Thế giới nghệ thuật trong văn xuôi ngọc giao

Trong Từ điển văn học bộ mới, nhà nghiên cứu nhận xét: “Ngọc Giao viết cả ba loại truyện: ngắn vừa và dài, song ông được chú ý nhiều hơn ở hai loại trước - đặc biệt về thể loại truyện n

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

TRẦN THỊ MINH HIẾU

TÊN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI NGỌC GIAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

ĐÀ NẴNG – NĂM 2017

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

TRẦN THỊ MINH HIẾU

TÊN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI NGỌC GIAO

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 602234

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Nguyễn Phong Nam

ĐÀ NẴNG – NĂM 2017

Công trình được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM – ĐHĐN Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN PHONG NAM

Phản biện 1: TS LÊ THỊ HƯỜNG

Phản biện 2: TS BÙI BÍCH HẠNH

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Văn học Việt Nam họp tại Trường Đại Học Sư Phạm – ĐHĐN vào ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin – Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả luận văn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

3.1 Đối tượng nghiên cứu 8

3.2 Phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Bố cục của luận văn 10

CHƯƠNG 1: NHÀ VĂN NGỌC GIAO TRONG QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HOÁ VĂN HỌC VIỆT NAM 11

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Ngọc Giao 11

1.1.1.Vài nét tiểu sử của Ngọc Giao 11

1.1.2 Tác phẩm của Ngọc Giao 13

1.2 Nhà văn Ngọc Giao trong quá trình vận động của văn học dân tộc19 1.2.1 Đóng góp trên phương diện nội dung, tư tưởng 19

1.2.2 Đóng góp trên phương diện nghệ thuật 31

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI NGỌC GIAO TỪ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT, KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT 35

2.1 Các kiểu dạng nhân vật chủ yếu trong văn xuôi Ngọc Giao 35

2.1.1 Kiểu nhân vật có đời sống bi kịch, bất hạnh 35

2.1.2 Kiểu nhân vật tha hoá, biến chất 43

2.2 Hình tượng không gian, thời gian 45

2.2.1 Không gian nghệ thuật 45

2.2.2 Thời gian nghệ thuật 52

CHƯƠNG 3: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI

NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU 57

3.1 Cốt truyện trong văn xuôi Ngọc Giao 57

3.1.1 Cốt truyện“nhân – quả” 57

3.1.2 Cốt truyện “phi tuyến tính - gấp khúc” 59

3.1.3 Cốt truyện tâm lý 60

3.2 Kết cấu trong văn xuôi Ngọc Giao 63

3.2.1 Kết cấu lồng ghép 63

3.2.2 Kết cấu đối lập 65

3.3 Giọng điệu nghệ thuật 67

3.3.1 Giọng điệu tâm tình 67

3.3.2 Giọng điệu châm biếm, bỡn cợt 69

3.3.3 Giọng triết luận, chiêm nghiệm 71

3.4 Ngôn ngữ nghệ thuật trong văn xuôi của Ngọc Giao 72

3.4.1 Ngôn ngữ gợi cảm, tinh tế 73

3.4.2 Yếu tố ngôn ngữ thông tục, đời thường 81

KẾT LUẬN 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

- 1945, một trong những giai đoạn thành công rực rỡ của lịch sử văn chương nước nhà Ngọc Giao được đánh giá là một trong những cây bút có khả năng sáng tạo độc đáo ở nhiều thể loại như truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn Những trang viết của ông đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc và qua đó, khẳng định được vị trí của mình trong đời sống văn học nước nhà Đọc văn Ngọc Giao, người đọc được bước vào một thế giới nghệ thuật phong phú, đa chiều, tiếp xúc với những được - mất, vui buồn; những mặt sáng - tối của đời sống nông thôn, thành thị; những góc khuất trong đời sống riêng tư con người Ông là nhà văn có một phong cách văn chương giản dị nhưng lôi cuốn độc giả

Thế nhưng có nghịch lý là trong một thời gian dài, tên tuổi Ngọc Giao

ít được giới phê bình nghiên cứu nhắc đến, tác phẩm của ông cũng không được đề cập nhiều Thậm chí ở vào nửa sau thế kỷ XX, ông hoàn toàn bị lãng quên và bổng trở nên xa lạ với độc giả Đối với một nhà văn có sự nghiệp lớn như Ngọc Giao thì đó quả là một thiệt thòi; có thể nói là một sự bất công May mắn là từ cuối thập niên 80, khi đất nước bắt đầu đổi mới, mọi chuyện đối với Ngọc Giao bắt đầu thay đổi Cùng với nhiều nhà văn cùng thời khác, Ngọc Giao dần dần lấy lại được cảm hứng và sức viết Trong quãng thời gian cuối đời, nhiều tác phẩm của ông được tái bản; có những tác phẩm công bố lần đầu

Có thể nói xung quanh sự nghiệp văn chương của Ngọc Giao vẫn còn

2 nhiều vấn đề chưa được tìm hiểu một cách đầy đủ, có hệ thống Chính vì thế, chúng tôi chọn đề tài “Thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Ngọc Giao" để nghiên cứu với mong muốn có thể tìm hiểu sâu hơn những giá trị nghệ thuật trong sáng tác của ông qua đó góp phần khẳng định vị trí của nhà văn trong lịch sử văn học Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đã có khá nhiều bài phê bình đánh giá về văn xuôi Ngọc Giao trên các báo viết, báo mạng…với nhiều ý kiến đánh giá khác nhau Phạm vi đề cập của các bài nghiên cứu khá phong phú, từ cuộc đời, sự nghiệp của tác giả cho đến những vấn đề cụ thể về nội dung và nghệ thuật của từng tác phẩm cụ thể

Trong toàn bộ tác phẩm của Ngọc Giao, ông sáng tác nhiều nhất là truyện ngắn Và truyện ngắn cũng là mảng thành công nhất của ông, chính vì thế mà các nhà phê bình thường tập trung chú ý vào thể loại này Đáng chú ý

nhất trong các ý kiến về truyện ngắn Ngọc Giao là Văn Tâm Trong Từ điển văn học bộ mới, nhà nghiên cứu nhận xét: “Ngọc Giao viết cả ba loại truyện:

ngắn vừa và dài, song ông được chú ý nhiều hơn ở hai loại trước - đặc biệt về thể loại truyện ngắn với số lượng lớn (khoảng hơn 300 truyện) Khối lượng viết của Ngọc Giao không nhỏ, song ở bộ phận quan trọng nhất của ông là truyện ngắn thì trừ một số lượng, còn lại không hẳn đã tác động mạnh đến tâm trí người đọc, nguyên nhân chủ yếu là do cốt truyện thường đơn sơ, lại thiếu sự hỗ trợ cần thiết của một tỉ lệ thích đáng tính triết lý hoặc chất thơ”

[44, tr 1064-1065]

Đánh giá về đóng góp của Ngọc Giao cho văn học dân tộc, trong một

bài viết có tiêu đề Sự nghiệp viết của Ngọc Giao, nhà nghiên cứu Phong Lê

cho rằng: Ngọc Giao là “một cây bút lực lưỡng trên cả hai lĩnh vực truyện ngắn và tiểu thuyết – với những tên sách có chỗ đứng trong lòng công chúng

như Phấn hương, Cô gái làng Sơn Hạ, Đất, Quán gió, Cầu sương, Nhà

Trong bài Ngọc Giao, người khỏi bị lãng quên sau gần nửa thế kỷ, Phong Lê

đã nhận xét: “Với các tác phẩm Cô gái làng Sơn Hạ, Phấn hương, Một đêm vui, Ngọc Giao đã nhanh chóng trở thành nhà văn được bạn đọc yêu mến lúc

bấy giờ, bởi một giọng văn trữ tình, tinh tế và bởi văn ông chứa đựng những xúc cảm nhân bản sâu lắng; ngòi bút của Ngọc Giao trong các truyện ngắn luôn luôn tìm đến những cốt truyện éo le, nhiều khi phi lý, nhưng ta cũng thấy

sự tận tâm với văn chương của ông, nhất là một tinh thần sử dụng văn chương phục vụ cho lý tưởng đạo đức mà ông thực sự coi trọng, cùng những nền tảng cho một sự nghiệp văn chương đồ sộ trong tương lai” [30, tr 9]

Giáo sư Phong Lê là một trong số những nhà phê bình đọc kỹ, viết

nhiều về Ngọc Giao, đặc biệt là mảng truyện ngắn Trong bài Ngọc Giao qua truyện ngắn ông đã đưa ra nhận định: “Ở tuổi học đường, tôi đã từng là người đọc Ngọc Giao, qua hai tập truyện Phấn hương (1938) và Cô gái làng Sơn Hạ (1942), với một hứng thú tương tự như khi đọc Quê mẹ của Thanh Tịnh, Chân trời cũ của Hồ Dzếnh, Hoa vông vang của Đỗ Tốn, và tất nhiên không thể thiếu Gió đầu mùa, Nắng trong vườn của Thạch Lam Những truyện thuộc

dòng hoài cảm, trữ tình hướng vào những phận người bé mọn, và ngấm một nỗi buồn đến se lòng trước sự phôi pha hoặc lụi tắt mọi khát vọng nhỏ nhoi, đơn sơ, thanh sạch của họ trong một cuộc sống có quá nhiều lam lũ, bất công” [31]

Trong tập truyện ngắn Cô gái làng Sơn Hạ, Nxb Văn học, 1989, ở phần Lời Nhà xuất bản, Phong Lê viết: “Những thiên truyện của Ngọc Giao tiếp tục

4 hướng viết của dòng hiện thực phê phán những năm 1936- 1945, ông mô tả khá sâu sắc những cảnh ngộ trớ trêu trong xã hội thuộc địa, những tình cảnh đầy bi tráng, cảm động, da diết, xót xa…Cũng như nhiều nhà văn khác, Ngọc Giao còn bị hạn chế trong những điều kiện lịch sử nhất định nhưng ông vẫn là một trong những tác giả có sức sáng tạo phong phú và đa dạng, góp phần vào

nền văn học hiện đại của chúng ta những trang viết có sức hấp dẫn” [17, tr 5]

