mới Những ngày tháng u đến với vùng đất Tây Nguyên là những tháng ngày y gian lao, vất vả Nguyễn Danh Lam kể rằng: "“năm 16 tuổi, tôi sống một mình coi rẫy

cà phê Đăk lăk cho đến 20 tuổi Không điện, không nước, không một tiếng người Thậm chí nhiều khi không…ăn” [66 Mặc dù, từ ấu thơ đến lúc

tr ng thành, Nguyễn Danh Lam đã trải qua không ít đắng cay, tủi cực Song,

đó lại là những chất liệu quý giá để sau này nhà văn nhào nặn đem vào trong những trang văn của mình, góp phần tạo nên một thế giới hiện thực sống động, đậm chất nhân văn và cá tính sáng tạo của Nguyễn Danh Lam

Bản tính Nguyễn Danh Lam là một người nhạy cảm, hay suy tư và chồng chất những mâu thuân Có lần, anh tâm sự: “Từ lúc con nít, đã nghe

“mùi” triết lý thân phận, nhân tình thế thái, dĩ nhiên là còn non nớt, sau này vào đại học, được về thành phố lớn, thứ sách đầu tiên tôi “đâm đầu” vào đọc

là triết học Cảm thấy nó gọi tên được nhiều điều mình nghĩ trong đầu Tôi đọc nhiều năm, đã có lúc bị “ngộ chiết”, đọc xong…phun ra phèo phèo” [65

Có phải chăng, những kiến thức triết học mà anh tích lũy được khi còn ngồi trên ghế nhà trường đã giúp nhà văn Nguyễn Danh Lam có cái nhìn cuộc sống, con người đậm màu sắc triết lý

Nguyễn Danh Lam là cây bút ươm mầm trên nhiều thể loại như thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết…và đã tạo dựng được những thành công nhất định trong các thể loại đó Đặc biệt thể loại tiểu thuyết, nhà văn đã được đông đảo độc giả và giới nghiên cứu phê bình quan tâm Nhà văn theo ngành mỹ thuật suốt 6 năm trời và đã đưa cái học mỹ thuật đó vào văn chương Cái

nghiệp văn chương ã có duyên với anh từ nhỏ, lúc mà nhà văn phải làm nhiệm vụ một người canh rẫy Khi ấy, được tác giả xem là giai đoạn “kinh hoàng”, đói mờ mắt nên nhà văn ch biết ng n ngấu văn học cổ điển háp, Nga, Trung từ tủ sách ch có vài tr m cu n của b để lại, như: Tolxtoi, Dostoieveski, Hugo, La uán Trung…Sau ó, ược tr về Sài Gòn, Nguyễn Danh Lam bắt đầu sáng tác những bài thơ đau buốt mối tình học trò, anh đã

cho ra mắt tập thơ Tìm (1998), nhưng giai đoạn ngây thơ, ướt át ấy lướt qua

rất nhanh- Nguyễn Danh Lam hoàn toàn chuyển sang văn xuôi Các tác phẩm của anh lần lượt ra đời: tiểu thuyết ến vô thường (2004) Tiểu thuyết Giữa vòng vây tr n gian (2005) Tập truyện ngắn Mưa tháng mư i m t (2008) và gần đây nhất là tiểu thuyết Giữa dòng ch y l c (201 Bằng tài năng và lòng

nhiệt huyết của nhà văn đối với sự nghiệp văn chương, bước đầu Nguyễn Danh Lam đã vinh dự đạt được giải khuyến khích cuộc thi thơ Bút mới Báo tuổi trẻ (1996), giải nhì cuộc thi truyện ngắn Báo văn nghệ (2006-200 ) và giải th ng Hội nhà văn cho tiểu thuyết Giữa dòng chảy lạc (2010)

