Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết đất lửa của nguyễn quang sáng

Đồng thời, việc khảo sát những bình diện nghệ thuật như: điểm nhìn và không - thời gian trần thuật; xây dựng nhân vật và tổ chức kết cấu; ngôn ngữ và giọng điệu, chúng tôi hy vọng sẽ góp

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN THỊ THANH PHƯƠNG

TÊN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN

NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT

ĐẤT LỬA CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

ĐÀ NẴNG – NĂM 2017

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN THỊ THANH PHƯƠNG

TÊN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN

NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT

ĐẤT LỬA CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học:

TS Nguyễn Thanh Trường

ĐÀ NẴNG – NĂM 2017

Công trình được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM – ĐHĐN Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THANH TRƯỜNG

Phản biện 1: PGS.TS NGUYỄN PHONG NAM

Phản biện 2: TS LÊ THỊ HƯỜNG

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Văn học Việt Nam họp tại Trường Đại Học Sư Phạm – ĐHĐN vào ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin – Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của thầy giáo TS Nguyễn Thanh Trường Những nội dung nêu trong luận văn

là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào trong và ngoài nước

Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về nội dung khoa học của công trình này

Đà Nẵng, ngày 01 tháng 10 năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Phương

LỜI CẢM ƠN

Luận văn với đề tài “Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Đất lửa của

Nguyễn Quang Sáng” hoàn thành sau khoảng thời gian dài nghiên cứu với sự giúp

đỡ tận tình của quý thầy, cô giáo, người thân và bạn bè

Tôi xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành đến Tiến sĩ Nguyễn Thanh Trường, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn tận tình để luận văn hoàn thành theo đúng mục đích yêu cầu đề ra Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo đã truyền đạt nhiều kiến thức bổ ích, cũng như chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài Xin được gửi lời cảm ơn về sự quan tâm, động viên của gia đình, bạn bè và đồng nghiệp Xin được gửi lời kính chúc mạnh khỏe, hạnh phúc đến quý thầy cô, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

Mặc dù đã có nhiều cố gắng, song trong quá trình thực hiện không tránh khỏi những sai sót, rất mong nhận được sự chia sẻ và đóng góp chân thành của quý thầy

cô

Trân trọng cảm ơn!

Đà Nẵng, ngày 01 tháng 10 năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Phương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Cấu trúc luận văn 7

CHƯƠNG 1 ĐIỂM NHÌN VÀ KHÔNG - THỜI GIAN TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT ĐẤT LỬA CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG….…… 8

1.1 Điểm nhìn trần thuật 8

1.1.1 Điểm nhìn bên ngoài……….………… ………… 8

1.1.2 Điểm nhìn bên trong……….……….……'……… … 13

1.1.3 Phối điểm nhìn…….……….…'……… ……18

1.2 Không - Thời gian trần thuật ……… …… .22

1.2.1 Không gian riêng tư 23

1.2.2 Thời gian đảo tuyến 27

1.2.3 Không- thời gian "kép" 39

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG NHÂN VẬT VÀ TỔ CHỨC KẾT CẤU TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT ĐẤT LỬA CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG 44

2.1 Xây dựng nhân vật ……… ……… 44

2.1.1 Nhân vật lầm lạc trước cuộc sống và rạn vỡ trong quan hệ gia đình………44

2.1.2 Nhân vật bất đồng trong gia đình và bất hòa trong nội bộ tín đồ Hòa Hảo ……… 51

2.1.3 Nhân vật đổ vỡ trong tình yêu và bất hạnh trong khát vọng chân chính……… 55

2.2 Tổ chức kết cấu 61

2.2.1 Kết cấu xung đột……….… 61

2.2.2 Kết cấu lắp ghép……… 65

2.2.3 Kết cấu chùm truyện 70

CHƯƠNG 3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT ĐẤT LỬA CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG………… 75

3.1 Ngôn ngữ trần thuật 75

3.1.1 Ngôn ngữ đối thoại trực tiếp 75

3.1.2 Ngôn ngữ đối thoại gián tiếp 82

3.1.3 Ngôn ngữ độc thoại trong đối thoại 87

3.2 Giọng điệu trần thuật 91

3.2.1 Giọng trăn trở, bi thương 92

3.2.2 Giọng lạnh lùng, tỉnh táo và điên loạn 96

3.2.3 Giọng suy tư, hoài nghi và chiêm nghiệm 100

KẾT LUẬN 108 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Từ đó, khẳng định giá trị các sáng tác cũng như cá tính sáng tạo và phong cách của nhà văn

1.2 Nguyễn Quang Sáng là một cây bút văn xuôi xuất sắc của nền văn học Cách mạng miền Nam nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung Suốt chặng đường sáng tác hơn 60 năm, bằng tài năng, tâm huyết, sức sáng tạo và lao động bền bỉ, nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã để lại cho đời nhiều tác phẩm có giá trị Đặc biệt với những hình tượng nghệ thuật đặc sắc thấm đẫm tính nhân văn đã tạo sức lay động sâu xa cho nhiều thế hệ độc giả Nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Quang Sáng từ phương diện nghệ thuật trần thuật là hướng tới khám phá hình thái cấu trúc tác phẩm trong sự đổi mới về tư duy nghệ thuật Theo đó, với những hình thức mang tính quan niệm được dẫn giải trong nhiều khung giá trị thẩm mĩ nhà tiểu thuyết đã đem lại cho văn bản nghệ thuật nhiều lớp diễn ngôn mở, giúp người tiếp nhận đi sâu khám phá bản mệnh văn chương - một thế giới sống phong phú, đa sắc màu và nhiều điều mới lạ

1.3 Chọn đề tài Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết “Đất lửa” của

Nguyễn Quang Sáng nghiên cứu, chúng tôi mong muốn khám phá cá tính độc đáo

và những kinh nghiệm thẩm mĩ đầy thú vị mà nhà văn đã ghi dấu vào mặt cắt của

2

chiều sâu những hình thức thể hiện trong thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Đồng thời, việc khảo sát những bình diện nghệ thuật như: điểm nhìn và không - thời gian trần thuật; xây dựng nhân vật và tổ chức kết cấu; ngôn ngữ và giọng điệu, chúng tôi hy vọng sẽ góp phần khẳng định tài năng của người nghệ sĩ trong hành trình sáng tạo

Tiến sỹ văn chương Frank Gerke khi dịch tiểu thuyết Đất lửa sang tiếng Đức

đã nhận xét: “Đất lửa là một trong những tiểu thuyết thành công nhất (…) Nguyễn

Quang Sáng xây dựng nhân vật trong bối cảnh hết sức phức tạp ấy một cách rất chính xác và chân thực Ông tả sự xung đột đầy bi kịch này một cách thuyết

phục”[35,tr.24] Hoàng Trung Thông trong bài viết Chờ đợi những mùa gió chướng

đã có những ghi nhận về kĩ thuật tạo dựng “hình ảnh những người lính hi sinh mang tính kịch bi tráng” [42,tr.73], điều này chứng tỏ, nhà tiểu thuyết đã thành công trong

phác thảo chân dung tinh thần cho nhân vật trong tiểu thuyết Đất lửa

Trần Hữu Tá trong cuốn Từ điển văn học (Bộ mới) cho rằng tiểu thuyết Đất

lửa “lắm tình huống bất ngờ, ngẫu nhiên, giàu chi tiết sống động (…); tính kịch rất

nổi nhưng cũng đậm chất trữ tình” [27,tr.1180] Đây cũng chính là nét riêng, làm nên sức hấp dẫn cho nhiều trang viết của người nghệ sĩ

Phạm Ngọc Hiền với bài viết Yếu tố bi kịch trong tiểu thuyết Đất lửa của

Nguyễn Quang Sáng đã chỉ ra bên cạnh các “tình tiết rất giàu kịch tính và có lối kết

thúc của thể loại bi kịch Tác giả còn thành công trong bút pháp phân tích tâm lý nhân vật, tạo không khí truyện” [15,tr.12] Theo đó, tác phẩm không chỉ có giá trị thẩm mĩ mà còn có giá trị hiện thực sâu sắc, dẫn giải cho bạn đọc hiểu thêm những góc khuất của lịch sử Nam Bộ buổi đầu kháng chiến chống Pháp

3

Phùng Quý Nhâm trong Tiếp cận văn học cũng hướng tới khẳng định bút

pháp xử lí “những tình huống bất ngờ mà hợp lý, là tính kịch trong truyện” [26,

tr.137] Cùng gặp gỡ quan điểm này, Trần Thanh Phương trong bài viết Nguyễn

Quang Sáng- Cây đại thụ văn chương bên bờ sông Tiền đã nhận xét “cách viết độc

đáo, chi tiết, sống động, tình huống bất ngờ, ngẫu nhiên nhưng tự nhiên, hợp lý, không gượng ép, có nhiều kịch tính”[35,tr.64] đã thực sự đem lại nhiều ngã rẽ bất ngờ cho mạch trần thuật

Lưu Khánh Thơ ở cuốn Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt Nam (1945 - 1975)