Một tác giả khác là Anh Chi, khi nghiên cứu về văn xuôi Ngọc Giao, đã rất chú ý đến những nét đặc sắc trong bút pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật

của nhà văn Trong bài Ngọc Giao, nhà văn giàu lòng thương người, thương đời (ww.nhandan.com, 2011), Anh Chi nhận xét: “Như ta đã biết, Vũ Trọng

Phụng tả thực vô cùng sắc sảo, có khi sắc nhọn đến tàn nhẫn Nguyễn Công Hoan thì lột tả hết cái xấu của con người ra và cười thật chua cay Còn Ngọc Giao, chúng tôi nghĩ, ông đã phơi bày trên trang sách những số phận đắng cay của các kỹ nữ, gái điếm với một sự xót thương; mô tả thân phận của anh mõ làng, người đưa thư, cô gái muộn chồng với một sự cảm thông, chia sẻ Ngọc Giao viết không ít truyện tình ái, nhiều nhân vật nữ bị sa vào giang hồ, trụy lạc Nhưng ông không đặc tả các cảnh trụy lạc, mà dùng một lối diễn tả tinh tế đủ để người đọc hiểu được trạng huống trụy lạc Có thể nói, đó là tình thương của ông đối với nhân vật của mình, cũng là đối với người đời Đọc Ngọc Giao, chúng ta cảm thấy ông luôn khát khao một cuộc sống trong sạch

và lương thiện cho mỗi người, cho xã hội con người” [5]

Bên cạnh thể loại truyện ngắn, các tác phẩm thuộc thể loại ký sự và tiểu thuyết cũng dành được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Khánh

Phương, trong bài viết Quan báo- hình ảnh người tri thức mới,

(www.lethieunhon.com), khẳng định: “Ngọc Giao là một trường hợp đặc biệt, không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ quan điểm chính trị nào, thừa hưởng lối miêu

tả, nhận biết chân xác, khoa học của Pháp văn, với một quan niệm nhân văn

5 bản năng, có kế thừa tinh thần lãng mạn Pháp, ông là người vẽ chân dung hiện thực, chân dung con người sinh động và khách quan” ( )“Không giống những nhà văn cùng thời, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, dùng ký sự như thể loại tiên phong để làm sáng tỏ chủ kiến và những quan điểm xã hội, Ngọc Giao viết ký chủ yếu hướng tới cuộc sống cá nhân và sinh hoạt đời thường của chính những người trong giới nhà văn, trí thức đang hiện diện Một tâm thế cá nhân, đời thường, tìm thấy chỗ đứng tương đối bình ổn trong đời sống, không thiên về những định hướng mang tính chất chính trị, xã hội,

là cơ sở quan trọng để nhà văn đề cập tới trong các sáng tác của mình những ý nghĩa triết lý về hiện tồn: lý tưởng, sống và chết Dù không phải không nhuốm mùi cay đắng, không hồ nghi và tự giễu cợt những "giấc mộng lớn" của đám người cầm bút, nhà văn vẫn cho ta thấy tương quan giữa tầng lớp của ông với những gì còn lại của xã hội Đó là sự gánh đỡ những gánh nặng tinh thần, đạo đức, là một điểm tựa thực sự về triết lý nhân văn, là bộ óc mẫn tuệ của cuộc đời” [40]

Nguyễn Chí Hoan trong bài viết Anh đã sống hơn, sau khi đọc tập Hà Nội cũ nằm đây, đã nhận định: “Ngôn ngữ văn chương của ông – như trong tập sách này (Hà Nội cũ nằm đây) xen đan những bút ký thời trước 1954 với

những bài hồi ký từ giữa thập niên 1990 cho đến khi ông mất, cũng như trong

tập Quan báo (Nhã Nam & Nxb Văn học, 2010) hay Xóm Rá (Nxb Hà Nội,

2011) – nhất mực giữ được một phong cách trong sáng, giản dị của tinh hoa tiếng Việt quốc ngữ thưở ban đầu mà cho đến nay vẫn không hề mòn cũ” và

“Giờ đây, văn của Ngọc Giao là một chứng từ giúp hiểu rõ hơn và đúng hơn

về những gì bao lâu vẫn khuất lấp dưới các thuật ngữ “lãng mạn” hay “hiện thực”: ngôn ngữ văn chương này, với phẩm chất và giọng điệu u hoài nhạy cảm tinh tế vẫn sống động qua ngần ấy thăng trầm, minh chứng cho khả năng tạo lập một tư duy văn chương khác đối với thực tại của cái ngôn ngữ văn

6

chương thời tạo lập đó, cái khả thể là một sức sống, sống lâu hơn các chủ nghĩa nào đó, bằng cách như “Anh đã sống hơn ” [13, tr 5]

Nguyễn Thụy Kha chia sẻ nhận định về tạp văn, ký sự của tác giả trong

bài viết Ngọc Giao – nhà văn làm báo: “Thời kỳ đổi mới đã phục sinh bút

danh Ngọc Giao Cùng với những truyện ngắn, tiểu thuyết được ấn hành trở lại, sau năm 80 tuổi, khi bài viết của tôi do một tờ tạp chí Sài Gòn đặt viết

Ngọc Giao – tâm sự từ quên lãng, Ngọc Giao vui hẳn lên Càng thân, tôi càng

thấy Ngọc Giao đứng lên từ quên lãng Bằng giọng văn rất riêng của mình, ông lại tiếp tục viết bài cộng tác với các báo Bây giờ, khi ông đã xa xăm (ông mất năm 1997), nhìn lại những tác phẩm văn chương và báo chí ông để lại, ta thấy việc đánh giá tầm vóc xứng đáng của ông trong lịch sử văn học và báo chí là việc thật đúng đắn và đáng kể Ngọc Giao một nhà văn làm báo xuất sắc

để cho lớp chúng tôi và các thế hệ sau này noi theo” [24]

Nhà thơ Hữu Thỉnh trong bài viết “Trả lại vị trí đúng của các giá trị”, Báo Văn nghệ, (20) thì cho rằng Ngọc Giao góp phần xứng đáng công sức của

mình cho sự phát triển của văn học dân tộc Bằng sự nghiệp viết văn làm báo của mình, nhà văn Ngọc Giao đã có mặt khá sớm trong quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam Thế giới nhân vật trong sáng tác ông rất đa dạng, phong phú Ông đã phản ánh một cách chân thật đời sống của dân chúng cần lao, đưa vào tác phẩm của mình những số phận thấp hèn thua thiệt nhất trong xã hội Phần lớn nhân vât của ông là những người lao động bị đè nén và quên lãng Ngọc Giao đã phê phán mạnh mẽ những biểu hiện lố bịch, suy đồi tha hóa trong xã hội Cũng vì thế mà văn chương Ngọc Giao mang ý nghĩa hiện thực tích cực và tiến bộ [46]

Một mảng sáng tác khác của Ngọc Giao cũng được giới phê bình đánh giá cao đó là những trang viết dành cho các em thiếu nhi Bàn về mảng tác

phẩm này của Ngọc Giao,Vân Thanh có bài Sự nghiệp viết cho thiếu nhi của

7

Ngọc Giao trước 1945 Theo tác giả thì: “26 truyện, mỗi truyện một vẻ, có

sức thu hút người đọc liền mạch từ đầu đến cuối Mỗi truyện đều có cách viết mới mẻ, biến hóa, phù hợp với đặc điểm tâm lý, sinh lý của trẻ thơ 26 truyện như một bảng màu, nhiều hòa sắc, phong phú về thể loại, đa dạng về đề tài, gồm từ cổ tích, đồng thoại, lịch sử, dã sử, sinh hoạt Và dẫu chọn đề tài nào, đưa các em vào không gian sống là hiện thực hoặc huyền ảo, là xưa hoặc nay, truyện của Ngọc Giao cũng đều hàm chứa ý thức giáo dục các em theo hành trình hướng thiện” [ 45]

Đánh giá về đặc điểm nghệ thuật của Ngọc Giao, tác giả Nguyễn Thụy

Kha trong bài viết Ngọc Giao – nhà văn làm báo (Báo Lao động điện tử, Laodong.com.vn) nhìn nhận: “Ngọc Giao viết truyện bằng cảm xúc tự nhiên

Nhờ ông mà ta biết chân dung người đưa thư ngày xưa, nghề in ấn ngày xưa, bóng đá Việt Nam ngày xưa và rất nhiều, rất nhiều nét xưa qua ngòi bút linh hoạt, sống động và nghiêm cẩn của ông” [24]

Có thể nói rằng giới phê bình tỏ ra khá thống nhất trong việc đánh giá nghệ thuật văn chương của Ngọc Giao Chính lối tiếp cận hiện thực “mang tính khách quan, giàu cảm tính, là một thế mạnh mang lại cho văn chương của Ngọc Giao sức cuốn hút và con đường riêng đến với bạn đọc Nó từ chối cái nhìn áp đặt, phán xét, nó gợi nhiều hơn tả, như thể nhà văn và bạn đọc còn có

cả chân trời phía trước” (tuần ViệtNam, hppt://Vietnamweek.net)

Tuy nhiên, không phải tác phẩm nào của Ngọc Giao cũng thành công Bên cạnh việc khẳng định những ưu điểm, những nét độc đáo trong văn chương Ngọc Giao, các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế, tồn tại

trong sáng tác ông Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại,

một công trình khảo cứu được xuất bản từ rất sớm (1952), đã đánh giá: “Trong hầu hết truyện ngắn của ông, thứ tình cảm ông diễn tả đều là thứ tình sầu, tình uất Trong tập truyện ngắn của Ngọc Giao, những truyện hay hơn cả đều là

8 những truyện gợi mối thương tâm người đọc Ngọc Giao thật là nhà văn sở trường về lối văn đạo tình….Về đường nghệ thuật, lối văn ấy không phải không đặc sắc Hồi xưa, nó đã dựng cho Âu châu một nền văn học lãng mạn…

Về đường tư tưởng, sau khi đọc Phấn hương, tôi có thể chắc chắn Ngọc Giao

là một nhà văn thuộc phái hay thương tiếc những cái đã qua như người Âu Tây thường nói Chỉ đối với những cái đã qua, ông mới thiết tha cảm động…Người

ta thường khen văn Ngọc Giao điêu luyện, nhưng theo ý tôi, văn Ngọc Giao đẽo gọt quá, làm cho nhiều đoạn mất tự nhiên, hóa ra cổ lỗ Ông chú trọng lời

nên ý hóa ra tầm thường Nhiều câu gần như sáo rỗng” [38, tr 379-381]