Nguyễn Danh Lam đã sống qua những bước thăng trầm của đất nước

Sự trải nghiệm cùng tâm hồn nhạy cảm của người nghệ sĩ đủ để anh có thể nắm bắt và đưa vào tác phẩm của mình tất cả những biến chuyển của thời đại

mà trong đó con người đóng vai trò là trung tâm Con người của thời đại mới

tr thành nguồn cảm hứng cho nhà văn chắp bút Trong tác phẩm của mình, Nguyễn Danh Lam quan tâm đến thân phận con người, đặc biệt là thế hệ trẻ,

b i trong xã hội ngày càng hiện đại, con người dường như dễ bị bỏ rơi hơn, bị quên lãng hơn Một thế hệ gồm những người trẻ tuổi, có tài năng, nhiệt huyết những hiện thực cuộc sống đã cuốn họ đi lúc nào không hay biết Guồng quay của cuộc đời quá khắc nghiệt, con người không lúc nào được ngh ngơi, ược ngồi xuống để suy ngẫm nhìn nhận lại chính bản thân mình Thêm vào đó, những đòi hỏi, yêu cầu cuộc sống ngày càng nâng cao, đồng tiền tr thành

quyền lực tối thượng Gía trị của con người theo đó ngày càng bị hạ thấp Nhận thấy tất cả những điều đó, Nguyễn Danh Lam đã đưa vào tác phẩm của mình những hiện thực cuộc sống, bao nhiêu số phận, bao nhiêu cảnh đời, mỗi con người là một bi kịch, một mảnh vỡ của cuộc sống cứ tan ra và trôi dạt đi Nguyễn Danh Lam nhìn thấy thân phận của những kiếp người đầy đau thương trong xã hội nên anh đã níu giữ họ trong những trang viết của mình, mang đến cho người đọc những hình ảnh con người với muôn màu muôn vẻ Cảm nhận được những số phận đầy bi kịch đó trong cuộc sống, anh đã sáng tạo nên hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết của mình đa dạng, đa sắc màu

Nhà văn thú nhận, kh i đầu sự nghiệp cầm bút, anh đến với thơ, suốt

mười năm ch in ược một tập thơ Tìm, đến năm 2003, anh bắt đầu viết văn

xuôi Nguyễn Danh Lam cho rằng: “Văn chương là một nghề nghiêm túc không phải cuộc chơi như nhiều người phát biểu Và là nghề nên tôi ý thức được trách nhiệm những gì mình viết ra cho công chúng đọc Muốn có trách nhiệm cao, tôi biết tôi phải trang bị kiến thức cho mình: Cố gắng tìm hiểu được quá khứ, bắt kịp được thời đại để không hề bị lạc hậu Ngoài ra, tôi phải bằng cách nào đó, không phải công thức, hay quy định, nhưng phải luôn hâm nóng cảm xúc, tạo cảm hứng viết một cách chuyên nghiệp” [66 Vì thế, dù thể loại nào, nhà văn cũng không cho phép bản thân mình dễ dãi với câu chữ:

“…Tôi viết rất kỹ Cũng phải nói rằng cái này không có thể cố, b i khi tôi đang định viết tiếp cuốn thứ ba, đã có đề cương đầy đủ, thì thấy mình sẽ bị lặp lại Tôi phải dừng Xả hơi lai rai bằng truyện ngắn Hai cuốn tiểu thuyết đầu tôi viết tay, để bắt mình phải viết lại lần thứ hai, thứ ba trên máy tính Và kết quả viết lại trên máy tính này…khác hẳn bản viết tay! Đến cuốn thứ ba, tôi lười, viết bằng máy luôn, nhưng cũng sẽ viết lại lần hai, hay ba gì đó” [65 Và một trong những nguyên nhân khiến anh không theo “nàng thơ” nữa,

vì anh đã “nhét vào thơ quá nhiều triết lí” Bước sang mảng văn xuôi, nhà văn

ã không ngừng nỗ lực, c gắng để đạt được những trang viết “có chứa đựng

tư t ng một cách chủ động, chủ đích” B i nhà văn gia công triết lí vào ngôn

từ, đích đạt được là những thành quả “văn học có suy tư” Văn chương tồn tại bên cạnh Nguyễn Danh Lam giúp Nguyễn Danh Lam xây dựng những diễn ngôn trong vô vàn hoàn cảnh, mỗi hình ảnh, mỗi dòng văn chương có một sức mạnh khác nhau: giãi bày, giải thoát, trần tình, trách nhiệm công dân…Thái

độ cần mẫn, hăng say, nghiêm túc trong hành trình sáng tạo khiến nhà văn luôn tiến hành việc viết văn của mình theo một chu trình ổn định s n