đã giới thiệu nghệ thuật khắc họa số phận, tâm lí, tính cách “nhân vật trong Đất lửa

chằng chịt những quan hệ éo le”; mang “những số phận khác nhau” Đồng thời, tác giả bài viết còn khẳng định Nguyễn Quang Sáng “là người kể chuyện và dựng cảnh

tài tình” [3, tr.281] Đây cũng là điểm nhấn, dẫn giải cho các nấc thang giá trị thẩm

mĩ tiềm tại trong chiều sâu của văn bản

Huỳnh Kim trong bài viết Nhớ Đất lửa nhận xét: “Văn trong Đất lửa, dù có

mô tả những giằng xé chồng chất tâm can nhiều nhân vật giữa những cảnh dầu sôi lửa bỏng hay kể chuyện tình yêu đôi lứa, đều đượm buồn, một điệu buồn âm ỉ cháy”[46] Và có lẽ, âm hưởng đó đã làm nên nhiều mạch nguồn chất chứa tính đa chất giọng cho một văn bản nghệ thuật

Nguyễn Đình Chính với bài viết Anh Hai đất lửa lại cho rằng: “Đất lửa lừng

danh không phải vì kể cái chuyện chi chi miền đất Cao Đài, Hòa Hảo Nó lừng danh

vì đó là một thứ văn chương kỳ lạ Nói như mấy nhà phê bình văn học nhiều chữ

lâu nay khen ầm ầm văn chương nghệ thuật thứ thiệt Nam bộ đấy… Đất lửa lừng

danh vì nó là văn chương trực cảm phản ánh hiện thực một cách mẫn tiệp mà linh hoạt, sâu sắc mà lại hồn nhiên lạ thường”[6,tr.9] Sự nhận diện tinh tế này đã gián tiếp giúp người tiếp nhận được đối thoại nhiều hơn với chủ thể sáng tạo trong các không gian thẩm mĩ khác nhau

Nhà thơ Lê Đạt, khi viết lời giới thiệu Đất lửa đã nhấn mạnh tới khát vọng

sáng tạo trong tâm thức người nghệ sĩ đều được khởi nguồn từ tình yêu quê hương Bởi vậy, với “tiếng sóng vỗ của con sông Cửu Long dữ dội và bao dung” [30,tr.7]

4

sẽ luôn là sợi chỉ xanh xuyên suốt, tạo nên bản nhạc nền vừa ray rứt, vừa đượm chất

bi hùng của tiểu thuyết Đất lửa Tác giả Nguyễn Thanh Giao trong bài viết Chi tiết

trong truyện Nguyễn Quang Sáng lại chú ý tới những “chi tiết nhỏ” trong Đất lửa

lại là đường dẫn hết sức quan trọng, thêu dệt lên một “tác phẩm lớn” [35,tr.27]

Giáo sư Hoàng Như Mai trong bài viết Nguyễn Quang Sáng, nhà văn của B2

Trên cơ sở phân tích những nét đặc sắc về mặt nghệ thuật trong sáng tác của Nguyễn Quang Sáng, ông nhận định: “Chỗ đặc sắc nhất của Nguyễn Quang Sáng là tính cách nhân vật…Qua nhân vật “một thưở” của Nguyễn Quang Sáng, độc giả thấy được tính cách “muôn thưở của người miền Nam, người Nam bộ” Bên cạnh

đó nhà nghiên cứu cũng đề cao sự linh hoạt trong lối trần thuật của Nguyễn Quang Sáng: “Đa số tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng viết với dạng kể truyện Người kể xưng “tôi”- “tôi” chính là Nguyễn Quang Sáng, không phải một thứ tôi hư cấu Không biết đó là do tự nhiên để dễ dàng cho người kể hay là một sự

tính toán nghệ thuật?” [24,tr.106]

Xuân Thành trong bài viết Nhà văn Nguyễn Quang Sáng: Người kể chuyện

tài ba nhận xét: “Nhắc đến nhà văn Nguyễn Quang Sáng, công chúng nhớ đến một

nhà văn Nam bộ điển hình, người có tài kể chuyện bẩm sinh, văn của ông hồn hậu, mộc mạc, tự nhiên nhưng luôn cuốn hút người đọc bởi những chi tiết sinh động, đầy kịch tính…”[35,tr.67]

Phan Đắc Lập viết Lời ngỏ giới thiệu Tinh tuyển Nguyễn Quang Sáng cho

rằng: “Dù viết về đề tài chiến tranh, hay chuyện đời thường, phần lớn các tác phẩm của Nguyễn Quang Sáng đều hấp dẫn Sức hấp dẫn ấy do nhiều yếu tố: chủ đề, bố cục, chi tiết nhưng trước hết ở tác phẩm của anh là giàu kịch tính.[21] Điều này cho ta thấy, Nguyễn Quang Sáng không chỉ có biệt tài kể chuyện mà hơn hết là tư duy nghệ thuật xử lí, tổ chức các yếu tố nghệ thuật trong một chỉnh thể

Bàn vấn đề giọng điệu trong tiểu thuyết, Bùi Việt Thắng trong bài viết Còn

lại tình yêu đã nhận định: “Cái chất Nam Bộ thể hiện rất rõ trong văn của ông (…)

được viết bằng một lối văn phóng khoáng.(…) Cái chất Nam Bộ trong văn Nguyễn Quang Sáng còn là ở cái tình của nhà văn với cảnh vật quê hương” [41,tr.13,14]

5

Phan Hoàng trong bài Văn học là con đường càng đi càng xa, đi mãi không dừng đã

viết: “Nguyễn Quang Sáng là một người kể chuyện bẩm sinh Giọng kể hồn hậu, mộc mạc, tự nhiên, lôi cuốn như mảnh đất Nam bộ quê hương ròng ròng sự kiện,

chất chứa nhiều bí ẩn”[35,tr.88] Tác giả Nguyễn Sĩ Đại trong bài viết Nguyễn

Quang Sáng và những bài học văn chương đã viết: “Những chi tiết đắt giá, sự bất

ngờ dồn dập, sự khái quát thần diệu (…) và đặc trưng Nam Bộ đến từng dáng điệu, lời thoại là những đặc điểm khác làm nên phong cách của Nguyễn Quang

Sáng”[45] Cùng với đó, Frank Gerke trong bài viết Nhà văn Nguyễn Quang Sáng

trong lòng tôi lại nhận định: “Giọng Nam là phong cách kể chuyện của Nguyễn

Quang Sáng nên con người Nam bộ là đối tượng, là nhân vật chính trong văn chương của ông”[35,tr.22] Các ý kiến nhận xét, đánh giá của các nhà nghiên cứu đều có điểm gặp gỡ khi nhận diện thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Quang Sáng luôn gắn với hơi thở và sắc màu của đời sống hiện thực

Lê Thiếu Nhơn trong bài viết Nguyễn Quang Sáng về với dòng sông tuổi thơ

đã viết: “Nguyễn Quang Sáng không dụng công với kỹ thuật trên mỗi trang văn Ông viết tự nhiên như lối ăn lối nói hàng ngày Vì thế, (…) tiểu thuyết của ông luôn lôi cuốn vì thực tế cuộc sống cuồn cuộn trong từng dòng chữ” [35,tr.118] Trần

Đăng Khoa trong Chân dung và đối thoại, nhận xét: “Cái tài của Nguyễn Quang

Sáng là khả năng dựng truyện, ở kết cấu độc đáo, ở lối kể hấp dẫn”.[20, tr.287]

Nhận định chung về việc sử dụng ngôn ngữ trong tác phẩm của Nguyễn

Quang Sáng Phong Lê Trên hành trình của 40 năm văn xuôi: ngôn ngữ và giọng

điệu đã phát hiện ra: “Ở Nguyễn Sáng khả năng tóm bắt các tình huống bất ngờ”

[22,tr.51] Trong Lời tựa cho cuốn sách Nguyễn Quang Sáng Văn và Đời, các tác

giả cũng nhấn mạnh: “Chất văn ông trong sáng và giản dị, ngôn từ mang vẻ đẹp thuần phác đặc trưng của cuộc sống và con người Nam bộ, đặc biệt chú trọng đến việc lựa chọn những chi tiết, tình tiết đắc địa để tạo nên xung đột mang ý nghĩa bước ngoặc cho câu chuyện”[35] Điều này còn minh chứng cho cách xử lí ngôn ngữ đời thường trong tiểu thuyết của Nguyễn Quang Sáng

6

Với sự điểm xuyết những bài viết, nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy, tiểu

thuyết Đất lửa có sức lan tỏa mạnh mẽ trong lòng bạn đọc là thành công lớn của

Nguyễn Quang Sáng Tuy nhiên, đến nay, chưa có công trình nghiên cứu chuyên

sâu sáng tác này Theo đó, dưới góc nhìn Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết

Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng, chúng tôi mong muốn khẳng định vai trò, vị trí,

cũng như những đóng góp nhất định của nhà văn đậm chất Nam bộ này cho nền văn học Việt Nam hiện đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn đi sâu nghiên cứu “Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Đất lửa

của Nguyễn Quang Sáng” trên các phương diện: điểm nhìn và không - thời gian trần

thuật; xây dựng nhân vật và tổ chức kết cấu; ngôn ngữ và giọng điệu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung khảo sát tiểu thuyết Đất lửa và một số tiểu thuyết khác của Nguyễn Quang Sáng để so sánh đối chiếu như Nhật ký người ở lại, Mùa gió

chướng, Dòng sông thơ ấu Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tham khảo thêm một số

sáng tác của các tác giả khác có liên quan đến phạm vi nghiên cứu của đề tài

4 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Quang Sáng, từ đó khám phá đặc trưng bút pháp nghệ thuật và sự đóng góp của nhà văn cho nền văn học Việt Nam hiện đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã vận dụng lý thuyết trần thuật học để nghiên cứu về nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Quang Sáng Ngoài ra, chúng tôi cũng sử dụng một số phương pháp nghiên cứu khác như:

5.1 Phương pháp phân loại và thống kê: Tìm hiểu, phân loại và thống kê

các hình tượng nghệ thuật để có cơ sở đánh giá nghệ thuật trần thuật của nhà văn

5.2 Phương pháp so sánh, đối chiếu: Phương pháp này đặt tiểu thuyết

trong hệ thống sáng tác chung của nhà văn Đồng thời đặt nó bên cạnh tiểu thuyết

7

của một số tác giả cùng thời để khẳng định nét độc đáo trong nghệ thuật trần thuật của Nguyễn Quang Sáng

5.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích nghệ thuật trần thuật thể

hiện ở hai phương diện: hình tượng nghệ thuật và phương thức biểu hiện trong các tiểu thuyết, từ đó tổng hợp, đánh giá khái quát những thành công về phong cách của tác giả và giá trị của tác phẩm

5.4 Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Phương pháp này giúp tôi khảo

sát, phân tích các phương diện hình thức có tính nội dung như: kết cấu, nhân vât, điểm nhìn, giọng điệu…một cách hệ thống

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Điểm nhìn và không - thời gian trần thuật trong tiểu thuyết Đất

lửa của Nguyễn Quang Sáng

Chương 2 Xây dựng nhân vật và tổ chức kết cấu trần thuật trong tiểu thuyết

Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng

Chương 3 Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Đất lửa của

Nguyễn Quang Sáng

8

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 ĐIỂM NHÌN VÀ KHÔNG - THỜI GIAN TRẦN THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT ĐẤT LỬA CỦA NGUYỄN QUANG SÁNG

1.1 Điểm nhìn trần thuật

Tự sự trong tiểu thuyết luôn được dẫn giải trên nhiều điểm nhìn khác nhau

Ở đó, mọi góc nhìn vận hành trong mối “tương quan giữa các nhân vật với chủ thể trần thuật, hay, nói cách khác, điểm nhìn của người trần thuật đối với những gì mà anh ta miêu tả” [28,tr.90] Bởi thế, “không thể có nghệ thuật nếu không có điểm nhìn bởi nó thể hiện sự chú ý, quan tâm và đặc điểm của chủ thể trong việc tạo ra cái nhìn nghệ thuật Giá trị của sáng tạo nghệ thuật một phần không nhỏ là đem lại cho người thưởng thức một cái nhìn mới đối với cuộc sống Sự đổi thay của nghệ

thuật bắt đầu từ điểm nhìn” [12,tr.113] Như vậy, điểm nhìn trong văn bản nghệ

thuật chính là “phương thức phát ngôn trình bày, miêu tả phù hợp với cách nhìn, cách cảm thụ thế giới của tác giả Khái niệm điểm nhìn mang tính ẩn dụ, bao gồm mọi nhận thức, đánh giá, cảm thụ của chủ thể đối với thế giới [36,tr.149] Điểm nhìn vừa giữ vai trò miêu tả, bình giá sự vật, hiện tượng trong tác phẩm, vừa thể hiện tư tưởng nghệ thuật của người nghệ sĩ Sáng tạo nên các điểm nhìn và trường nhìn dung hoạt trong nhiều tiêu chí thẩm mĩ, nhà văn không chỉ tri nhận hiện thực đời sống mà qua đó xây dựng lên thế giới nghệ thuật cho riêng mình Khám phá tiểu

thuyết Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng, chúng tôi nhận thấy nhà tiểu thuyết đã sử

dụng linh hoạt nhiều điểm nhìn trên cơ sở dịch chuyển, phân tầng giữa các tiêu cự nhìn khác nhau

1.1.1 Điểm nhìn bên ngoài

Trong mỗi cấu trúc truyện kể, chủ thể sáng tạo vừa ý thức xác lập cho mình một giao diện nhìn sao cho phù hợp với mạch trần thuật, lại vừa chi phối được các

sự kiện, tạo ra những quyền năng khu biệt cho từng cấp độ của nghệ thuật Do đó, với cách thức xây dựng nên điểm nhìn bên ngoài, chủ thể sáng tạo ý thức gia cố một

9

khoảng cách vừa đủ, tạo tính khách quan cho sự xuất hiện của đối tượng trần thuật

Từ đặc điểm này, điểm nhìn bên ngoài được hiểu là sự quan sát sự vật, hiện tượng

từ cảm quan của mình Qua đó, chủ thể trần thuật soi chiếu sự vật, hiện tượng từ góc nhìn bên ngoài của đối tượng Điểm nhìn bên ngoài thực chất tồn tại song song mang tính tương tác hai chiều giữa người trần thuật và nhân vật Nói một cách khác, trên cơ sở “điểm nhìn bên ngoài, người kể trần thuật, miêu tả sự vật từ phía bên ngoài nhân vật, kể những điều nhân vật không biết” [37, tr.104]

Thực hành tác phẩm Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng, chúng tôi nhận thấy

nhà tiểu thuyết coi trọng việc tạo ra các điểm nhìn ngoại quan Trong đó là cả một không gian truyện kể sống động, vừa phản ánh mối quan hệ của con người cá nhân với cộng đồng, lại vừa xác thực cho những góc quay gần hơn về một hiện thực đời sống vốn như nó hằng tồn tại Và từ điểm nhìn bên ngoài, ngay mở đầu tác phẩm, nhà văn đưa người đọc lắng chìm trước bức tranh toàn cảnh về một vùng quê đau thương, tang tóc Ở đó, từ nhà cửa, con đường, dòng sông đến từng dải cánh đồng hoang vắng đều ẩn mình trong “im lìm, mê mệt” Xen vào đó là âm thanh dớn dác của từng bầy quạ đen réo nhau “quang quác” Hay xa xa, thấp thoáng là những bóng người ẩn hiện khi thì lặng lẽ kéo qua “đình làng” dựng “pháp trường”, lúc lại xuất hiện bên “cây cầu, bến sông” vừa “học võ” vừa “canh gác” [30,tr.11,12] Có thể nói, với cách điểm xuyết cho một khung ngữ cảnh trượt trên các tiêu cự hóa trần thuật ngoại quan, người kể chuyện gợi mở cho mạch truyện kể tựa dẫn tự nhiên qua nhiều khu vực tiếp xúc khác nhau Từ hiện tại đến quá khứ rồi trở lại hiện tại Nó đan xen trong các lưu vực không - thời gian, giúp người đọc dễ dàng quan sát, ngược tìm về trú ngụ trong dòng ý thức của nhân vật Theo đó, câu chuyện chủ yếu được kể bởi lời kể của người kể chuyện “biết tuốt”, đem đến cho người tiếp nhận cái nhìn toàn tri và khách quan về diễn biến cốt truyện - xoay quanh mối quan hệ giữa Tư Trịnh và Sáu Sỏi; giữa Tư Trịnh và Quản Dõng; giữa Tư Trịnh và Năm Bầu; giữa Tư Trịnh và Hiếu; giữa Năm Bầu và Chiến; giữa Phát và Bảy Thâm; giữa Phát và Hằng, Và cũng bắt đầu từ đây, lần lượt các tình tiết, sự kiện gắn với mỗi

số phận, cuộc đời được viện dẫn, in bóng qua nhiều góc nhìn: khi thì đau đớn, lúc

10

thì căng thẳng, kịch tính và đỉnh điểm là những mâu thuẫn trong nội bộ các phe phái, thậm chí ở ngay trong gia đình, họ hàng và giữa bạn bè, Việc tạo ra điểm nhìn mang tầm bao quát, tác giả đã thành công trong thu gom nhiều biến cố, cũng như hơi nóng của sự xung đột về một hiện thực đang diễn ra tại làng Mỹ Long Hưng ở miền Tây Nam Bộ vào buổi đầu kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954)

Cũng từ tiêu cự bên ngoài, sắc màu tôn giáo còn được tác giả phác thảo sống động qua bức tranh toàn cảnh về hội Long Hoa ở núi Cấm “nếu ai được đến đó với lòng thành thì tâm hồn sẽ tan đi hết những nỗi ưu phiền Nơi ấy có áng mây ngũ sắc, có dòng suối cam lồ, có đủ thứ chim muôn biết ca hát, có những nàng tiên thỉnh thoảng chắp cánh về trần đi tắm suối Trên những áng mây ngũ sắc đó có các chư tiên, chư phật tọa trên đài sen phất trần nhìn cuộc thế”[30,tr.81] Nhưng ngược lại với cuộc sống thiên đường như một câu chuyện cổ tích đẹp đẽ đó, giờ đây, chốn trần thế chỉ toàn khổ đau, bi thương, nơi đang diễn ra cảnh giết chóc khi con người chìm vào u mê, tăm tối Để rồi, phóng chiếu trong cái nhìn bao quát đó là một kết cục đầy bi kịch “không khí chết lặng đè nặng xuống xóm làng Đã lâu lắm rồi, người ta bỏ tất cả công ăn việc làm (…), họ mãi lao vào cuộc chém giết như những con thiêu thân lao vào lửa”[30,tr.100]

Tiếp tục dịch chuyển theo điểm nhìn bên ngoài, mạch truyện kể lại đưa người đọc chứng kiến những không gian sống, chiến đấu kiên trung của những

người con Đất lửa hết lòng với quê hương Họ là Sáu Sỏi - Bí thư Huyện ủy, là hình