Nhìn chung, nhận định, ý kiến đánh giá của các nhà phê bình, nghiên cứu văn học về Ngọc Giao là khá đa dạng Các bài viết đã chỉ ra những nét đặc sắc về nghệ thuật, những đóng góp của nhà văn vào sự nghiệp chung cũng như chỗ hạn chế, bất cập trong sáng tác của ông Tuy nhiên chúng tôi cũng nhận thấy là cho đến nay, vẫn chưa có những công trình nghiên cứu chuyên sâu, đầy đủ, có hệ thống và quy mô về nhà văn này Riêng về thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Ngọc Giao, tuy đã được một số bài viết, luận văn

đề cập đến song vẫn còn sơ lược Hầu hết các công trình, bài viết mới chỉ đi vào một vài khía cạnh, phương diện ở một số tác phẩm cụ thể mà chưa có cái nhìn khái quát chung Tuy nhiên, những bài viết ấy vẫn sẽ là những gợi ý quý báu để chúng tôi tham khảo, học hỏi thêm nhằm thực hiện mục đích mà luận văn này đã đề ra

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thế giới nghệ thuật trong sáng tác của Ngọc Giao là một vấn đề phức tạp, rộng lớn Trong luận văn này, chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu cụ thể sẽ là các hình tượng nghệ thuật như hình tượng nhân vật, hình tượng không gian, thời gian; một số yếu tố, phương thức nghệ thuật được tác giả sử

9 dụng để hình thành nên tác phẩm như cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Ngọc Giao có một khối lượng tác phẩm rất lớn, bao gồm nhiều thể loại khác nhau Tuy nhiên trong phạm vi khảo sát của luận văn này, chúng tôi xin được giới hạn trong một số tập truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu của Ngọc

Giao gồm: Đốt lò hương cũ (2012), NXB Văn học, Hà Nội; Mưa thu (2012), NXB Văn học, Hà Nội; Bến đò Rừng (2012), NXB Văn học, Hà Nội; Xóm Rá (2015), NXB Hội Nhà Văn; Úm ba la hang thuồng luồng (2015), NXB Văn hoá – Văn nghệ TP Hồ Chí Minh…

4 Phương pháp nghiên cứu

Nhằm mục đích làm rõ thế giới nghệ thuật văn xuôi Ngọc Giao, luận văn sẽ lựa chọn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chủ yếu như sau:

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại

Với phương pháp thống kê, phân loại luận văn đi sâu vào việc tìm hiểu, phân loại các kiểu nhân vật, các mô hình cốt truyện, các yếu tố nghệ thuật đã được Ngọc Giao sử dụng trong các tác phẩm văn xuôi của mình

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp này giúp cho việc nghiên cứu, phân tích các vấn đề, các chi tiết nghệ thuật … một cách đầy đủ, cụ thể; từ đó có cơ sở để khái quát nên những đặc điểm chung về hình thức nghệ thuật trong các tác phẩm văn xuôi Ngọc Giao

4.3 Phương pháp đối chiếu, so sánh

So sánh, đối chiếu vừa là phương pháp lại vừa là thao tác dùng để tiêp cận, xử lý vấn đề Phương pháp này nhằm làm nổi bật những đặc điểm, những nét trưng riêng của nhà văn Ngọc Giao

10

5 Bố cục của luận văn

Nội dung chính của Luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Nhà văn Ngọc Giao trong quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam Chương này đề cập đến cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp về phương diện chủ đề, tư tưởng và phong cách nghệ thuật của Ngọc Giao trong quá trình vận động của văn học dân tộc

Chương 2: Thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Ngọc Giao nhìn từ hình tượng nhân vật, không gian, thời gian nghệ thuật Chương này tập trung chính hình tượng nghệ thuật đặc sắc của nhà văn gồm: các kiểu nhân vật có đời sống bi kịch, bất hạnh - con người tha hóa biến chất và hình tượng không gian thời gian nghệ thuật

Chương 3: Thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Ngọc Giao từ phương diện cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu Nội dung chương này đi sâu vào những thủ pháp nghệ thuật riêng và độc đáo làm nên thành công trong sự nghiệp văn học của nhà văn: cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật

11

CHƯƠNG 1 NHÀ VĂN NGỌC GIAO TRONG QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI

HOÁ VĂN HỌC VIỆT NAM

Trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, Ngọc Giao là một trong những nhà văn có đóng góp khá nổi bật Điều này được thể hiện ở vai trò của ông đối với tuần báo Tiểu thuyết Thứ bảy, một trong những tổ chức văn chương uy tín nhất giai đoạn 1930 – 1945 và đặc biệt là các tác phẩm thuộc nhiều thể loại của cá nhân

Trong chương này, chúng tôi sẽ đi sâu vào tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác cũng như vai trò nhà văn Ngọc Giao trong quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Ngọc Giao

1.1.1.Vài nét tiểu sử của Ngọc Giao

Nhà văn Ngọc Giao tên thật là Nguyễn Huy Giao Ngày sinh của ông là ngày 5 tháng 5 năm 1911 tại Huế, trong một gia đình trung lưu Tuy nhiên quê quán của ông không phải ở đây mà gốc gác lại ở Miền Bắc (huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh)

Ngọc Giao mồ côi mẹ từ rất sớm Ngay từ năm lên 7 tuổi, ông đã không còn nhận được sự chăm sóc của người mẹ mà ông yêu mến và lưu giữ rất nhiều kỷ niệm Có lẽ chính vì sự thiếu hụt tình cảm này cho nên ông đã tìm cách bù đắp lại bằng nghệ thuật Hình tượng người mẹ xuất hiện rất nhiều

trên những trang viết của ông Các truyện Những ngày thơ ấu, Điêu tàn, Những hình bóng cũ, Một chuyện của lòng…là những câu chuyện cảm động

12

ác, nói lời ác Đời tôi có nhiều giông tố bão bùng, có lúc tưởng không toàn

mạng do những điều oan nghiệt gây nên Nhưng rồi tất cả đều qua, không hề van xin, cầu lơn ai hết Tôi tin ở tấm lòng hướng thiện của mình, may ra tôi nhắm mắt được an lành” Rõ ràng là hình ảnh, kỷ niệm về người mẹ của mình không chỉ là nguồn cảm hứng mà còn là một tư tưởng xuyên suốt trong tác phẩm của ông

Ngọc Giao là người ham học, có khiếu văn chương từ nhỏ Một trong những điều kiện thuận lợi cho việc tích luỹ vốn hiểu biết, tri thức cuộc sống là

do ông rất giỏi tiếng Pháp Với khả năng ngoại ngữ tốt, ông đọc nhiều tài liệu, sách báo, tác phẩm nghệ thuật bằng tiếng Pháp Nhờ đó ông có kiến thức sâu rộng về nghệ thuật và văn chương các nước Tây – Âu

Ngọc Giao bắt đầu sự nghiệp văn chương từ rất sớm Tác phẩm đầu tay của ông được viết vào năm 1929, khi đó ông chỉ mới 18 tuổi Tuy vậy, phải đến những năm 30 của thế kỷ XX, cuộc đời hoạt động văn học mới thực sự sôi nổi và có nhiều thành tựu hơn cả Thời gian đáng kể nhất có lẽ là quãng thời gian từ năm 1934 cho đến năm 1945 Đây cũng là thời gian ông gắn bó

với tuần báo văn học rất nổi tiếng bấy giờ là Tiểu thuyết thứ Bảy Lúc này,

ông là một trong số cây bút chuyên viết truyện ngắn cho báo này Về sau ông

trở thành một trong những nhân vật đóng vai trò trụ cột cho Tiểu thuyết thứ Bảy với nhiệm vụ Thư ký tòa soạn

Trong lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX, Tiểu thuyết thứ Bảy là một địa chỉ đặc biệt quan trọng Đây được xem là nơi thi thố tài

năng của rất nhiều cây bút tên tuổi như Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân,

Tô Hoài…Nó có vai trò dắt dẫn và có ảnh hưởng hết sức lớn lao trong đời sống văn học Việt Nam trên con đường hiện đại hoá

Không chỉ sáng tác và tổ chức bài vở cho tuần báo Tiểu thuyết thứ Bảy,

Ngọc Giao còn là một cộng tác viên tích cực của nhà xuất bản Tân Dân Đây

13 được coi là một cơ sở xuất bản có công rất lớn trong việc truyền bá văn học hiện đại Việt Nam Ngoài ra, ông còn tham gia in ấn, phát hành các loại sách

báo Những tác phẩm hay, Phổ thông bán nguyệt san, Tao đàn, Truyền bá

Trong thời kỳ đất nước ta bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp 9 năm, từ năm 1945-1954, Ngọc Giao rời Hà Nội Trong quãng thời gian này,

có lúc ông cùng gia đình tản cư lên ở tại vùng rừng núi Nhã Nam (Yên Thế, Bắc Giang) Tuy nhiên ông chỉ ở đây một thời gian ngắn, rồi trở lại Hà Nội, lại tiếp tục viết văn, làm báo Đây là lúc ông viết bài cho nhiều tờ báo

khác nhau, từ Phổ thông, Thế kỷ, Sinh lực, Lẽ sống, Lên đường, Công tội và

cả báo Tiểu thuyết thứ Bảy phiên bản mới

Từ năm 1954, sau khi đất nước hoà bình, Ngọc Giao gần như không xuất hiện trên văn đàn Việc nhà văn không công bố tác phẩm mới, tạm dừng việc cầm bút khiến cho nhiều người không khỏi băn khoăn Nhưng có lẽ, đây

là khoảng thời gian Ngọc Giao gặp nhiều khó khăn, trắc trở trong đời sống cá nhân và trong sự nghiệp cầm bút Phải đến cuối thế kỷ XX, sau một thời gian

im hơi lặng tiếng, người ta mới thấy ông xuất hiện trở lại với một số tác phẩm đơn lẻ, chủ yếu dưới dạng tản văn, bút ký

Ngọc Giao là cây bút có vị trí quan trọng trong đời sống văn học nước nhà Những gì ông đã làm được cho văn học Việt Nam là rất đáng kể, rất đáng trân trọng Chính vì thế mà đến năm 1993, ông được Hội Nhà văn Việt Nam xác nhận tư cách hội viên từ năm 1957, tức là thuộc thế hệ sáng lập