Nguyễn Danh Lam bộc lộ thái độ đến từng nhận thức của con người, con người luôn mải miết suy nghĩ, kiếm tìm, tự vấn…trước hiện thực chưa chắc chắn tìm ra được lời giải đáp cho thân phận mình, nhưng chí ít vẫn còn niềm tin vào khả năng bền b và trí tuệ con người của nhà văn Chính vì thế, anh đã tâm sự: “Tôi thích văn học Mỹ Tôi nghĩ trung tâm của văn học Mỹ vẫn là con người mà họ đề cập” [54 Anh đã chọn nghề văn không vì danh vọng, tiền tài, quyền lực b i với anh, chúng ch là những ảo ảnh mang tính chất phù hoa Anh không say mê văn học như say mê một thứ danh vọng mà thật sự dằn vặt vì nó Điều quan trọng hơn với nhà văn, là làm sao “góp một tiếng nói cá nhân vào dòng chảy chung” [65

Những sáng tác của Nguyễn Danh Lam đã gây không ít chấn động trên văn đàn và làm “cháy” báo văn nghệ trên tất cả các sạp báo trong cả nước với

ba cuốn tiểu thuyết ến vô thường, Giữa vòng vây tr n gian, Giữa dòng chảy

lạ Đến nay vẫn chưa có độ lùi về thời gian, nhưng Nguyễn Danh Lam luôn

được bạn đọc hoan nghênh và chờ đợi Đó là phần th ng xứng đáng cho sự miệt mài trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của bản thân mình Sẽ còn mãi động lực cho anh viết những trang văn đậm chất triết lí, nhân văn sâu sắc

Tiểu thuyết ến vô thường (2004) là tiểu thuyết đầu tiên của Nguyễn

Danh Lam Nội dung được tạo thành b i sự lắp ghép của rất nhiều những câu

chuyện nhỏ, đứt đoạn Cuộc đời của những con người trong ti u thuyết không được kể một cách liền mạch, mà bị ngắt quãng, phân chia nhiều chương đoạn khác nhau Những nhân vật như tôi, hắn, gã, y, lão…chen chúc nhau trong một xóm ga nhỏ bé hay một xóm ngoại ô chật chội Chuyện là sự minh giải cho tội lỗi, cho sự tha hóa của con người Sức mạnh của đồng tiền, của miếng cơm manh áo đã đẩy con người đến bờ vực của sự vô cảm, chai lì, xơ

cứng trước nỗi đau đồng loại Nguyễn Danh Lam đã xây dựng nên ến vô thường với những mảnh ghép của cuộc đời, đó là những thân phận con người

bị đứt rời, dạt trôi, vô nghĩa giữa dòng đời Nhà văn xây dựng hình tượng con người tha hóa trong tác phẩm không phải để lên án mà chủ yếu xuất phát từ cảm hứng nhân đạo, từ sự cảm thông, thấu hiểu những nỗi khổ đau của con người giữa cuộc đời khắc nghiệt, đầy rẫy những phi lí

Trên hành trình sáng tạo không mệt mỏi, sự ra đời của tiểu thuyết Giữa vòng vây tr n gian 2005 chính là thành quả của sự cố gắng, nỗ lực không ngừng của Nguyễn Danh Lam trong lao động nghệ thuật Giữa vòng vây trần gian là cuốn tiểu thuyết kể về cuộc hành trình mệt mỏi, gian lao, khắc nghiệt

và đầy phi lý của nhân vật tên là Thức Tr về sau một đêm lang thang, anh

vô tình tr thành nạn nhân của cuộc rượt đuổi không rõ nguyên nhân và kể từ

đó anh rơi vào một thế giới thực ảo trộn hòa Thế giới đó là tập hợp những bất công, phi lí của cuộc đời Anh hoang mang, bất định và sợ hãi Dù rằng ý thức muốn được thoát khỏi những điều phi lí luôn thường trực nhưng anh không cách nào thực hiện được Tác giả đã để cho nhân vật và người đọc mệt mỏi trong hành trình nhọc nhằn để rồi nếu ta đủ kiên nhẫn để đi đến tận cùng câu chuyện, độc giả sẽ hiểu rằng đó chính là hành trình của con người giữa cuộc đời Tác giả dường như thấu suốt những nỗi khổ đau, những cuộc chiến đấu, chống chọi giữa con người với những thế lực vô hình khi sinh ra là một sinh linh giữa cõi trần gian Hành trình cuộc sống chính là hành trình tìm kiếm,

minh giải những khổ đau của cuộc đời là khát vọng được giác ngộ chân lý đời sống nhưng dường như càng khát khao, càng chiến đấu lại càng rơi vào bế tắc