ảnh người Chủ nhiệm Mặt trận Việt Minh huyện Chợ Mới, Đó là những con người dám xả thân vì quyền lợi tập thể, hết lòng yêu thương đồng chí, đồng bào Đối với họ, hành động luôn gắn với lương tâm và trách nhiệm, gắn với khát vọng chân chính Bởi vậy, trong mọi hoàn cảnh, Sáu Sỏi đã không quản ngại ngày đêm xuống với bà con, tuyên truyền, vận động, thức tỉnh cho những người nông dân lầm lạc trở về cuộc sống lương thiện Điểm nhìn bên ngoài một lần nữa được chủ thể sáng tạo đặt trong tầm nhìn của cái cao cả để tôn vinh nhân cách người cách mạng kiên trung Đó còn là hình ảnh nhân vật “Sáu Sỏi từ hầm ngoi lên (…), người bác gầy hẳn Bộ quần áo đen của bác đã nhuộm màu bùn nhớp nháp Bùn nhầy nhụa bê

11

bết trên mái tóc chòm râu và gương mặt hốc hác của bác Chỉ có đôi mắt chân thành của bác là còn trong sáng Tay bác bị trói sau lưng bằng một sợi tói dài.”[30,tr.54] Đôi mắt của Sáu Sỏi thoáng một vẻ xao xuyến, giọng của bác lại trầm xuống, chậm rãi và tha thiết như lời trăn trối: “Tôi cũng như anh, đều là những người biết thương nước, thương nòi Tôi là Sáu Sỏi, anh còn nhớ chứ?[30,tr.74] Có thể nói từ điểm nhìn bên ngoài, nhà tiểu thuyết đã đem lại cảm giác chân thực cho người tiếp nhận khi được chứng kiến chân dung một người con Đất lửa, một người cộng sản kiên cường Và cũng từ điểm nhìn ngoại quan, tác giả khéo dịch chuyển nhãn quan tựa vào nhân vật, để cho nhân vật hiện lên từ những dáng vẻ bề ngoài đã phần nào bộc

lộ cho tính cách bên trong Đấy là hình ảnh lão Tư Trịnh bước đi “với những bước nặng nề trên những chiếc lá vừa rụng và đầu nhìn xuống đất” [30,tr.78] Rồi không nói, không rằng “lững thững như cái xác không hồn, đầu cúi gầm xuống đất, từng bước, từng bước đi về”[30,tr.204] Rồi lại sợ mọi người, xấu hổ với mọi người và

sợ nhìn cái chết của con “lão nếp vào bóng tối, lưng còng xuống muốn thu người lại, lão vừa nhìn dáo dác, vừa bước từng bước trở về”[30,tr.306] Như thế, từ điểm nhìn bên ngoài, tác giả đã cho bạn đọc hiểu được bản chất thật sự bên trong một con người - Tư Trịnh không phải như những bọn Việt gian khác, vẫn còn có tình người Bởi, một khi con người làm những điều sai trái thì cũng có những phút giây con người này sám hối, tự vấn lương tâm nên cần được sự công tâm trong cái nhìn Bằng sự quan sát thấu đáo, ngôn ngữ trần thuật khách quan, Nguyễn Quang Sáng đã đặt nhân vật tự đối diện với chính lương tâm con người mình Hơn nữa, lối quan sát gián tiếp tương tác từ tiêu cự bên ngoài – cắt chiếu qua nhiều biểu hiện của nhân vật, nhà văn đã tạo ra những gạch nối gắn kết cho tình huống truyện trở nên kịch tính hơn Đây cũng là cách xử lí điểm nhìn bên ngoài hết sức linh hoạt, đem lại hiệu quả thẩm mĩ không nhỏ cho tác phẩm Và từ điểm nhìn này, trước sau, nhà tiểu thuyết đã xây dựng được những khoảng cách cần thiết khiến người đọc cảm thấy tâm thế người kể chuyện là một người quan sát khách quan và công tâm trong nhiệm vụ thuật, kể về những điều mắt thấy tai nghe Cách gia cố điểm nhìn như vậy, nhà văn đã đặt nhân vật và các sự kiện hòa nhập vào khung ngữ cảnh một cách tự

12

nhiên nhất, qua đó nhân vật có thể chạm tới các cột mốc thời gian cũng như diễn tiến và sự phát triển của nó trong mạch truyện kể - tức, nó có thể khỏa lấp trên nhiều phạm vi tiếp xúc khác nhau

Từ góc nhìn toàn cảnh qua các sự kiện diễn ra liên tục xoay quanh các nhân vật, tác giả đưa ra những lời bình giá, chiêm nghiệm “Những lời nói của Sáu Sỏi như những hạt giống của chân lý gieo xuống mảnh đất lòng của lão, một mảnh đất tuy đang khô khan nhưng là một mảnh đất màu mở, tuy khó khăn, nhưng những hạt giống ấy cũng đã bắt đầu nảy mầm”[30,tr.79] Với một điểm nhìn trực diện vừa bao quát vừa mang tính chủ quan của người kể nhưng tác giả không gây cho người đọc cảm thấy tính quy chụp về bản chất, tính cách cho các nhân vật của mình Bởi thế, mỗi nhân vật hiện lên trên từng trang viết mang một sắc thái riêng hoàn toàn độc đáo và mới mẻ Việc đặt hệ thống các nhân vật như Sáu Sỏi, Tư Trịnh, Quản Dõng… vào các trường nhìn bên ngoài, qua nhiều cảnh huống của đời sống xã hội

và lịch sử, nhà văn còn mong muốn để nhân vật tự tìm cho mình hướng đi đúng trên con đường đời Đồng thời, việc tạo nên các điểm nhìn bên ngoài để lần tìm mọi hoạt động của nhân vật, Nguyễn Quang Sáng còn giúp người đọc xích lại gần hơn với không gian rất xa, tưởng như chỉ diễn ra trong chiều sâu tâm hồn nhân vật thì nay lại hiện hữu qua những góc quay cận cảnh Đó là lúc cái dáng vẻ im lặng bề ngoài của lão Tư Trịnh đã “khiến cho Quản Dõng suy nghĩ Hắn vừa đi vừa liếc nhìn cái

vẻ ủ rũ của lão Hắn thấy rõ cái nỗi đau đớn của lão hiện rõ lên trong cái vẻ ủ rũ ấy Lão khổ khi lão giết một kẻ thù của hắn Hắn thấy cần phải đề phòng cái nỗi khổ này”[30,tr.216] Hay đó còn là hình ảnh chân dung người phụ nữ chịu đựng, hy sinh

“suốt một cuộc đời vất vả vì chúng con, nay chỉ còn là một mảnh xương gầy…”[30,tr.114] Vậy mà “mùa nào cũng thế, vợ lão bơi xuồng ra giữa dòng vớt củi để chụm và lựa những loại củi quý, cái mạt cưa làm hương để bán Không may gió thổi thình lình, những ngọn sóng to chen nhau tràn tới nhận chìm người đàn bà khắc khổ ấy”[30,tr.14] Bằng lối áp chiếu trực diện bên ngoài mang tính cộng hưởng và lối xâu chuỗi một loạt sự kiện, gắn với mỗi mảnh đời, số phận éo le khác

13

nhau được nén chồng trong các lớp ngữ nghĩa đa chiều đã mở ra nhiều góc nhìn sâu sắc về hiện thực cuộc sống từ mọi tiêu cự nhìn khách quan nhất

Với việc xây dựng, xử lí điểm nhìn bên ngoài trên cơ sở tiêu cự hóa các góc

nhìn khách quan, tiểu thuyết Đất lửa đã đạt được những thành công nhất định Theo

đấy, qua cách tạo dựng điểm nhìn đầy sáng tạo này, Nguyễn Quang Sáng đã đem lại hiệu quả thẩm mĩ không nhỏ khi gia tăng niềm tin cho người tiếp nhận trong hành trình tìm hiểu đời sống xã hội và các hoạt động của thế giới nhân vật trong nhiều không gian thẩm mĩ Hơn nữa, thông qua kĩ thuật dịch chuyển linh hoạt cho nhiều góc nhìn cận cảnh, theo sát mọi biến cố, sự kiện lịch sử và những mâu thuẫn của đời sống xã hội cùng những thăng trầm của số phận con người, nhà văn đã thực sự đem lại tính xác thực, đáng tin cậy trong chiều sâu phản ánh cho tác phẩm nghệ thuật