Ngày 8 tháng 7 năm 1997, tức là sau 4 năm được tôn vinh là nhà văn lớp tiên phong, Ngọc Giao trút hơi thở cuối cùng tại Hà Nội, thọ 86 tuổi, khép lại một đời văn nhiều ý nghĩa

1.1.2 Tác phẩm của Ngọc Giao

Xét về số lượng, Ngọc Giao là nhà văn có rất nhiều tác phẩm Ông là tác giả của hơn 300 truyện ngắn, tám tiểu thuyết và nhiều truyện thiếu nhi,

14 phóng sự, bút ký, tản văn Như thế có nghĩa là đóng góp của nhà văn tập trung ở 3 thể loại chính: tiểu thuyết, truyện ngắn, bút ký…

Tiểu thuyết của Ngọc Giao: Ngọc Giao để lại một di sản đáng kể thuộc thể loại tiểu thuyết Năm 1944, tiểu thuyết Nhà quê được xuất bản Mặc dù là tác phẩm đầu tiên thuộc thể loại tiểu thuyết nhưng Nhà quê nhanh chóng

chiếm được cảm tình của bạn đọc Sau thành công bước đầu này là một loạt

các tiểu thuyết khác lần lượt ra đời Từ Quán Gió (1949), Cầu sương (1953), Đất (1953), Xã Bèo - người của đất (mất bản thảo) cho thấy khả năng sáng

tác tiểu thuyết của Ngọc Giao là rất tốt

Tiểu thuyết Nhà quê (1944) của Ngọc Giao xuất hiện cùng thời với các tác phẩm quan trọng khác của nền tiểu thuyết hiện đại Việt Nam như Bướm trắng của Nhất Linh, Quê người của Tô Hoài, Sống mòn của Nam Cao Tác

phẩm trình bày một cái nhìn riêng của Ngọc Giao về nông thôn Việt Nam trước Cách mạng Qua “đôi mắt” của mấy trí thức thành thị, khung cảnh nhà quê gần như hoàn toàn tù đọng, không có gì thay đổi; một vùng thôn quê tối tăm và hoang dã Cái nhìn của Ngọc Giao (thể hiện qua nhân vật) về cơ bản là cái nhìn bi quan của một người không tin vào những thay đổi

Cái nhìn tiêu cực về nông thôn ít nhiều sẽ được nhắc lại, trong các tác

phẩm về sau như Đất và Xã Bèo - người của đất Tuy vậy, khác với Nhà quê

ở tiểu thuyết Đất, tư tưởng nghệ thuật của Ngọc Giao đã có những thay đổi

đáng kể Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, người nông dân phải chịu rất nhiều đau thương Họ bỏ làng, bỏ đất đi tản cư để tránh chiến tranh; rồi lại từ vùng tản cư, trở về vùng địch chiếm do quá khó, quá khổ Ở vùng bị chiếm họ phải sống thân phận của những “tề nhân”, bị mất hết tài sản, trở nên tay trắng Đến khi có đất thì lại không còn trâu bò, thế là phải kéo cày, thay trâu Thân phận của người dân quê nào khác gì trâu ngựa, còn kém cả dun dế, sâu bọ

15

Tiểu thuyết Đất được coi là một tác phẩm thành công trong mạch văn

học về đề tài nông thôn Đây đúng là “một khám phá sâu sắc về thân phận người nông dân thời hiện đại; một thân phận nông dân không chỉ đúng trong nửa đầu thế kỷ mà vẫn còn khá đúng cho suốt cả thế kỷ: gắn với đất mà phải rời bỏ đất; có đất mà phải sống dưới mức nghèo khổ; cực kỳ hiền lành, tốt bụng, chỉ mong được sống yên ổn với những mơ ước đơn sơ, thế mà không

lúc nào được yên vì trăm nghìn hiểm hoạ bủa vây, rình rập” [15, tr.17]

Khác với chủ đề nông thôn, nông dân trong tiểu thuyết Đất, vấn đề

chính trong các tác phẩm Quán Gió, Cầu sương lại tập trung vào đời sống ở

thành phố Thông qua việc mô tả cuộc sống tha phương của nhân vật chính, Ngọc Giao muốn khám phá những cảnh đời bất hạnh trong không gian phố thị Có điều, hoàn cảnh tuy khác nhau nhưng nỗi khổ của con người thì lại rất giống nhau Với hai tiểu thuyết này, tác giả muốn một mặt, phản ánh thực tế đời sống xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX, với những biến đổi ghê gớm của lịch sử, mặt khác, thể hiện sự cảm thông, đồng cảm với những số phận phải chịu nhiều nghịch cảnh trớ trêu

Trong số các tác phẩm được viết sau mốc 1945 của Ngọc Giao, Xóm Rá

là tác phẩm được dư luận đánh giá cao Theo lời tác giả thì đó là một tác phẩm được hình thành trên cơ sở những điều ông đã quan sát, chiêm nghiệm thấy sau một thời gian sống ở Sài Gòn Ngọc Giao đã lựa chọn hình

thức phóng sự để thể hiện về mặt trái của xã hội Sài Gòn vào những năm năm mươi của thế kỷ XX Xóm Rá – phóng sự Sài Gòn là một thiên phóng sự tiểu

thuyết về thực trạng nhà chứa và gái mãi dâm Có thể xem đây là sự tiếp tục một đề tài vốn đã quen thuộc trong văn học Việt Nam giai đoạn trước với những tên tuổi lớn như Vũ Trọng Phụng, Vũ Đình Chí

Giá trị của Xóm Rá được thể hiện ở nhiều phương diện Trước hết, tác

phẩm đã phơi bày một cách triệt để hiện thực xã hội đương thời Tác giả đã

16 biết phát huy tính chất tả chân, tính chất phóng sự của tác phẩm để giúp người đọc hình dung một cách rõ ràng, cụ thể những tệ nạn xã hội Ngọc Giao đã hướng cái nhìn cận cảnh vào một không gian trụy lạc, với những khoảng tối của đời sống đô thị Ông bày tỏ thái độ phê phán trước sự suy đồi của đạo đức, sự phẫn nộ đối với những bất công xã hội Có thể nói Ngọc Giao đã kế tục một cách thành công dòng mạch văn chương phóng sự xã hội vốn rất thịnh hành từ trước 1945

Trong Xóm Rá, bên cạnh chất phóng sự, tính chất tiểu thuyết cũng rất

rõ Mặc dù Ngọc Giao đã gọi tác phẩm của mình là phóng sự nhưng về thực chất, phải xếp nó vào loại “phóng sự tiểu thuyết” thì mới hợp lý Đúng như nhận xét của Vũ Linh, “cái thế giới mãi dâm ở Xóm Rá, nơi người ta có thể sẵn sàng miệt thị, khinh rẻ, kết án nó từ những thành kiến của kẻ đứng ngoài, hóa ra bề bộn và phức tạp đến mức ngôn ngữ bất lực để nói về nó, không dễ ngày một ngày hai đã có thể tái hiện, phân tích, lý giải được Xóm Rá, thực chất, là mảnh đất dành cho tiểu thuyết, nơi người ta nghe thấy nhiều ý nghĩ được vang lên, nhìn thấy những con người thuộc nhiều loại va chạm, những

lằn ranh giá trị luôn ở trong trạng thái xê dịch [14, tr 216] Tiểu thuyết -

phóng sự (hoặc phóng sự - tiểu thuyết) Xóm Rá là sự kết hợp và bổ sung giữa

hai thể loại khác nhau một cách hài hoà

Bút ký, ký sự của Ngọc Giao: Khác với một số nhà văn cùng thời như

Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, các cây bút thường dùng ký sự, phóng

sự để làm sáng tỏ chủ kiến và những quan điểm xã hội, tác phẩm ký của Ngọc Giao chủ yếu hướng tới cuộc sống cá nhân và sinh hoạt đời thường của chính những người trong giới văn sĩ hoặc trí thức Viết về đối tượng này, tác giả thường đi sâu vào những vấn đề mang tính chất cá nhân, đời thường, ít mang tính chất chính trị, xã hội Đây cũng là cơ sở quan trọng để nhà văn đi sâu tìm hiểu ý nghĩa triết lý về hiện tồn, lý tưởng, sống và chết

17 Ngọc Giao là người hiểu rất rõ giới trí thức, văn nghệ sĩ, những cá nhân được coi là “tinh hoa” của Hà Nội và ông cũng có nhiều tác phẩm về họ Ông quan sát tỉ mỉ, tinh tế đối tượng để thể hiện vào tác phẩm Ngọc Giao viết về những kiểu người chỉ Hà Nội mới có bằng một thái độ rất trọng thị Chẳng hạn ông Lâm, chủ quán cà-phê chuyên sưu tầm tranh và chữ ký của các nghệ sĩ; là Vũ Ðình Long, chủ nhà in Tân Dân mà ông gọi là 'tiên ông”; hoặc viết

về Lan Khai, người có niềm đam mê sách “một cách kỳ khu”

Bên cạnh “người Hà Nội”, Ngọc Giao còn viết nhiều bài ký về đời sống người Hà Nội xưa và nay Ông rất chú trọng đến những thứ được coi là “đặc sản”, là nét độc đáo chỉ riêng nơi này mới có Chẳng hạn thú chơi cây cảnh rất công phu của người kinh kỳ, chuyện ẩm thực cầu kỳ tinh tế của người xứ Bắc, những hội hè đình đám quanh năm Bút ký của ông còn là chuyện vui buồn nghề nghiệp: sân khấu, in ấn, thủ công thậm chí là cả chuyện những người hành khất cứ vào tối Ba mươi Tết đến đọc vè chúc Tết gia chủ để xin tiền phong bao