Bế tắc cũng chính là trạng thái tâm lý thường trực và chủ đạo của nhân

vật Anh trong Giữa dòng ch y lạc (2 tiểu thuyết thứ ba của Nguyễn

Danh Lam Anh thông minh, học giỏi, gia đình thương yêu thế, những sự khác biệt trong suy nghĩ, tư duy khiến anh càng tr nên lạc lối giữa cuộc sống Anh nhạy cảm trước những biến đổi của cuộc đời để rồi càng ngày càng cảm thấy cô đơn, chênh chao Anh tìm đến tình yêu những mong cứu rỗi tâm hồn của mình nhưng cuối cùng vẫn thất bại Những người bạn bên cạnh anh dần ra đi: đầu tiên là cái chết của con mèo sống cùng anh trong căn nhà trống mấy năm trời, tiếp đến là biến cố của người bạn phải sống đời sống thực vật và cuối cùng là sự ra đi không rõ nguyên nhân của ông họa sĩ- người bạn tâm giao của anh Trước những biến cố đó, anh đã phải đối mặt với một nỗi cô đơn, với những cơn điên hiện hữu lúc mơ lúc t nh Kết thúc tiểu thuyết là hình ảnh của anh về một tuổi già đơn chiếc, lạnh lẽo đang đón đợi phía trước

Như vậy, có thể thấy rằng, những sáng tác của Nguyễn Danh Lam nhìn chung, nằm trong mạch cảm hứng về con người trong xã hội hiện đại Tác giả

đi vào khai thác một cách sâu sắc những hậu quả nặng nề về mặt tâm lý cũng như phản ánh đời sống nhân sinh trước những cơn bão của thời đại Đọc Nguyễn Danh Lam độc giả sẽ phải đối diện với những mảnh hiện thực khá nghiệt ngã, phi lí nhưng ẩn chứa trong đó là sự đấu tranh không ngừng ngh của các nhân vât, là khát vọng mu n ược thoát khỏi hiện thực, lấy lại sự cân bằng cho cuộc sống, làm chủ cuộc đời mình bằng nội lực của chính mình

.2.2 Những th nghi m nghệ thuật

Với Nguyễn Danh Lam việc làm thơ viết văn là công việc sáng tạo một cách nghiêm túc, anh không sáng tác để phục vụ nhu cầu giải trí đơn thuần, để “đánh đu” với hiện thực sáng tác ngày càng rầm rộ của rất nhiều

người Càng ngày, anh viết càng chậm nhưng cũng nhờ đó tác phẩm sau lại được đánh giá cao hơn tác phẩm trước Nguyễn Danh Lam ch mong tiểu thuyết của mình có những trang “viết được chút gì để nghĩ”, vì vậy mà các tác phẩm của anh khá kén người đọc Với Nguyễn Danh Lam anh luôn đề cao con người, lấy đó làm trung tâm cho sáng tác của mình, anh coi trọng phần cảm tính trong tác phẩm văn học hơn là những gì thuộc về lí tính Để làm được điều đó, nhà văn phải lao động một cách có ý thức, họ phải là những chủ thể sáng tạo có trách nhiệm, có một con đường đi riêng và một tinh thần luôn tôn trọng người đọc

Theo quan niệm của Nguyễn Danh Lam trong văn chương, nhất định phải ẩn chứa một triết lí nào đó để khám phá, để suy ngẫm Trong một lần trả lời phỏng vấn, Nguyễn Danh Lam nói rằng: “trong văn có triết chứ không phải “lẫn” Hoặc nhân tình thế thái cũng vậy Tất cả phải nằm êm dưới lớp văn Thậm chí gần đây tôi nghĩ ch c n kể một câu chuyện thật giản đơn nhưng khi tác gi ã suy tư, thì cái suy tư kia tự nó ã trong từng câu chữ

n bóc tách, tôi mong độc giả hợp tác với tôi” [59 Tất cả những tư t ng đều được tác giả đưa vào tiểu thuyết của mình một cách chủ động