1.1.2 Điểm nhìn bên trong

Trong quá trình hình thành nên các giao diện của điểm nhìn trần thuật trong tác phẩm tự sự, nhà tiểu thuyết luôn coi trọng việc gia cố những góc nhìn nội quan, không ngoài mục đích giúp bạn đọc có thể chạm vào thế giới bí ẩn trong tâm hồn con người, khám phá ra các gạch nối khác nhau nơi tiềm thức - những hành động, suy nghĩ diễn ra nơi tinh thần đối tượng miêu tả Nếu điểm nhìn bên ngoài, chủ thể trần thuật chú ý khắc họa sự vật, hiện tượng như nó đang sinh tồn trong một tiêu cự nhìn khách quan nhất thì ở điểm nhìn bên trong, người trần thuật đi sâu vào đời sống tâm lí chủ thể - cảm nhận nó từ góc nhìn nội giới thông qua những dòng chảy khuất lấp nơi chiều sâu của thế giới tinh thần nhân vật Như vậy, điểm nhìn bên trong được hiểu là cách thức trần thuật ngược sáng, hướng trường nhìn vào miền nội tâm của đối tượng miêu tả Và lúc này, chủ thể trần thuật và nhân vật cùng mang “tiêu cự hóa” - cộng hưởng trong vai trò đồng tham gia vào nội dung câu chuyện Như thế, với mạch truyện kể từ điểm nhìn bên trong, những tiếng nói phát

ra từ nội giới nhân vật được hiện lên một cách tự nhiên nhất Hơn nữa, thông qua hình thức kể này, chủ thể trần thuật không chỉ theo sát mọi biến cố của hiện thực đời sống mà còn đi sâu, tìm kiếm những khát khao trong ước vọng của con người

14

Thực hành tiểu thuyết Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng chúng tôi nhận thấy

nhà văn dẫn dắt mạch truyện kể theo ngôi thứ ba Đây là lối trần thuật quen thuộc, thường gặp trong văn học nhưng điểm khác biệt được tác giả tạo nên là lối kết nối trong việc hoán vị điểm nhìn - chuyển hóa (chủ thể hóa khách thể và khách thể hóa chủ thể) tạo nên sự mời gọi, tươi mới cho lối kể Vẫn là ngôi kể thứ ba nhưng đôi khi nhà tiểu thuyết đã chuyển vai cho “cái tôi bên ngoài”, đặt cái tôi trần thuật trong tâm thế khách thể hóa với khung ngữ cảnh Hay cũng có khi, nhà văn lại ẩn hình bên trong nội cảm nhân vật để nói lên quan điểm, lập trường nhưng tất cả đều được

khơi thông qua ánh xạ chủ thể đối tượng Và lúc này, nhân vật trở thành người kể

chuyện không xưng tôi Tức, người trần thuật đã mượn hình thức “thế” - phân thân

vào nhân vật, đặt nhân vật xuất hiện, đối thoại trực tiếp với độc giả Nói một cách khác, người kể chuyện mặc dù không trực tiếp xuất hiện nhưng anh ta vẫn biết tuốt, lắng nghe tất cả và phát đi thông tin sống động qua diễn xuất của nhân vật đến người thưởng thức Điều này có nghĩa, Nguyễn Quang Sáng đã rất chú ý trong việc

sử dụng điểm nhìn bên trong của nhân vật này để nói lên suy ngẫm của mình với nhân vật khác trong tác phẩm và với cả con người ngoài cuộc đời Trong cuộc đối thoại giữa Tư Trịnh và Sáu Sỏi, thì nhân vật Sáu Sỏi đã giúp tác giả lột bộ mặt thật của tên Quản Dõng và những tên khác như hắn: “Anh Tư! Anh đừng thấy Quản Dõng mặt đồ dà, đầu để tóc mà anh cho nó là người theo đạo Đó chỉ là cái vỏ Anh lật áo nó lên mà xem, nó vẫn là thằng chủ điền Còn anh và tín đồ trong làng vẫn là

tá điền của nó Anh quên nó rồi sao anh Tư?”[30,tr.71] “Nó làm hội tề của giặc, là những thằng tay sai, là những thằng bán nước Nó bán nước, bán dân cho giặc từ lâu rồi Bây giờ nó chui vào đạo để lường gạt tín đồ, để bán rẽ tín đồ cho giặc Bọn nó muốn nắm chánh quyền cách mạng, để nhân đó dễ dàng tiêu diệt cách mạng.”[30,tr.73] Qua điểm nhìn của Sáu Sỏi, ta thấy được một hiện thực hết sức nghiệt ngã bởi những người dân yêu nước đã bị những kẻ xấu như Quản Dõng lôi kéo, dẫn dắt đi vào con đường tội lỗi, mất nước nhưng không hề hay biết

Nhà văn đã sử dụng góc nhìn của nhân vật Hoài Nam, giúp tác giả tái hiện lại khoảng thời gian tham gia cách mạng có Bảy Thâm, có Phát, có Sáu Sỏi…Đối

15

với Bảy Thâm, qua lời kể của Hoài Nam giúp bạn đọc nhận ra anh là người thích đơn giản và chỉ hành động theo bản năng: “Bảy Thâm vốn là người nông dân Hơn nửa đời người quần quật vì miếng cơm, manh áo (…) Cuộc đời anh phơi phới như diều gặp gió (…) Anh nhìn những hiện tượng bên ngoài một cách giản đơn, nhưng cương trực và nhiệt tình”[30,tr.142,143] Qua những hồi tưởng lại về quá khứ của nhân vật Hoài Nam, cũng cho người đọc thấy được nhân vật Phát không chỉ mang

vẻ ngoài oai phong, khí chất mà cả lòng yêu thương đồng đội cũng đáng được ngưỡng mộ Khi thấy anh Bảy Thâm bị thương thì Phát đề nghị cho anh rút lui, một mình chống cự “Anh bị thương rồi! Anh phải đưa đơn vị đi (…) Phát giằng lấy súng”[30,tr.147] Từ điểm nhìn của nhân vật Hoài Nam người đọc cũng thấy được một thảm cảnh loạn lạc, tiêu điều của xã hội lúc bấy giờ: “Đúng là cảnh ly loạn thật!( ) một bà mẹ kiệt sức ngã ra chết một bên đường, miệng còn ngậm cỏ đã héo khô, bao nhiêu khớp xương trong người đều nhô ra, hai gò má nhọn như hai cái bánh ú Đứa con không biết mẹ mình đã chết cứ bò quanh theo xác mẹ đòi bú Đàn kiến ở trong hai hố mắt của người mẹ bị động, bò ra khắp người đứa bé”[30,tr.158] Như vậy, bằng điểm nhìn bên trong, các tổ chức diễn ngôn trong mạch truyện kể đã khắc họa rõ mặt trái và cùng hoàn cảnh số phận đau thương mà con người phải gánh chịu trong vòng xoáy khắc nghiệt của chiến tranh

Từ điểm nhìn đi sâu vào nội giới, nhà văn còn giúp cho bạn đọc cảm nhận và thấu hiểu cho nỗi khát khao của nhân vật Tư Trịnh với một hy vọng “sẽ giành lại mảnh đất này”, bởi lão vẫn tin rằng “Đi đúng theo lời Phật, thì không những có lại mảnh đất, mà sẽ có tất cả những gì trên đời này (…) Nhưng lão có biết đâu các vì sao xa xôi trên trời kia chỉ có thể soi sáng được con đường đi trên mặt đất, chứ có bao giờ soi rõ được con đường đời cho con người”[30,tr.257] Bên cạnh đó, nhà văn còn để nhân vật tự bộc bạch để nói lên suy nghĩ của mình, tự vấn bản thân mình khi thấy họ dựng pháp trường để rồi ông tự đau khổ, dằn vặt và không thể tin vào sự thật trước mắt: “Thấy họ dựng pháp trường, ngực lão nhoi nhói đau Lão kêu thầm: Anh Sáu! Trời! Anh về mà làm gì? (…) Lão chợt nhìn xuống hai bàn tay to lớn sần sùi và đầy lông của mình, lão khẽ rùng mình”[30,tr.19] Với điểm nhìn như lặn sâu

16

vào đời sống tinh thần đối tượng và gắn với đó là các chuỗi sự kiện, nhà tiểu thuyết

đã cho người đọc thấy được sức mạnh của việc sử dụng lối diễn giải công phá từ bên trong đã trở thành thứ công cụ hữu hiệu nhất cho sứ mệnh truyền dẫn nỗi đau bất lực của con người đến con người qua nhiều cung bậc cảm xúc

Trong nhiều trang viết, từ việc đi sâu vào các nẻo khuất của thế giới nội tâm, nhà văn đã quay được những phút giây khá trọn vẹn về hình thái tâm lý nhân vật Ở

đó, tác giả đã đặt nhân vật trong trạng thái tự vấn với vô số mâu thuẫn kịch tính Chính đặc điểm này, nhà tiểu thuyết gián tiếp giúp cho bạn đọc đến gần hơn với mọi nỗi niềm trăn trở của nhân vật, được chứng kiến những phút giây khi lòng người phải đối diện với cái gọi là “giá trị thực” trong cuộc đời của con người: “Ôi! Giá đầu óc của ta chỉ cứ biết tin tưởng vào đấng thiêng liêng, không biết suy nghĩ gì nữa như những tín đồ khác! Giá như ta được như các vị thiên lôi chỉ có biết đánh theo lời truyền của trời Phật? Giá mà lòng dạ ta được lạnh như đồng với tất cả người thân, để ta được sung sướng khi giết được một người ngoại đạo như sung sướng được bước lên nấc thang của cõi niết bàn Cái tình nghĩa người thân làm cho lương tâm lão giãy giụa lên những cơn đau đớn”[30,tr.80] Với góc nhìn này, dường như tính chất tương tác của điểm nhìn giao tuyến bên trong con người ở đây được đốt cháy bởi những thời khắc vấn thoại cao trào trong hoàn cảnh của nó đã hoàn tất cho mạch trần thuật của nhà tiểu thuyết va siết trong nhiều phân khúc đối thoại