Ngọc Giao được đánh giá là một trong số không nhiều nhà văn có vốn hiểu biết sâu sắc và viết rất hay về văn hoá Hà Nội Mảnh đất kinh kỳ này đã cuốn hút tâm trí của ông suốt cuộc đời Không chỉ viết viết về Hà Nội lúc đương độ sung sức, ngay cả khi đã về già, Hà Nội vẫn không thôi ám ảnh ông Chính vì thế mà có người cho rằng “không nhà văn nào viết về Hà Nội với lối văn phong tục mà hay thấm thía như ông Trong lần nở hoa thứ hai, cây lão mai Ngọc Giao dường như dâng cả cho Hà Nội, mảnh đất thân yêu đã nuôi

dưỡng mình suốt đời Và rồi, bài ký Hà Nội cũ nằm đây viết tháng 5-1996,

một năm trước khi nhà văn qua đời, là tác phẩm chứa đựng những tâm sự cuối cùng, nặng nỗi quan hoài của ông với bãi An Dương nơi ông cùng Thâm Tâm, Trần Huyền Trân, Nguyễn Bính từng nương náu một thời gian Tác phẩm văn chương này đẹp lạ thường, nó như đợt hoa cuối cùng của cây lão

18 mai Ngọc Giao, đem trút hết cả cho Hà Nội Bên cạnh đó bút kí của Ngọc Giao cho người đọc thấy được chân tình và kính mến với những bạn hữu chí cốt dù tồn tại hay đi về cõi thiên thu; những nhà văn thiên tài, nhà văn luôn giữ đúng lời hứa với nhà xuất bản, nhà văn không muốn để ai được phép làm tổn thương danh dự và lòng tự ái ( ) Không chỉ viết về Hà Nội, những điều mắt thấy tai nghe, ông còn giãi bày chuyện của chính mình, một người Bắc sa

cơ lỡ vận, thi sĩ Ngọc Giao với những thăng trầm trong nghiệp cầm bút hay

tuổi thơ gặp nhiều bất hạnh, cay đắng của tác giả trong Những ngày thơ

ấu…[13]

Truyện ngắn Ngọc Giao: Nói về truyện ngắn của Ngọc Giao trong giai

đoạn văn học 1930 - 1945, chúng tôi rất tán đồng với Phong Lê khi ông nhận định: “Phấn hương (Tân Dân xuất bản 1939) và Cô gái làng Sơn Hạ (Tân Dân xuất bản 1942) là hai tập truyện đủ đưa Ngọc Giao vào hàng ngũ thành

danh trước năm 1945, giống như Thạch Lam với Gió đầu mùa, Nắng trong vườn; Nguyễn Tuân với Vang bóng một thời; Thanh Tịnh với Quê mẹ; Hồ Dzếnh với Chân trời cũ; Bùi Hiển với Nằm vạ; Tô Hoài với O chuột, Nhà nghèo ”

Một trong những đặc điểm dễ nhận thấy trong truyện ngắn của Ngọc Giao là không nhiều tình tiết gay cấn nhưng lại mang ý nghĩa sâu sắc, tinh tế Truyện ngắn của ông phản ánh muôn mặt của đời sống hiện thực Chẳng hạn

đó là nỗi ám ảnh về nỗi đau của nhân vật người em trong truyện Hằn học,

niềm khao khát của một người đàn bà muốn được làm tròn trách nhiệm và

bổn phận trong truyện Những đêm sương; hay số phận nghiệt ngã của những

đào kép hát đã từng một thời oanh liệt, nhưng cuối đời phải sống trong bất

hạnh vì nhan sắc tàn tạ, héo mòn và bệnh tật, đói nghèo trong các truyện Phấn hương, Đào Châu, Cát bụi, Tết cô đầu…

19 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ngọc Giao rất đa dạng Đó có thể

là một người đàn ông lương thiện trót làm điều trái với lương tâm trong

truyện Anh gắng nuôi con; cũng có thể là một người con gái chịu số phận

“đào hoa thủ mệnh” trong truyện Yên hoa, Gái muộn chồng, những điền chủ

quan lại với lối sống nửa tỉnh, nửa quê Hoàn cảnh, tình huống truyện cũng rất khác nhau Đó có thể là cuộc gặp gỡ giữa hai người bạn cũ, hay câu chuyện của hai người ở quê ra tỉnh dự đám cưới, cũng có khi đơn giản hơn,

chỉ là tâm trạng của một người đàn ông mới cưới vợ (trong các truyện Bức thư của người lấy vợ, Người bạn tỉnh xép, Đời nó thế, Ra tỉnh)

Ngọc Giao cũng là nhà văn có nhiều sáng tác cho đối tượng thiếu nhi

Đó là các truyện ngắn Hoàng Trừu, Úm ba la hang thuồng luồng, Bầu sữa hươu Các truyện đồng thoại là những sáng tác được bạn đọc nhỏ tuổi rất

yêu thích Với trí tưởng tượng phong phú, ông đã dựng nên một thế giới huyền ảo, rất hấp dẫn Đó là nơi mà các loài vật như thuồng luồng, cáo, vượn, hùm biết nói tiếng người, có tâm tư tình cảm và biết sống chung thủy như con người Lối truyện này giúp mở rộng trí tượng, khả năng sáng tạo cho trẻ em, đồng thời có tác dụng giáo dục sâu sắc

1.2 Nhà văn Ngọc Giao trong quá trình vận động của văn học dân tộc

1.2.1 Đóng góp trên phương diện nội dung, tư tưởng

Ngọc Giao là nhà văn có những đóng góp quan trọng cho quá trình hiện đại hoá văn học dân tộc Điều này thể hiện trước hết ở các chủ đề, đề tài, các đối tượng mà tác giả tập trung khai thác, phản ánh Những vấn đề nổi bật nhất trong tác phẩm Ngọc Giao thường xoay quanh các câu chuyện về tình yêu, số phận con người, sự sống và cái chết

Thực ra những chủ đề, đề tài trên cũng không phải là điều gì quá xa lạ đối với văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX Tuy vậy, trong quá trình tiếp cận, khai thác, xử lý tình huống của Ngọc Giao lại có những nét riêng và

20 chính điều đó tạo được dấu ấn độc đáo của tác giả Đọc những tác phẩm như

Phấn hương, Đào Châu, Gái muộn chồng, Chợ chiều, Cô gái làng Sơn Hạ, Xóm nghèo ăn Tết chó, Đời nó thế… ta bắt gặp ở đó nét quen thuộc trong đề

tài nhưng cách đặt vấn đề, cách khai thác vấn đề lại theo một mục đích riêng

Ở đây, ta thấy tác giả tập trung vào việc mô tả thật chi tiết, cụ thể mảnh đời đen trắng với bao trắc trở éo le, bất hạnh, có nghĩa cố gắng làm rõ nét riêng của họ trên một cái nền móng của những giá trị nhân bản nói chung Bởi thế, không có gì ngạc nhiên khi thấy trong văn xuôi Ngọc Giao một thế giới nhân vật hết sức phong phú, đa dạng, đủ mọi thành phần xã hội nhưng lại rất thống

nhất ở quan niệm về tình yêu, về người phụ nữ, về cái chết và sự sống

Với Ngọc Giao, tình yêu không chỉ đem đến “năng lượng” cho cuộc sống, nó còn giúp người ta hòa hợp với nhau Tình yêu có thể soi sáng tâm hồn, đem niềm vui và hạnh phúc đến cho con người Chủ đề tình yêu không phải mới tuy nhiên mỗi câu chuyện tình yêu lại mang thông điệp khác nhau và màu sắc riêng biệt

Đối với Ngọc Giao, đức tính chung thuỷ là điều cốt yếu nhất trong phạm trù tình yêu Ông hết lời ca ngợi những mối tình thủy chung, những con người biết quý trọng chữ tín nhưng đồng thời cũng hết sức chia sẻ với những trường hợp bất hạnh Chẳng hạn, nhân vật công chúa Nam Việt trong truyện

Hoàng Trừu Một chi tiết hiểu lầm của hoàng tử Hoàng Trừu khi thấy một

chàng thanh niên chết chôn dưới gốc cây trong vườn công chúa chàng nghi ngờ tình nghĩa vợ chồng của công chúa rồi đùng đùng về nước Trên đường đuổi theo chồng công chúa đã suýt mất mạng vì thuyền va vào đá, tiếp đến lại

bị chúa Huy đưa vào cung làm vú nuôi Trong quãng thời gian đó nàng sống

khổ hơn chết bị đánh đập liên tục đến nỗi thịt nát, máu rơi; không dừng lại ở

đó nàng bị chúa Huy bắt đội cây đèn đến khi tôi tớ ăn xong nàng mới được đứng lên và nhặt thừa cơm vãi mà nuốt cho sống sót

21

Hay công chúa Hoàng Mai trong Bầu sữa, chỉ vì tính ghen tuông nóng

nẩy và nghe lời đặt điều chồng nàng Dương Xuân đã ra chỉ thị nghiệt ngã chém đầu nàng Thế rồi phải sống và sinh con trong đáy hầm bẩn thỉu rồi phiêu bạt sống trong rừng, phải ăn lá cây đỡ đói, phải tự mưu sinh và nuôi con một mình thế nhưng lúc nào nàng cũng cầu Trời, Phật hãy che chở cho chồng nơi chiến trường Kết thúc hai truyện cả hai công chúa đều hạnh phúc bên người chồng của mình Chỉ có tình yêu chân tình mới có thể giúp con người

đủ dũng khí, bản lĩnh vượt qua những biến cố cuộc đời để đến bến bờ hạnh phúc.Và biến cố đồng thời cũng là thử thách trong tình yêu khiến tình yêu thêm đẹp và ý nghĩa Tính nhân văn trong tình yêu được thể hiện trong truyện ngắn của Ngọc Giao đã giúp con người ta sống đẹp hơn khi yêu, có những cử chỉ, hành động đẹp để tôn vinh tình yêu đôi lứa

Tình yêu có sức mạnh vô hạn giúp con người vượt qua những rào cản,

bất chấp cái nhìn kỳ thị của người đời trong Cô gái làng Sơn Hạ Nhân vật

Hồi là cô gái ở làng Sơn Hạ, cô gái ở làng ăn cướp, nơi cái trinh bạch của các gái tơ làng Sơn Hạ không có nghĩa lý gì Kể cả người phụ nữ đã có chồng rồi,

họ cũng không cần giữ gìn trinh tiết “Chỉ chết những thằng đàn ông Anh nào bị phỗng tay trên thì lẳng lặng đến nhà hàng nốc say rồi tìm bác thợ rèn cuối chợ, mua một con dao nhọn sắc Công việc tính toán nhau rất nhanh Một cái xác buộc vào hòn đá vứt ra sông, nó sẽ trôi ra biển…Một đêm hội hè vui

vẻ, một đêm trai gái mặc sức nô đùa vài ba cái xác trôi đi là thường lắm Án mạng xảy ra trên cái đất này nhanh chóng, dễ dãi như là ta nhai một miếng trầu” Vĩnh bị cha đoạn tuyệt nếu yêu Hồi thế nhưng tình yêu có sức mạnh và

lý lẻ riêng của nó để rồi hai người là một đôi uyên ương hạnh phúc dù đám cưới: “xuềnh xoàng, đơn giản Không hoa, không pháo, không cỗ Chỉ có chén chè suông”