Nguyễn Danh Lam là nhà văn được sinh ra trong những năm cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ Vì vậy, nhà văn cơ bản là công dân thuộc về thời bình, dấu ấn chiến tranh đọng lại trong kí ức của anh không đáng kể Đồng thời, nhà văn sinh ra và lớn lên trong hai cơ chế, tiền đổi mới và hậu bao cấp, điều này đã ít nhiều tác động đến dòng tư t ng của nhà văn: mơ hồ với cơ chế cũ và nhiều suy tư với cơ chế mới Bên cạnh đó, nhà văn là người được học hành cơ bản, có nhiều cơ hội để tiếp cận với khoa học kĩ thuật, với các nền văn học khác nhau trên thế giới…Vì thế, nhà văn cũng là người

có tri thức toàn diện Cơ chế đổi mới tạo cho anh sự giải phóng tư t ng mức độ cao nhất có thể để anh viết những gì mình muốn và tạo nét khác

biệt trên v n àn

Con người trong sáng tác Nguyễn Danh Lam có thể là những con người chạy quanh quẩn trong cảnh giới chính mình tạo ra với đầy rẫy nỗi sợ hãi vô

lý Con người tự lưu đày mình trong một thế giới của những tri giác sai lầm

và dù có ý thức đi tìm sự thức t nh, thì trí lực nhỏ nhoi và tâm hồn yếu đuối của con người cũng bị dấu “ngã” đè nặng như cái tên của nhân vật chính:

Thữc (Giữa vòng vây tr n gia Làm sao sống được đúng nghĩa chính cuộc

sống của mình? Một câu hỏi còn bỏ lửng…Khi nào mà con người còn ngụp lặn trong vực thẳm của nghi kị và sợ hãi, khi nào mà con người không thể nối kết với con người bằng sự thông hiểu và tình yêu thương, thì khi đó cõi trần gian này còn là một vòng vây đầy khổ ải đối với mọi phận người

Nhân vật của Nguyễn Danh Lam là những con người vô danh, thế giới của những bước lỡ, bước chệch quỹ đạo thông thường, thế giới của những thân phận người bị bắn ra và chìm xuống dưới cái mẫu số chung tầm thường tạo thành xã hội Tiếng nói của Nguyễn Danh Lam trong tác phẩm là tiếng nói

t nh táo, tr i nghiệm và rất hồn hậu “Tôi viết về những con người không kịp chuẩn bị kỹ năng sống, giữa dòng chảy cuồn cuộn và hối hả của thế giới hôm nay Chân phải bước lên “đoàn tàu mới”, nhưng chân trái lại bị kẹt lại “sân ga cũ” Thành thử bị…xé làm đôi” [58 Nguyễn Danh Lam có khả năng nhìn xuyên qua nhiều thế giới, để đi đến tận cùng của phận người, kiếp người, lạc lõng giữa dòng chảy khốc liệt ngoài kia Nhưng điều mà anh khẳng định không phải thái độ bi quan, chán nản, tuyệt vọng, buông xuôi trước thực tại

mà các nhân vật trong tiểu thuyết của anh luôn khao khát sống với chính con nguời mình, sống với tình yêu thương, niềm tự tôn của bản thân cho dù phải trải qua những vật vã, đau khổ của kiếp người

Nguyễn Danh Lam đã xây dựng nhân vật và cốt truyện theo khuynh hướng hậu hiện đại Thế giới nhân vật trong sáng tác của anh hầu như bị “làm

t bị “tẩy trắng” mọi đường viền lịch sử, ch còn một cái tên, một thứ kí hiệu- biểu tượng, Nguyễn Danh Lam đã nói: “Tất cả nhân vật trong tiểu thuyết hay truyện ngắn của tôi đều vô danh, hoặc nếu “hữu danh” thì cũng ch

là “một cái gì đó” để gọi vậy chứ không phải tên! Ngoài tên, họ không còn có

cả lai lịch và nhiều thứ thuộc về cá nhân khác nữa Cái này không do tôi quyết định mà là do tôi nhìn thấy họ trong cuộc đời này và tôi phản ánh họ vào tác phẩm như vậy” [56 Nếu đối chiếu với những quan niệm truyền thống về nhân vật, một góc độ nào đó, có thể đây là kiểu nhân vật “phản-nhân vật” Song cũng chính những “phản- nhân vật” này đã tạo nên sự bí ẩn, và kèm theo đó là sức hấp dẫn đầy “mê hoặc” của các tiểu thuyết Nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Danh Lam được viết theo khuynh hướng hậu hiện đại còn

có các nhân vật “biến mất” hay “không-nhân vật” Trong tiểu thuyết đương đại, hiện tượng “biến mất” của các nhân vật khỏi tiến trình tự sự tr thành một hiện tượng khá phổ biến, tạo nên không ít những “khoảng tối”, “khoảng trống”, những khúc “vô thanh” cho văn bản Rõ ràng, việc xuất hiện các nhân vật “biến mất”, “vắng mặt” trong tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam hoàn toàn không phải một hiện tượng mang tính ngẫu nhiên Với khát vọng thay đổi vị thế, bản chất cũng như mô hình nhân vật truyền thống, nhà văn muốn tạo ra một lối “giải-nhân vật” mà thực chất là xây dựng nên một kiểu nhân vật mới cho sáng tác của mình Một cuộc sống, một tiến trình đầy ắp sự kiện