Điểm nhìn bên trong còn là sự nối dài cho các tổ chức giao tiếp mở, tạo ra các mắt xích xung đột kịch tính không chỉ trên phông nền các sự kiện, lịch sử mà còn nhuốm sắc màu tôn giáo ngày đêm chảy tràn lên nhiều nỗi suy tư của con người

đang sinh tồn trên Đất lửa trong những năm tháng chiến tranh Đó là những phát

ngôn như được nối dài trong kênh dẫn đầy suy tư, trăn trở: “Người ngoại đạo nào muốn lấy con gái của họ, người ấy phải xin vào đạo thì Đức cha của họ mới chịu làm phép cưới Nếu không thì chẳng được lấy nhau đâu Còn cô gái, một là bỏ chồng, hai là bỏ đạo, hai điều phải chọn lấy một điều (…) Hằng biết Quản Dõng nói thẳng với mình, nếu không kéo được Phát vào đạo thì một là bỏ đạo, hai là bỏ Phát”[30,tr.30] Như vây, điểm nhìn của tác giả đã được trao vai cho nhân vật Và ở

17

đấy, góc nhìn nội giới như một thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu khoan chạm trực diện vào các khoảng tối, sáng trong tâm hồn con người trên nhiều nỗi niềm trăn trở Nhân vật Hằng chìm đắm trong dằn vặt, day dứt của sự lựa chọn Cô phải tin ai, theo ai? Đối với Hằng, đạo và Phát cả hai đều quan trọng Nếu theo đạo thì nàng phải bỏ tình yêu của mình, nhưng trái tim Hằng không cho cô làm được điều đó Và

cứ thế, nhân vật đớn đau trong âu lo, khắc khoải: “Mình không phải là mình nữa rồi Nhiều lúc nàng cũng tự thấy rõ như vậy Ai là người xấu? Hằng không biết được! Phát là người xấu? Không! Phát không phải là người xấu! Phát là người tốt Nếu thế thì cha nàng, anh nàng và tất cả tín đồ là người xấu hay sao? Không! Cha nàng và anh nàng cũng không phải là người xấu! Thế thì ai là người xấu? Nàng không đáp được câu hỏi của mình Còn quỷ dương? Quỷ dương là người như Phát hay sao?”[30,tr.43,44] Qua điểm nhìn trần thuật bên trong, Nguyễn Quang Sáng cho nhân vật tự đối diện với chính mình, đối diện với hoàn cảnh nghiệt ngã, để rồi trước những thời khắc khó khăn đó, con người như được thức nhận ra nhiều điều, để vượt lên mọi sự hoài nghi, quyết định lựa chọn, tìm ra con đường đi đúng đắn cho chính mình Đây không chỉ là khát vọng của cá nhân nhân vật, của nhà văn mà còn là khát vọng chân chính của mọi con người biết gắn trách nhiệm với cuộc đời này

Với lối kiến tạo chiều sâu cho điểm nhìn nội quan dịch chuyển theo sát những biến cố, sự kiện của mạch trần thuật, Nguyễn Quang Sáng đã chứng tỏ có những bứt phá nhất định trong cách thức tổ chức điểm nhìn trần thuật bên trong

Nếu như trong tiểu thuyết Nhật ký người ở lại của Nguyễn Quang Sáng, điểm nhìn

nội quan chỉ diễn ra một chiều - đặt điểm nhìn vận động trong phạm vi tiếp xúc của

nhân vật “tôi” thì ở tiểu thuyết Đất lửa điểm nhìn được vận hành linh hoạt thông

qua ngôi kể thứ ba dịch chuyển sang ngôi kể thứ nhất (khi là lời kể của tác giả, khi

là lời kể của nhân vật) Đấy là lúc điểm nhìn nội quan được thấu thị qua ánh nhìn của tư duy chủ thể sáng tạo từ ngoài vào, trên xuống, bên trong ra, giao thoa với điểm nhìn của nhân vật và cộng hưởng được rất nhiều nhịp gấp của đời sống lịch

sử, xã hội

18

1.1.3 Phối điểm nhìn

Tự sự theo hình thức phối điểm nhìn là cách thức tổ chức kết hợp giữa các góc nhìn trong nhiều hơn một tiêu cự trần thuật Ở đây, sự hoán đổi giữa các ngôi vai được diễn ra theo hướng phát triển của mạch trần thuật Hình thức này còn được hiểu là “sự luân phiên điểm nhìn làm người đọc vừa trông thấy theo trường nhìn bên ngoài, vừa nhìn thấu vào tâm can nhân vật; khi thì theo con mắt nhân vật này, khi thì theo mắt nhìn của nhân vật kia, tham gia vào cuộc đối thoại ngầm với văn bản” [40,tr.106] Như vậy, bản chất giao thoa trong phối điểm nhìn trần thuật đã mở ra nhiều kênh giá trị cho văn bản Dựa trên chức năng hành chức của hình thức điểm

nhìn này, trong quá trình khảo sát Đất lửa, chúng tôi nhận thấy Nguyễn Quang Sáng

đã lật dở các mảng màu đời sống trên biên độ trường nhìn, tạo điểm nhấn cho các khung ngữ cảnh và thế giới hình tượng được xuất hiện trên nhiều không gian thẩm

mĩ khác nhau

Điểm ghi nhận trước tiên trong tiểu thuyết Đất lửa là chiến lược trần thuật

được gia cố dựa trên cơ sở phối kết giữa các miền ánh xạ diễn ra hết sức linh hoạt, đem lại hiệu quả không nhỏ cho nội dung phản ánh của các hình thức biểu đạt Theo đấy, khi thì chủ thể trần thuật giữ một khoảng cách nhất định để tạo sự khách quan,

có khi lại chuyển tâm điểm nhìn vào nội giới của đối tượng miêu tả, không ngoài mục đích mở ra nhiều hơn những không gian sống phức tạp, khuất chìm nơi mặt sau của nhân vật Đấy là khoảnh khắc chúng ta chứng kiến nỗi đau đớn gặm nhấm bên trong tinh thần Tư Trịnh sau cái chết của Sáu Sỏi, vậy mà bên ngoài, lão vẫn cố chứng tỏ một thái độ hết sức bình thản: “Lão vẫn đưa tay nắm lấy chòm râu kéo đầu gật xuống, gật lên (…) Tôi không buồn vì việc Sáu Sỏi đâu anh Trưởng (Quản Dõng) Tôi biết mình làm chẳng qua là vì đạo Tôi buồn ở đây là thằng Hiếu của tôi

nó dám lớn tiếng với anh em…Nói đến đây lão ngưng lại và chớp mắt nhìn Quản Dõng Lão thấy mình đã lỡ lời”[30,tr.216] Việc phối kết hợp, luân chuyển điểm nhìn trong cơ chế đa chiều, nhà văn đã đưa người đọc mải miết ngược xuôi trên nhiều tầm đón của văn bản Tiếp theo, tác giả lại kéo căng trạng thái tâm hồn trong con người cá nhân, đẩy nhân vật nếm trải trong nấc thang cảm xúc vừa dằn vặt, vừa

19

ân hận: “Lão khẽ lắc đầu, rải rơi những giọt nước mắt” [30,tr.210] Và cả sự tức giận đến điên người: “Lão bứt tóc, bứt tai, miệng ngứa ngáy muốn gào thét lên lời kêu đó Lão muốn chạy vào, muốn giết chết tất cả mọi người bất cứ là ai (…) chính

họ, những người làm khổ đời lão, họ dồn lão vào con đường không biết đâu là phải trái”[30,tr.272] Cách xáo trộn và tăng dư chấn cho các điểm nhìn tương tác với nhau là cách nhà văn đưa bạn đọc lắng đọng cùng nỗi niềm suy tư nhân vật Hơn thế, đặt điểm nhìn khơi chạm trên những dồn nén, ẩn ức không chỉ tạo thêm áp lực cho mạch trần thuật dễ dàng đẩy lên thành cao trào mà còn đặt nhân vật sống trong nhiều bước ngoặt kịch tính Điều này cho thấy tiểu thuyết Nguyễn Quang Sáng đã xác lập nhiều hơn một điểm nhìn trong nhiều giao diện nhìn

Khác với Mùa gió chướng và Dòng sông thơ ấu, cấu trúc điểm nhìn trong tiểu thuyết Đất lửa được nhà tiểu thuyết chú ý gia cố trong nhiều phân tầng, khi thì

điểm nhìn được khởi đi từ nhân vật, có khi lại soi chiếu qua tác giả và tỏa thấm thành những ánh xạ tụ quần, hướng tới nhân vật Đây chính là thời điểm hình bóng tác giả ngầm ẩn, được thấu thị rõ nhất qua con người Sáu Sỏi: “Bác bị trói, nhìn quanh, thấy tất cả đều là người làng của mình Với những vẻ mặt thù hằn và tăm tối,

họ quơ đao, quơ kiếm, gầm thét đòi trả thù Hình như họ đã quên rằng, bác chính là Sáu Sỏi, bác chính là anh thợ cắt tóc quen thuộc ở xóm Đình, bác chính là Chủ tịch

Ủy ban kháng chiến hành chánh của làng Đứng trước cảnh đó, bác không run sợ, cũng không thấy thù hằn họ, mà chỉ thấy mình nhoi nhói đau Họ đã đi sâu vào con đường lầm lạc quá rồi Bác nghiến chặt răng, để cầm nước mắt”[30,tr.68] Và lúc này, “Tôi nói anh đừng giận! Đêm anh nằm gác tay lên trán mà nghĩ lại Trong lúc