Một trường hợp khác, cũng là bi kịch tình yêu, được thể hiện qua nhân

vật Nhàn trong Cô gái làng Sơn Hạ Mối tình đơn phương, giản dị của Nhàn

với Vĩnh là thứ tình cảm đơn phương Cô muốn yêu và khao khát được yêu, sẵn sàng đợi chờ và làm tất cả vì người mình yêu… Một chi tiết tưởng chừng vụn vặt nhưng lại có thể khái quát lên được tâm trạng của những người khao khát được yêu: chỉ một cái nhìn ngắm của Vĩnh thôi đã khiến “cô sung sướng lắm, vì chỉ có tối nay cô mới được người con trai cô yêu mến nhìn cặp mắt bồ câu và hàm răng mới triết của mình Hàm răng cô nhuộm đen vì Vĩnh Đã bao đêm khuya lạnh, trở dậy ra sân nhổ thuốc để rồi vào thay lá khác, cô đã đứng run cầm cập nhìn lên nhà Vĩnh trên đường núi, thở dài” Phải có một tấm lòng trắc ẩn, thấu hiểu mọi cảm xúc của con người thì Ngọc Giao mới có thể viết nên những trang văn trữ tình, xúc động và thấm thía đến vậy Tình yêu đẹp đôi khi đồng nghĩa với sự chia ly

Tình yêu là một đề tài muôn thuở thế nhưng mỗi nhà văn lại có cách viết hoàn toàn khác nhau Tình yêu trong tác phẩm Ngọc Giao là tình yêu đẹp

có, xót xa có và không thiếu những đắng cay Phần lớn truyện tình Ngọc Giao

23 bao phủ nỗi buồn man mác để rồi cứ thế lớn dần và chìm vào bế tắc, tuyệt vọng

**

Một chủ đề khác cũng được Ngọc Giao chú ý khai thác là chủ đề người phụ nữ Có người nói rằng phụ nữ là một nửa thế giới Điều đó rất đúng, đặc biệt là trong văn chương nghệ thuật Quả thật, người phụ nữ đã đi vào văn học

từ bao lâu nay để rồi không chỉ làm nên một nửa mà là trọn vẹn tấm hình trong sâu thẳm tâm hồn thế hệ người đọc hôm nay và cả mai sau Họ là những người lặng lẽ hát khúc âu ca nhắc nhở về hạnh phúc chân chính của con người trong cuộc sống đời thường

Trong tác phẩm của Ngọc Giao, hình tượng người mẹ được ông mô tả với một tình cảm đặc biệt Đây có lẽ là hình ảnh đẹp nhất mà nhà văn đã dày công xây dựng Điều này có nguyên nhân từ chính cuộc đời nhà văn Mồ côi

từ sớm, hình bóng người mẹ đã trở thành kỷ niệm, thành ký ức của nhà văn và

được phản chiếu qua nhân vật trong tác phẩm Các truyện Một chuyện của lòng, Điêu tàn, Những hình bóng cũ, Những ngày thơ ấu…có nhiều trang viết

rất hay về người mẹ Nó ẩn chứa nhiều cảm xúc, nhiều buồn thương của tác

giả, chỉ cần nhắc đến là có thể tuôn trào Ở tác phẩm Một chuyện của lòng

ông tả mẹ mình với những nét đẹp cao sang và quý phái nhất: “Thiếu nữ đẹp

vô ngần Vẻ đẹp cao quý ấy, ta chỉ có thể thấy ở nàng công chúa, ở những công nương khuê các giá ngàn vàng” Dù mẹ đã đi xa nhưng với ông, tấm ảnh

di vật duy nhất của mẹ để lại như món quà vô giá của cuộc đời mình: “Tôi trịnh trọng lấy tấm ảnh ra ôm chầm vào ngực mà ôm ấp; đưa lên mặt mà hôn hít, mà ngắm nghía Tôi nhìn ảnh rồi nhìn bóng tôi ở trong gương xem có nét

gì giống mẹ không Tôi ôm lấy tấm gương hôn chùn chụt tưởng tượng rằng trong đó vẫn còn ghi lại bóng mẹ tôi những lúc xưa đứng xoã tóc chải đầu Tôi nhảy lên giường, vuốt ve từng chiếc gọng màn, hôn đôi gối, hôn cái nệm

24 – tưởng rằng chăn màn ấy, gối nệm ấy còn ấp ủ mùi hương của da thịt người

mẹ đẹp của tôi”

Tình mẫu tử vốn là thứ rất thiêng liêng đối với con người nói chung Nhà văn Ngọc Giao đã ý thức về điều này một cách sâu sắc và thể hiện rất thành công Chẳng hạn tâm sự của nhân vật tôi đối với người mẹ mù loà: “Mẹ

có thấy trời ở đâu không? Đất ở đâu không? Sao mẹ không cho con ở nhà hầu

hạ mẹ? Chỉ vì mẹ thương con quá, mẹ không muốn con là đứa trẻ nhà quê chăn trâu, cắt cỏ, trọn đời ngu dốt Mẹ muốn con đi học để xứng đáng làm người Mẹ! Mẹ là Trời của con, là Đất của con, là Đấng thiêng liêng để con

thờ, con kính ”[15, tr.168] Mụ Một trong truyện Xóm nghèo ăn Tết chó kể

chuyện người mẹ sẵn sàng hy sinh tất cả vì con Lúc trước bà có người bạn là Thầy Hai, hai người thường xuyên tâm sự những nỗi khổ trong cuộc đời Thế nhưng miệng lưỡi người đời vốn dĩ độc ác khó lường Người ta đồn bà và thầy Hai có tình ý nên đứa con trai đã từ mẹ Cũng vì sợ con xấu hổ cho nên

từ đó bà không gặp người bạn thân của mình nữa Thế rồi đứa con duy nhất cũng bỏ bà ra đi Bà đành bán con chó vàng lấy tiền đi tìm con, dù bà không biết con mình ở đâu và dù nó xử tệ bạc với bà thế nào Lòng mẹ bao la là thế, chỉ có thể là mẹ mới làm được những điều tưởng chừng không thể thành có thể

Cái đẹp lớn nhất mà Ngọc Giao đem đến cho mọi người là tình yêu vô hạn của những người phụ nữ hết lòng vì gia đình Đó là ký ức của riêng ông hay đó là những hoài niệm về một quá khứ có quá nhiều ưu tư Ngọc Giao với một sự kính trọng và yêu thương vô bờ bến đã xây dựng hình ảnh người mẹ, người chị luôn hy sinh tất cả vì con, vì em Đó là một người mẹ sẵn sàng thức học cùng con, lo cho con từng miếng ăn vì sợ con đói, sẵn sàng chịu đau để

có những sợi tóc cho con đi đổi kẹo, không thể nào ngủ được nếu như con chưa về nhà một người chị sẵn sàng đánh đổi tất cả để em được ăn học tử tế

25 cho bằng người Vất vả, nhọc nhằn nhưng nghĩ đến hạnh phúc của con em mình, bao nhiêu khó nhọc đối với họ cũng đều tiêu tan cả Người phụ nữ trong văn xuôi Ngọc Giao là những người chịu nhiều khổ đau, bất hạnh nhưng họ vẫn luôn hướng tới cái cao quý, đẹp đẽ và vẫn giữ cho mình sự thanh thản trong tâm hồn

Hình ảnh người phụ nữ trong văn xuôi của Ngọc Giao thường là những người giàu đức hy sinh vì chồng vì con và vì tổ ấm của gia đình Mòn mỏi sống, cần mẫn hi sinh và cái nhận được chỉ là khổ đau và nước mắt Nhân vật

Sâm trong truyện ngắn Hằn học phải làm cái nghề “khốn nạn” để mua vui cho

ông Đốc, những người đàn ông lạ mặt và gần hơn nữa chính là sếp Thông để

người em có tiền ăn học, có việc làm Hay nhân vật người chị trong Một đêm vui cũng thế; giàu lòng vị tha, âm thầm làm tất cả để em có được những điều

kiện tốt nhất trong việc học hành, có cuộc sống đủ đầy và hạnh phúc Vào cái ngày trọng đại của người em, chị đã mua một bó hoa to nhất đẹp nhất bằng những đồng tiền trong sạch để tặng em Thế nhưng người chị lại không dám tặng vì thấy nó nhơ nhớp như chính cuộc đời của mình

Ngọc Giao có khá nhiều tác phẩm về chủ đề người phụ nữ lầm lạc, nhất

là những người chịu nhiều đàm tiếu, dè bỉu của xã hội như kỹ nữ và gái điếm Đối với những người này, thái độ của Ngọc Giao là cảm thông chia sẻ và bao dung Ông cho rằng đó là những người bất hạnh, cần được đối xử công bằng bởi họ làm tất cả những điều đó cũng vì gia đình và những người thân yêu của

họ Nhiều người trong số họ tuy sa ngã nhưng nhân cách không phải đã băng hoại hoàn toàn Chẳng hạn một nhân vật, vốn là bà chủ chứa, đối xử với các

cô gái điếm như nô lệ những lại là một người mẹ rất thương con; luôn tìm mọi cách để khiến con mình không tiếp xúc với thế giới đầy mầm bệnh nhân cách

mà bà ta đang nhúng vào Ngọc Giao đã cho các nhân vật gái điếm như Nhạn,

26 Tân, Liên… cái quyền riêng – bất cần, ngạo nghễ và phần nào có cả sự kiêu hãnh trong đó – để phản kháng cái xã hội đạo đức giả