Không ch độc đáo trong việc xây dựng nhân vật, Nguyễn Danh Lam còn đem đến trong tiểu thuyết một cách tân mới lạ trong việc xây dựng cốt truyện Đó là sự dịch chuyển liên tục các điểm nhìn, cốt truyện lỏng lẻo, hiện thực trong tác phẩm là những mảnh vụn nhỏ, đa âm trong lời thoại…Những

kỹ thuật này được tác giả sử dụng tài tình, khéo léo nhằm thể hiện một cách sâu sắc những nhân hình, nhân tính đặc biệt, đang trong quá trình hỗn mang của thế giới con người Việc sử dụng những thủ pháp nghệ thuật vào trang

n Nguyễn Danh Lam đã tạo ra một sự thay đổi trong nghệ thuật viết tiểu thuyết, a người đọc đến với những khả năng mới của tiểu thuyết, báo hiệu một ý thức mới về thể loại

Nguyễn Danh Lam đã rất thành công trong việc kết hợp giữa tính hiện đại và phong cách tiểu thuyết truyền thống Khi đến với tiểu thuyết của anh, thế giới hiện lên với vẻ phong phú, hỗn độn, sôi động Độc giả sẽ được

th ng thức một bản hòa âm lạ lùng giữa tiếng ngọt ngào từ sâu thẳm tâm linh, từ tâm hồn những con người thống khổ mà vẫn luôn khao khát hạnh phúc, khao khát làm người Tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam không ch độc đáo

về hình tượng nhân vât, nó còn độc đáo về nội dung và phong cách nghệ thuật Nhà văn đã chọn cho mình cách viết mà đó nội dung có sự kết hợp giữa viết cái gì và viết như thế nào Anh thường hướng ngòi bút của mình vào những mảnh vỡ của hiện thực, đó là những tiểu tự sự, những mảnh vỡ của hiện thực cuộc sống đa chiều, đa tính chất

Nguyễn Danh Lam là một trong những cây bút trẻ có nhiều triển vọng của nền văn xuôi Việt Nam hiện đại, có nhiều đóng góp trong quá trình hình thành diện mạo văn học hiện đại nước nhà với hành trình sáng tạo nghệ thuật

và quan niệm văn chương rõ ràng Anh đã không ngừng nỗ lực tìm tòi, trải nghiệm, đổi mới cho nghệ thuật tiểu thuyết và xây dựng nên một hệ thống hình tượng nhân vật hết sức ấn tượng, mang đến cho độc giả một cái nhìn mới

mẻ về vấn đề cuộc sống hiện tại với nhiều chiều kích khác nhau

Văn học Việt Nam thời kì đổi mới đã có những bước tiến đáng ghi nhận hầu hết các thể loại, trong đó có tiểu thuyết Dẫu không ít người hoài nghi về sự phát triển của nó trong tương lai, nhưng thực tế cho thấy, tiểu thuyết - cổ máy cái của văn học - đang vận hành với một công suất lớn và đạt năng suất cao Hơn nữa, với sự đổi mới tư duy cũng như quan niệm nghệ thuật về con người, tiểu thuyết đã và đang m ra những hướng đi mới đầy

triển vọng Đặc biệt, các nhà văn trẻ, trong đó có Nguyễn Danh Lam đã có những tìm tòi, cách tân, đột phá, tạo nên những b c nh y ngoạn m c trên con ường hiện đại hóa thể loại tiểu thuyết nhằm hòa nhập vào dòng chảy của nền văn chương thế giới