đó và có thể là hiện tại bây giờ, anh quả thật không phải là anh nữa”[30,tr.72] Sự đan cài trong nhiều biến thể ngôi nhìn, nhà văn vừa khắc tạc được rõ nét chân dung

nhân vật vừa tạo ra khoảng trống cho đoạn văn bản Điều này chứng tỏ, dung hoạt

nhiều điểm nhìn với nhau đã đẩy tần suất nhịp điệu trần thuật liền mạch trong suy nghĩ nhân vật và tạo được độ căng nhất định cho không khí truyện kể

Với cách trần thuật giao thoa điểm nhìn, nhiều chương đoạn tác giả đã đưa nhân vật được trở về đối thoại trong những dòng chảy kí ức một cách tự nhiên nhất,

20

đồng thời cũng tạo điều kiện để thế giới tinh thần trong mỗi cá nhân con người chiếm lĩnh những vùng mờ, những mẩu, mảnh khuất lấp trong chiều sâu bản thể Như thế, việc phát huy các góc nhìn dịch chuyển trên các ngưỡng trần thuật ngôi thứ ba, chủ thể sáng tạo vừa dễ dàng thu gom vào ống kính cái thế giới bên ngoài của cuộc sống vừa thâm nhập, soi rọi vào chiều sâu tâm hồn của nhân vật: “Anh cầm thử cái tay của em xem, nó săn cón lại rồi đây này (…) Để chống chế lại sự ngượng ngùng, cô bĩu môi, hất mặt nhìn lại Hiếu, bướng bỉnh và thách thức Rồi bất chợt cô ngửa mặt ra cười, cười một cách vô cớ, giọng cười ngân ngấn nghe như điên dại”[30,tr.22] Và “Tôi sẽ giết nó chớ còn sao nữa – nàng đáp lại một cách sốt sắng Nàng vừa nói vừa vung kiếm, bĩu môi: “Cái thằng đó à?” Rồi nàng ngửa mặt

ra cười khanh khách Nàng cười, nhưng nếu ai chú ý thì sẽ thấy khóe mắt nàng có một giọt lệ long lanh”.[30,tr.45] Nhưng có ai biết rằng, đằng sau câu nói ấy là những giọt nước mắt đớn đau Tác giả đã khéo léo kết hợp điểm nhìn khách quan từ bên ngoài với điểm nhìn bên trong của nhân vật để tái hiện nỗi bẽ bàng, đắng cay của nhân vật: “Hằng muốn khóc Hằng muốn khóc với một người hiểu mình Rồi người ta có đem giết Hằng, Hằng cũng bằng lòng”[30,tr.46] Tại sao Hằng không được sống là chính mình mà phải che đậy bởi một lớp ngoài giả tạo như thế? Phải chăng chính cái xã hội quá “hỗn độn” lúc đó đã buộc nàng phải thay đổi mình để vẹn toàn cho mình và cho người mà Hằng yêu quý Điểm nhìn của chủ thể trần thuật hòa lẫn với điểm nhìn của nhân vật, mặc dù không thể hiện rõ lời nói trực tiếp của nhân vật, song khi đọc tác phẩm, bạn đọc có thể cảm nhận được đó là lời bộc lộ của chính nhân vật Kiểu điểm nhìn này xuyên suốt trong tác phẩm “Qua đêm đó và qua nhiều cái đêm khác như thế nữa, dần dần, Hằng đã trở thành con người khác Mình không phải là mình nữa rồi Nhiều lúc nàng cũng tự thấy rõ như vậy (…)Thế thì ai là người xấu? Nàng không đáp được câu hỏi của mình”[30,tr.43] Với kiểu tổ chức một trường đoạn độc thoại trong đối thoại, nhà tiểu thuyết đã mang lại ưu thế cho nhân vật lưu hoạt trong tự vấn với nhiều phân khúc tâm trạng khác nhau Bởi vậy, việc cùng một lúc tổ chức song hành hai, ba điểm nhìn vừa giúp mạch truyện

kể dễ dàng hòa phối vào diễn biến tâm lí nhân vật, vừa đặt nhân vật chạm vào

21

những ranh giới bi kịch của cuộc đời Đây cũng chính là ý đồ của tác giả Nguyễn Quang Sáng muốn người đọc thấy được nhân vật của mình như đang song hành với cuộc sống bên ngoài tác phẩm

Bên cạnh đó, với cách thức tổ chức phối điểm nhìn giữa chủ thể trần thuật

và nhân vật trong Đất lửa, nhà văn còn đưa người đọc trực tiếp sống trong bầu khí

thực nóng hổi của cuộc đấu tranh chính nghĩa và phi nghĩa Ở đó, mạch truyện kể

phần lớn tập trung xoay quanh cuộc đấu tranh giằng xé trong nội bộ người dân, nội

bộ Việt Minh, nội bộ tôn giáo Và để tái tạo bức tranh đa chiều, phức tạp trong đời

sống, nhà văn chú ý phản ánh thực trạng một bộ phận người dân tín đồ Hòa Hảo

đang lạc bước, chìm vào mê muội, mất dần đi thứ ánh sáng tốt đẹp trong thế giới tinh thần Nguyên do, chính là những cạm bẫy vô hình mà kẻ thù hiểm độc và những tên tay sai phản động đã giăng ra Nó khiến cho nhiều người dân chỉ quen với những công việc chân lấm tay bùn, thì nay ngày càng lún sâu vào vòng xoáy của những lỗi lầm Kẻ thù nham hiểm lừa gạt nhân dân ta bằng cách thực hiện âm mưu

“Dùng người Việt trị người Việt” Bằng chứng, chúng lợi dụng niềm tin tôn giáo của một số ít dân chúng để tuyên truyền phản động, gây mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân Hậu quả thật khôn lường, khó ai có thể ngờ rằng, những người nông dân vốn hiền lành chất phác quanh năm chỉ biết ruộng đồng, bỗng một ngày quy y theo đạo, mặc quần áo màu dà, để tóc dài và thờ tấm trần điều với khói hương nghi ngút

Và cứ thế họ chống lại cách mạng chỉ vì những điều huyễn tưởng về sự huyền bí của đạo mà lầm tin vào những lời bịa đặt: “Người vào đạo với lòng mê tín một cách chân thành Người vào đạo vì bị mất niềm tin ở bản thân mình, muốn đi tìm niềm vui ở một thế giới khác Người vào đạo để lánh nạn Người vào đạo vì mưu đồ cho

sự nghiệp riêng Bao nhiêu con người, bao nhiêu cuộc đời lận đận khác nhau, cùng quỳ dưới một tấm trần điều, mong mỏi và mưu đồ cho những ý nghĩ riêng của mình”[30,tr.122] Tuy nhiên, họ đâu biết rằng, tất cả chỉ là sự giả tạo, che đậy những âm mưu đen tối, những luận điệu bịp bợm, sai trái của kẻ thù Họ vẫn ngây ngô tin rằng “giết được bọn cộng sản quỷ dương thì được lên đất Phật” [30,tr.311] Thậm chí họ ngây thơ đặt niềm tin và hy vọng vào cái ngày đổi đời “cả làng đều bỏ

22

ruộng, tất cả đều dồn vào việc đạo, đất bỏ hoang (…) Ai cũng đinh ninh là sẽ đổi đời Đổi mới, mọi người sẽ ấm no”[30,tr.37.38] Trước hiện thực bế tắc đã khiến con người dễ dàng ngã lòng trước những lời kinh sấm về một cuộc sống sung sướng Đối với họ mọi điều răn dạy đó như mạch ngầm của sự sống cứu rỗi cho những mầm cây khô héo Họ tin vào những lời bàn tán, về sự có thật của Phật thầy, núi Cấm, Hội Long Hoa mà không phân biệt được phải - trái, đúng- sai Họ tin rằng

“Đạo này là đạo của dân cày mình Đạo này là đạo yêu nước, đánh Tây” [30,tr.16] Với việc phối diễn các hình thái điểm nhìn song đối, nhà tiểu thuyết đã trưng bày tất

cả mặt trái của hiện thực đời sống, cho người đọc chứng kiến nỗi đau khi chính đồng loại - những người dân vô tội của mình bị kẻ thù lợi dụng, biến họ trở thành

“những con thiêu thân lao vào lửa”, chống phá lại cách mạng, phá tan đi cuộc sống của chính gia đình, làng xóm, quê hương mình Như vậy, qua việc tổ chức nên những điểm nhìn tương tác và chú giải cho nhiều vỉa tầng mâu thuẫn của hiện thực

đời sống xã hội, tiểu thuyết Đất lửa không chỉ phản ánh chiều sâu bi kịch nhức nhối

đang ngự trị trong nhiều mảng màu của đời sống xã hội mà còn thể hiện khát vọng của nhà văn trong kiếm tìm những giá trị sống - không gì khác là tình yêu thương con người với cuộc đời này

Có thể nói, bằng sự tổ chức thành công giữa các tiêu cự nhìn trần thuật khác nhau: điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài và phối điểm nhìn, Nguyễn Quang Sáng đã hình thành nên cho bản mệnh tiểu thuyết những trục dẫn giải mang nhiều sức nặng thẩm mĩ Hơn nữa, với tính chất tiêu điểm hóa cho các góc nhìn tồn tại trong nhiều góc quay linh hoạt không chỉ trao niềm tin cho người tiếp nhận mà còn khơi sâu vào nhiều vách ngăn của các yếu tố nghệ thuật khác nhau, tạo hiệu ứng phản ánh cho tác phẩm dung chứa được nhiều tầng bậc giá trị và ý nghĩa