Viết về người phụ nữ “dưới đáy”, nếu như Vũ Trọng Phụng tả thực vô cùng sắc sảo, có khi đến tàn nhẫn, Nguyễn Công Hoan thì cười cợt thật chua cay thì Ngọc Giao lại theo một lối khác Chúng tôi nghĩ, ông đã phơi bày trên trang sách những số phận đắng cay của các kỹ nữ, gái điếm với một sự xót thương đồng thời không quên chia sẽ sự cảm thông mà không hề có chút khinh rẻ hoặc miệt thị nào Ngọc Giao viết không ít truyện tình ái, trong đó có nhiều nhân vật nữ bị sa vào giang hồ, trụy lạc nhưng ông không đặc tả các cảnh trụy lạc, mà dùng một lối diễn tả tinh tế đủ để người đọc hiểu được trạng huống trụy lạc Có thể nói, đó là tình thương của ông đối với nhân vật của mình Ðọc Ngọc Giao, chúng ta cảm thấy ông luôn khát khao một cuộc sống trong sạch và lương thiện

Tuy nhiên không phải hình tượng phụ nữ nào trong văn Ngọc Giao cũng tốt đẹp, đức hạnh, đáng ngợi ca Ông không ngại đề cập, phê phán những người phụ nữ “lạc loài” Chẳng hạn nhân vật Hoàng trong truyện ngắn

Chợ chiều là người đàn bà xấu xa khi nhẫn tâm đẩy con mình dấn thân vào

con đường truỵ lạc Bà dạy con mình: “Con giữ tiết trong giá sạch làm gì nữa Miễn có tiền…Phải cười cợt, phải tàn ác con ạ…” và bà sẵn sàng làm kẻ thứ

ba phá tan tình yêu đúng nghĩa của con gái mình Hoặc nhân vật cô gái trong

Một chuyện quái đản cũng vậy Một người phụ nữ đến với tình nhân một cách

bất chấp và sỗ sàng Cho đến khi gặp trắc trở, ả lại bấu víu một chàng thanh niên tên Xương Sợ bị phản bội, ả lợi dụng ân nhân bằng cách cho chàng hít thuốc phiện và dục cảm Cuối truyện một cô gái thân yếu đào tơ lại trở thành

kẻ sát nhân máu lạnh khi đâm chết kẻ thù một cách chuyên nghiệp và tự đắc

“hả hê, cười nhạt” sau hành động của mình

27

Có thể nói, Ngọc Giao đã cho chúng ta một cái nhìn nhiều chiều về thế giới phụ nữ Ở họ có cả người tốt kẻ xấu và có khi cùng hoà lẫn tính cách trong một người như một bà chủ chứa trong Xóm Rá Tuy nhiên phần lớn ông đều dành sự kính trọng, chia sẻ khi nói về người phụ nữ bằng sự cảm thông và

sự yêu thương

**

Bên cạnh vấn đề tình yêu, phụ nữ thì “cái chết” cũng là điều được đề cập trong rất nhiều tác phẩm của Ngọc Giao Ông đã đưa ra những quan niệm khác nhau về vấn đề này; chẳng hạn, coi cái chết là hình phạt, là sự giải thoát cho cuộc sống đầy đau khổ của kiếp người và mở ra một hành trình mới

Nhân vật Tố Lan trong Những đêm sương, một người phụ nữ xinh đẹp

giỏi giang thế nhưng không thể có con Đây chính là lý do để chồng nàng thường xuyên hành hạ và gia đình lánh bà Vậy mà Tố Lan vẫn nhẫn nhục cam chịu Sau mỗi lần bị chồng đánh, người ta nghe thấy tiếng đờn tì của bà nhằm tạo nên một cảnh gia đình hạnh phúc Cuộc sống địa ngục ngày ngày giày xéo tâm can bà Bà đã tìm đến Nghĩa để mong một đứa con Bà xác định:

“Tôi sẽ nuôi nó lớn lên, tôi sẽ tự tử hoặc không thế thì tôi sẽ đi tu” Thế nhưng khi điều ước thành sự thật, được bế trên tay đứa con bằng xương bằng thịt thì bà lại tìm đến cái chết Có lẽ, sự thánh thiện của lòng bà không cho phép bà sống trong sự giả dối; bà chọn cái chết để rửa tội, để có được sự bình

an và thanh thản trong tâm hồn

Cũng có những cái chết như một sự trả giá trong cuộc sống Trong Cô gái làng Sơn Hạ, nhân vật Sói vì muốn cướp Hồi làm vợ nhưng do Hồi yêu

Vĩnh nên hắn âm mưu giết Vĩnh Và việc Sói bị vợ chồng Hồi, Vĩnh giết là cái giá mà hắn ta phải trả Hay cái chết của ông Cử văn, cha Vĩnh chính là sự trả giá về những ngày tháng sống độc ác với vợ và lý do quan trọng nhất là bán nước, rửa oan cho năm bậc sĩ phu khoa bảng

28

Ở một truyện khác, nhân vật Bảy Hoa trong Phấn hương với lời trăn

trối: “Ông đã làm giấc mơ của tôi thành sự thực, ông đã cho tôi một bó hoa cuối đời…ông ơi, tôi mãn nguyện quá, vui thỏa quá” Cái chết đang cận kề nhưng sao Bảy Hoa thản nhiên đến vậy Phải chăng những ngày tháng sống trên cõi đời này đối với cô còn đau khổ hơn cái chết Giọng văn “tỉnh” mà tấm lòng ẩn trong đó thì đau đáu nỗi niềm về cái chết Có rất nhiều cái chết trong đau đớn, quằn quại Chẳng hạn cái chết của nhân vật Đào Châu (trong

tác phẩm cùng tên) hoặc cái chết của Nhạn trong Xóm Rá Sống ở nhà chứa,

mỗi ngày phải chịu đựng hàng chục khách, với đủ kiểu, từ hạng con cháu đến cha ông Tối cười nói, nhẹ nhàng, lẳng lơ, vòi vĩnh khách để được lòng bà chủ không thì lỳ đòn Để rồi sáng nhừ cả người vì làm việc quá sức Nàng được xem là nguồn thỏa mãn dục tình của đàn ông, là đối tượng để nhận về sự miệt thị, nguyền rủa Sống mà suốt ngày làm trò đùa vui cho bao hạng người, sống

để làm vợ khắp người ta, làm tôi mọi cho thiên hạ, sống không ra sống thì chết là cách giải thoát tốt nhất

Có nhiều cái chết được Ngọc Giao miêu tả như trạng thái nghỉ ngơi, không đau đớn Người chết không oán trách, không tiếc nuối, như một sự an

ủi sao bao tháng ngày sống ở cõi tạm…Tất cả họ và cái chết của họ vẽ nên bức tranh đa màu, đa sắc cho cuộc sống khó bề giải bày, cho đời sống riêng chung hệ lụy Đau mà phải cười, chết mà phải mừng…!

**

Hình ảnh người trí thức mới trong ký và tạp văn của Ngọc Giao có những đặc điểm rất đáng chú ý Nó khác hẳn kiểu trí thức khoa bảng trong văn học thời Trung đại nhưng cũng không giống với nhân vật trí thức trong văn học hiện thực phê phán những năm 1930 - 1945

Nhân vật trí thức của Ngọc Giao không phải những kẻ đương nhiên có địa vị, được kính trọng như ông nghè, ông cử ở làng, tổng hay thư sinh lỡ vận

29 nhưng vẫn cao sang Tác giả dành nhiều tâm huyết cho hình tượng "người trí thức mới" của xã hội Việt Nam đầu thế kỷ Đó là những thanh niên tràn đầy mộng dời non lấp bể, muốn đem cho đời gương mặt mới của lẽ phải, tiến bộ

và tốt đẹp và vì lý tưởng ấy, họ sẵn sàng chấp nhận lăn lóc bôn ba nơi cuộc sống thành thị, "mang bộ mặt xanh xao hốc hác, bộ áo cũ kỹ tồi tàn, khi lang thang ở các hang cùng ngõ hẻm, ngõ ngác tìm những ông bạn đồng nghiệp cũng có bộ mặt xanh xao sầu thảm ấy", làm "nhà văn đã nổi danh từ ba bốn năm về trước, nhưng nay trời chẳng chiều người", để nuôi mộng "một tờ báo mới nhất, lạ nhất, giá trị nhất trong các tờ báo Ðông dương mà chỉ nay mai sẽ

ra đời" [40]

Ngọc Giao đề cao người trí thức ở chỗ rất nghiêm túc, tỉ mỉ trong công việc Họ biết quý trọng sản phẩm mà mình đã bỏ công sức trí tuệ để tạo ra Đặc biệt, nếu là nhà văn thì họ xem văn chương giống như đứa con tinh thần của

chính mình Ông nhận định về Vũ Trọng Phụng: “Từ Lấy nhau vì tình lâm li lãng mạn đến tác phẩm sau cùng Trúng số độc đắc, cây bút Vũ Trọng Phụng quả

đã là cánh đại bàng vượt Thái Sơn, Nam Hải Tuy nhiên, chưa hề có lần nào Phụng hài lòng Dễ dãi cởi mở với cuộc đời hung bạo bao nhiêu, Phụng càng khắc nghiệt, nghiêm nghị bấy nhiêu với những tác phẩm mà anh chỉ dám coi là nôn yếu lắm Vũ Trọng Phụng là một nghệ sĩ không ưa bừa bãi Anh thủ tín và giữ lễ như một pho tượng, một nhà đạo đức chính tông Không bao giờ anh chịu sai lời hẹn với nhà xuất bản, ông chủ báo, khi đã hứa viết bài, đưa tác phẩm Trước mặt anh, một tấm thời khóa biểu đóng trên tường, kèm bên một tờ giấy lớn, viết bằng mực đỏ ghi ngày tháng phải viết xong và danh sách những người

đã đặt tiền mua văn phẩm Nguyên Tuân - đã bực mình gắt bên giường Phụng, những ngày anh đang cố giãy giụa chống với hai làn phổi nát: “Cái đức tín nghĩa

và cái văn tài đầy đủ của người đã đến lúc có thể cho phép người quỵt chơi dăm

ba món nợ mà đời không ai dám rủa xả, đã có chúng ta đây hứng chịu, trang trải

30 sạch cho người Can gì mà cứ ôm ngực, khạc mãi máu vào giấy mực để trả nợ”