CHƯƠ G 2 CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN DANH LAM

Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người được nhà văn miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Có thể nói, trong tác phẩm văn học, nhân vật là yếu tố trung tâm, hàng đầu, không thể vắng mặt, đúng như nhà văn Tô Hoài đã khẳng định: "Nhân vật là nơi tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác" ủa vậy ! Nhân vật không ch là nơi thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người mà nó còn là nơi bộc lộ tư t ng, chủ đề và các giá trị khác của tác phẩm Vì thế, việc xây dựng nhân vật luôn là mối quan tâm của nhà văn và nó giữ vai trò tiên quyết làm nên sự thành công của tác phẩm Đặc biệt thể loại văn xuôi, nhất là tiểu thuyết, nhân vật càng có vị trí quan trọng, không thể thiếu Cho dù, các tiểu thuyết gia hiện đại phương Tây, trước hết háp, từng phủ nhận điều này, họ cho rằng tiểu thuyết của các nhân vật đã thuộc về quá khứ Thế nhưng, tiểu thuyết Việt Nam đương đại vẫn xem nhân vật là yếu tố then chốt của tác phẩm Và các nhà văn đã và đang nỗ lực không ngừng trên con đường sáng tạo nhằm mang đến những kiểu nhân vật mới, mang hơi th của cuộc sống, thời đại Nguyễn Danh Lam cũng không ngoại lệ Với ba tiểu thuyết ến vô thường, Giữa vòng vây trần gian, Giữa dòng chảy lạc, anh đã góp vào nền

văn học nước nhà những số phận "đầy vết dập xóa trên thân thể, trong tâm hồn" khiến người đọc mãi day dứt, ám ảnh không thôi

2.1 NHÂN VẬT “CHẤN THƯƠNG” TINH THẦN

Trong tiểu thuyết đương đại Việt Nam, kiểu nhân vật “chấn thương” tinh thần xuất hiện khá rõ Con người trong tiểu thuyết hậu hiện đại trải qua nhiều “chấn thương tinh thần” và thấm thía được cái bản vị của cuộc đời, họ

luôn c m thấy chua chát, ngao ngán tr c những giá trị hiện thực đổ vỡ, họ mất mát niềm tin và sự kiêu hãnh của chủ thể nhận thức khi dấn thân vào bản thể của cuộc đời

2.1.1 Mặc cảm lạc lõng và ám ảnh “giữa vòng vây tr n gian”

Tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam xoáy sâu vào những góc tối nhất của con người, mổ xẻ những trạng thái tâm lý đầy bi kịch đau đớn, dằn vặt Nhân vật rơi vào tình trạng mất phương hướng, dừng lại giữa khúc ngoặt của chặng trốn chạy này, vòng vây sẽ m ra một chặng đường mới, cũng có thể nó đưa đến điểm xuất phát ban đầu và lặp lại con đường, hành trình cứ thế tiếp nối nhau đến vô tận Hầu hết nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Danh Lam luôn bị sức ám ảnh nặng nề của cái chết bủa vây

Nhân vật “hắn” trong ến vô thường sau khi làm chết một con gà con

luôn sống trong tâm trạng ám ảnh “hay là hồn nó hiện về?” Khi đạp phải

“ván thiên quan tài” nằm một chỗ mấy tháng, nỗi ám ảnh dường như không dứt mà luôn hiện diện sự trả thù của gà con: “Con gà lông dính đầy bùn, cổ lật sang một bên, ruột lòi thong lọng ra khỏi đít, cứ thế nhè gót chân hắn mà mổ bằng cái mỏ nát nhừ Chân hắn bị con gà mổ nhức nhối, nhức chết đi thôi Hắn điên lên…” [30, tr.12 Rồi những ám ảnh của “thằng câm và lũ rắn đuổi hắn chạy vòng vèo từ cơn lịm này sang cơn lịm khác” Hắn sống trong một tuổi thơ mà nỗi sợ về cái chết sẽ đưa hắn đi lúc nào không biết

Thữc trong Giữa vòng vây trần gian mang trên mình thân phận lạc loài,

ám ảnh giữa mê cung phi lý của thiết chế xã hội Thữc lạc vào cõi ma mị, đồng hành cùng những con người không quen biết, hoảng loạn trước những thế lực vô danh, gánh chịu những pháp chế phi lí…một cách bất ngờ, không t ng

Anh lạc vào “vòng vây” của mê lộ: “ Thữc nghiệm ra từ ngày vào làng anh đã chạy quẩn Hai lần gặp lão già Hai lần vào làng Hai lần ngược ra sông Hai lần trốn chạy cùng cô gái” [31, tr.234 Ma trận đời Thữc không ch