(Chiêu niệm Vũ Trọng Phụng) Trong Nhớ về Lan Khai, ông viết: “Lan Khai

bệnh suyễn liên tục giày vò, nhưng ông vốn có nghị lực, cố cầm bút, cố thức đêm Nhà văn không có bàn giấy, viết phải bò trên chiếc giường, mệt quá thì lăn kềnh ra nghỉ mấy phút, ôm ngực, trợn mắt, há mồm mà đớp không khí, như con

Giao mạnh tay phê phán Các truyện Quan báo, Tôi là thi sĩ, Cát bụi, Cụ Quận ăn tết vui thể hiện rất rõ tinh thần này Nhà văn cũng nhìn thấy nguyên

nhân sâu xa của hiện tượng đáng buồn này chính là từ hoàn cảnh xã hội Cái

xã hội thuộc địa đầy những nghịch cảnh là nguyên nhân chính tạo ra tiêu cực

Và đối với những kẻ mang danh trí thức, văn sĩ, nhà báo nhưng lại dựa uy của

kẻ thống trị để tống tiền, làm điều xấu xa thì ngòi bút của ông đả kích mạnh

mẽ, lên án không chút e dè

**

Ngọc Giao đã rất thành công trong việc tiếp tục đào sâu những chủ đề, những đề tài có vẻ quen thuộc nhưng không bao giờ cũ trong văn học Ông đã sáng tạo nên những câu chuyện hấp dẫn, giàu tính nhân văn về tình yêu, về người phụ nữ, người trí thức; đặt ra những câu hỏi giàu chất triết lý về cuộc sống và cái chết, về hạnh phúc và bất hạnh và tìm lời giải theo quan niệm

31 của riêng mình Đó là một trong những đóng góp có ý nghĩa của ông cho sự phát triển của văn học nước nhà

1.2.2 Đóng góp trên phương diện nghệ thuật

Ngọc Giao là một trong những nhà văn thế hệ 1930 – 1945 sớm hình thành được phong cách nghệ thuật riêng Đọc tác phẩm của ông, cho dù là các tập truyện ngắn, truyện dài, tiểu thuyết hay các tập bút ký độc giả dễ dàng nhận ra những nét độc đáo trong cách nhìn, cách xây dựng hình tượng, nhất là trong lối diễn đạt

Xét về mặt nghệ thuật, có thể coi sự ổn định, tính hệ thống trong việc lựa chọn đối tượng, triển khai đề tài là một đặc điểm nổi bật của văn xuôi Ngọc Giao Ông là người gắn bó với Hà Nội trong một thời gian rất dài và

cũng là nhà văn sở trường khi viết về Hà Nội Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, hoàn toàn có thể yên tâm khi xếp ông là một trong những nhà văn viết về Hà Nội hay nhất, bên cạnh những Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Vũ Bằng.v.v Điều đó là hoàn toàn hợp lý bởi đa số truyện của ông đều xoay quanh đất và người nơi đây Đọc truyện của Ngọc Giao, có thể bắt gặp thường xuyên các địa danh quen thuộc của Hà Nội Nhân vật, cảnh quan, sự kiện…mang dấu ấn Hà Nội một thời Đó là một xã hội thực dân phong kiến đan xen Một Hà Nội với tầng lớp thị dân với nhịp sống đơn điệu,

tẻ nhạt đến vô vị; lớp thanh niên sống bạc nhược hoặc hư hỏng, trụy lạc; những điền chủ kiêm quan lại với lối sống nửa tỉnh nửa quê; những kiếp sống cần lao nhục nhằn, vô vọng… Một xã hội đầy rẫy cảnh sống tầm thường, vô

vị, nhan nhản những “bi kịch gia đình với những ông chồng vô tích sự hoặc

hư hỏng; những người vợ nhẫn nhục cam chịu để mong có một hạnh phúc ảo; những cuộc ngoại tình với những cách xử lý oái oăm không đem lại hạnh phúc cho bất cứ ai; những trớ trêu hoặc bạc bẽo của số phận; những gắng gỏi giữ nếp nhà trong bao hiểm họa; những ông Tây thuộc địa trắng tay trong

32 canh bạc đời hoặc những cô đầm (lai) phải sa vào vòng lao lý; những buồn tủi, xót xa cho cảnh xế chiều hoặc ế muộn [15, tr 15]

Bên cạnh cảnh sắc và đời sống Hà Nội, Kinh Bắc, quê hương của Ngọc Giao cũng là một nơi được nhắc đến rất nhiều trong tác phẩm của ông Gần như mọi hồi nhớ, hoài niệm về tuổi thơ ông đều ít nhiều liên quan đến miền

đất Kinh Bắc này Ông viết Ga xép và Lỗi tình, hai truyện ký rất hay trên cơ

sở cảm hứng về miền quê Nguyệt Đức, huyện Thuận Thành Câu chuyện nói

về nỗi buồn hiu hắt đến mỏi mòn của những con người sống nơi một cái ga xép chơ vơ giữa cánh đồng cùng dăm bảy mái lều của những người nhà quê với cuộc sống trầm lặng, hoang sơ như cây cỏ

Đối với Ngọc Giao, Hà Nội và Kinh Bắc đúng như nhận xét của một nhà nghiên cứu: “Hà Nội là hiện tại của ông, còn Kinh Bắc là quá khứ của ông - cả hai, cùng song hành và cùng hoà trộn vào nhau trong hoài niệm, cho đến cuối đời, suốt đời - như trong hai câu thơ ông viết vào mùa hè – 1991, ở tuổi chẵn 80:

Về cõi thiên hư, đành nhẽ lạy từ Kinh Bắc Qua thời văn bút, này đây yên giấc Tây Hồ [15, tr 15]

Một đặc điểm khác rất dễ nhận thấy ở văn xuôi Ngọc Giao chính là cái nhìn, cách tiếp cận đời sống xã hội của nhà văn Ngọc Giao đã quan sát, mô

tả đối tượng bằng cái nhìn khách quan, không thiên lệch; thể hiện cảm xúc một cách đúng mực, cân bằng Ông không “vục sâu” vào những cảnh ngộ, những kiếp sống “dưới đáy” như Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng nhưng cũng không “thi vị hoá” nó Ngọc Giao không theo đuổi chủ trương cải cách xã hội như Hoàng Đạo, Khái Hưng dù ông khá gần gũi, thân cận với họ “Đứng ở chỗ giao nhau, hoặc nơi giáp ranh giữa lãng mạn và hiện thực, thế giới truyện của Ngọc Giao dường như có phần được nới rộng ra cả hai phía trong một cảm quan có màu sắc u buồn về hiện thực mà ông không muốn tìm đến

33 nguyên nhân, và không tin có những thay đổi; thế nhưng đâu đó vẫn ẩn chứa khát vọng về một cuộc sống trong sạch và lương thiện cho con người, cho loài người”

Xét về lối diễn đạt, văn phong Ngọc Giao có đặc điểm là rất tinh tế, mang đậm chất thơ, chất trữ tình Chính điều này giúp người đọc thấy được một cách tương đối đầy đủ các khía cạnh của cuộc sống và tâm tư tình cảm sâu kín của con người Chất trữ tình trong văn xuôi của ông sâu sắc nhưng mộc mạc gần gũi với đời thường Tất cả những điều ông viết ra đều thấm đẫm một niềm trắc ẩn, xót xa nỗi buồn nhân thế Những trang văn của Ngọc Giao luôn gây cho người đọc một cảm giác bâng khuâng, nhiều khi buồn bã Rất

nhiều tác phẩm của ông như Cô gái làng Sơn Hạ, Lỗi tình, Cát bụi, Yên hoa, Chợ chiều, Truyện thần tiên, Phấn hương, Những đêm sương, Đào Châu…luôn lảng bảng chất thơ, chất trữ tình, đầy ắp xúc cảm Truyện Cô gái làng Sơn Hạ lại là một lối trữ tình khác Câu chuyện tình bi tráng này lại có

âm vang của lịch sử, của truyền thống ái quốc Tình yêu của Vĩnh và Hồi đẹp như một bài thơ, có sức truyền cảm mạnh mẽ Mối tình của Tư Lộc dành cho Đào Châu là bất tử; bù biết rằng lấy nàng là chết, thế nhưng Tư Lộc vẫn cam lòng

Có thể nói rằng chất giọng chủ đạo trong văn xuôi Ngọc Giao chính là

sự tinh tế trong cách dùng từ ngữ, sự chừng mực và cẩn trọng trong văn phong Đó đều là những kỹ thuật, thủ pháp để giữ cho văn ông đạt được sự cân bằng, không gây nên những cú sốc, không tạo ra sự thái quá hoặc bất cập

“Viết rất nhiều về tình yêu, trong say đắm hoặc trong đau khổ của những cuộc tình dang dở, bi kịch, nhưng không lúc nào Ngọc Giao tìm đến các yếu tố

“sex” như nhiều người cùng thời Một văn phong nghiêng về hoài cảm, trữ tình – đó là cái làm ông xích lại gần với Hồ Dzếnh, Thanh Tịnh, Thạch

34 Lam… Nhưng có lúc những nghịch cảnh gây nên cả khóc và cười mà ông không thể tránh lại gợi nhớ Nguyễn Công Hoan, Nam Cao…[16, tr 8]

* Tiểu kết

Có thể nói rằng Ngọc Giao là một trong những gương mặt nổi bật của văn xuôi hiện đại Việt Nam giai đoạn sau 1930 Đây là nhà văn chiếm được cảm tình, sự mến mộ của độc giả từ trước tới nay; tên tuổi, sự nghiệp của ông từng gắn bó với nhiều sự kiện quan trọng của văn học nước nhà Ngọc Giao là một cây bút rất thành công ở các thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết Rất

nhiều tác phẩm của ông như Phấn hương, Cô gái làng Sơn Hạ, Nhà quê…

được xếp vào hàng những tác phẩm tiêu biểu của văn xuôi Việt Nam thế kỷ

XX

Trong chương này, chúng tôi đã giới thiệu sơ lược về cuộc đời và sự nghiệp văn học của Ngọc Giao, cũng như vai trò, vị trí của ông trong quá trình vận động của lịch sử văn học dân tộc Có thể xem những thành tựu về nội dung tư tưởng và nghệ thuật trong văn xuôi Ngọc Giao chính là những đóng góp cụ thể của ông cho văn học nước nhà Trên cơ sở này, luận văn sẽ đi sâu khám phá các yếu tố thuộc thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Ngọc Giao

ở chương tiếp theo