1.2 Không- thời gian trần thuật

Không gian - thời gian trong văn học là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ gắn với hành trình tri nhận hiện thực đời sống Bởi vậy, các lớp không - thời gian được tổ chức trong tác phẩm nghệ thuật không chỉ là “hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật”[12,tr.29] mà còn là phương tiện bộc lộ tư tưởng, tình cảm của

23

con người Nó được tinh thần hoá trong việc thể hiện chủ đề của tác phẩm cũng như

tư tưởng thẩm mĩ của nhà văn; là cầu nối để chủ thể sáng tạo liên kết mọi yếu tố nghệ thuật khác trong tác phẩm Vì thế, sáng tạo hình tượng không - thời gian trong mối quan hệ chặt chẽ, cùng tồn tại, tương tác và đan xen trong nhau, sẽ tạo ra nhiều

sức vẫy gọi cho văn bản Khảo sát Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng cho chúng tôi

thấy, không - thời gian trần thuật được xây dựng hết sức linh hoạt Nó vận động qua nhiều “tiêu cự hóa” khác nhau Toàn bộ tiểu thuyết là sự kết hợp của nhiều giao diện không - thời gian Mỗi lớp không - thời gian nghệ thuật đều là những góc nhìn sáng tạo, gắn với các sự kiện, biến cố, số phận con người được in dấu trên nhiều mảng màu khác nhau của hiện thực cuộc sống

1.2.1 Không gian riêng tư

Thiết lập các dạng thức về không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Đất lửa,

Nguyễn Quang Sáng không mải mê trượt trên dòng chảy không gian vô định, khuất lấp trong miền viên miễn mà nhà văn luôn chú ý tổ chức nên những lớp không gian riêng tư như một đường dẫn vào thế giới nội tâm của đời sống các nhân vật Bởi

vậy, hình thức không gian riêng tư trong Đất lửa thực sự là bức tranh của nhiều

khung tầng ngữ cảnh gắn với từng thị phần đời sống tinh thần con người Do đó, mỗi sắc màu của bức màn không gian lại được soi rọi qua sợi dây tư duy nghệ thuật

và được tái tạo vô cùng sinh động mang đậm cá tính sáng tạo của nhà văn

Không gian riêng tư trong Đất lửa trước hết là bức tranh mang phong vị của

xứ sở miền Tây Nam Bộ Đó là hình ảnh những “mái nhà” ẩn mình bên “cụm xoài” rợp bóng, những con “đường làng” nhỏ hẹp và những “cánh đồng hoang” [30,tr.11]

trải dài hút tầm mắt nơi chân trời Bao quát rộng hơn, ta bắt gặp các địa danh Mỹ

Long Hưng, thuộc huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang, cũng chính là quê nhà tác giả Nơi đó, những năm tháng chiến tranh cảnh sắc nhuốm màu vẻ hoang vu “im lìm,

mê mệt, dưới cái nắng chói chang của mùa mưa” [30,tr.11] khiến cả một vùng quê vốn xác xơ, tiêu điều thì nay lại càng hiu quạnh Có chăng chỉ còn xót lại tiếng thở

“hổn hển” của “những ngọn sóng lừ đừ, ọp ẹp vỗ bờ” Và hòa cùng trong đó là những âm thanh rền rĩ của tiếng tù và, tiếng khóc là tiếng quạ “réo nhau quang

24

quác, bay rảo theo ven sông tìm xác chết”[30,tr.11], “tiếng chó đầu trên xóm dưới tru rú lên”[30,tr.205] Cảm thức về không gian gắn liền với những suy tư khắc khoải về nỗi đau mất mát do kẻ thù gây ra là những góc phần nhức nhối khôn nguôi trong tinh thần chủ thể Từ đây, các lớp không gian được xếp chồng trong nhiều đường viền thấm đượm màu tâm trạng: “Dòng sông Cửu Long (…) mỗi lúc mỗi gầm thét to hơn Gió ào ào trên tán xoài, xua những đám mây đen tan đi, rồi những ngọn gió khác lại mang những mây đen khác ùn ùn trùm qua làng Lá khô lại rơi xuống”[30,tr.80] “Mặt trời đã ngã về phía rặng cây xa, bừng lên như một đám cháy Chân trời như ứa máu”.[30,tr.132] “Bóng tối ảm đạm của mây đen vẫn đè nặng xuống xóm làng, đem tới cho lòng người những nỗi buồn u ẩn và những mối

lo sợ rợn người” về những thời khắc giông bão ác liệt của chiến tranh, về những khối mâu thuẫn, xung đột giữa đạo và đời khiến cho “cả cái làng Mỹ Long Hưng đều chìm sâu trong đêm tối”[30, tr.232,233] Cảnh vật làng quê và con người được hiện hữu ở nhiều lớp hình không gian dữ dội, khắc nghiệt dường như nó đã làm sống lại những phút giây khó khăn nhất mà lòng người phải đối diện, với bao thử thách trong mất mát và đau thương Bởi đằng sau tiếng vọng của khung ngữ cảnh ấy

là điểm nhìn nhức nhối về hai chiều hiện thực của đời sống, qua đó, người nghệ sĩ

đã đưa bạn đọc cảm nhận sâu hơn về cái màu của thời cuộc đang ngày đêm cuộn

chảy trong lòng của Đất lửa

Trong không gian riêng tư, đêm hiện lên như một khoảng lặng đan thấu vào tận cùng những thẳm sâu của vách ngăn tâm hồn nhân vật Đêm là không gian dành

riêng cho những tiếng vọng thoại vấn nơi cõi lòng của con người và cũng là người bạn đồng hành, gợi giúp cho mỗi cá thể người được sống thật nhất với chính mình Với nhân vật Hằng, đêm là điểm tựa diệu kỳ cho cô bước vào ngưỡng cửa của những vỉa tầng nội giới Đêm thâu với cô như trải dài trong một dấu lặng, một bức màu khát khao trong từng góc phần con người, bởi “trước mắt nàng không phải đêm tối khủng khiếp Trước mắt nàng: “vườn xoài nằm im dưới ánh trăng Ánh trăng xanh mở Đêm yên tĩnh và dịu dàng”[30,tr.35] Đêm miên man, ưu tư, khắc khoải, gặm nhấm trong nỗi cô đơn, bởi không phút giây nào trong cô “quên được Phát,

25

không tự mình xua đuổi nổi hình ảnh của Phát, đêm đêm Hằng (…) cầu mong Phật thầy xua đuổi hộ cho mình” [30,tr.25] Đêm còn là bức phong tình tri kỉ cho cô song thoại với đời: “Hằng tỏ ra đang yêu một người nào đó trong bọn tín đồ Nàng lượn quanh theo bọn con trai cười đùa với họ”[30,tr.45] Đêm cũng gọi nhắc kí ức chảy tràn trong miền cổ tích, để cô được ôm ấp những kỷ niệm đầy ắp yêu thương:

“Hằng nhớ lại những đêm gặp nhau dưới gốc cây trâm bầu, Phát thường hay bắt Hằng đứng tựa lưng vào cây trâm bầu, buông dài cả mái tóc về phía trước” [30,tr.25] Và trong phút giây rung động đầy ý vị ấy “nàng đưa tay xõa tóc, kéo mái tóc về phía trước và đưa tay vuốt tóc cho Phát ngắm nhìn Mắt lim dim và cứ thế

nàng ngồi đắm trong mơ tưởng” [30,tr.46] Dường như đối với Hằng đêm là sự thao

thức, suy tư: “Đêm ấy, Hằng trằn trọc cho đến sáng” [30,tr.25]; “đêm đêm Hằng van vái Phật thầy”[30,tr.25] “Đêm hôm ấy Hằng không ngủ được” [30,tr.31]; “đêm

ấy cũng như bao nhiêu đêm khác” [30,tr.39]; “qua cái đêm đó và qua nhiều cái đêm khác nữa”[30,tr.43]; “Đêm, Hằng không sao ngủ được”[30,tr.46] Có thể nói, bằng cách đan chiếu nhiều cảm xúc tâm trạng trong không gian riêng tư, nhà tiểu thuyết như gợi dẫn cho nhiều biến thể của cuộc sống ngoài vũ trụ song hành cùng với nấc thang đang vẫy gọi trong lòng người Đây cũng chính là phút giây Nguyễn Quang Sáng đặt nhân vật và người đọc hòa âm cho nhiều nốt trầm lắng, không chỉ được cùng thấu hiểu mà xa hơn là được đối lưu trong niềm thức gọi hiện sinh

Trong chiều sâu cảm thức của không gian riêng tư, điều khiến người đọc không khỏi trăn trở và nghĩ suy về thân phận của những cảnh đời Bởi chìm trong nỗi cô đơn của nhân vật là bức màn không gian bị bào mòn quay quắt đến rợn ngợp Những lớp không gian mặc định, vây bủa trong hai chiều ý thức - vô thức được nhà văn chú giải trong nhiều khung hình lạnh buốt, tạo áp lực, khoan sâu vào bên trong đời sống tâm hồn các nhân vật Đó là hình ảnh và nỗi niềm Tư Trịnh bị ám ảnh trong “cái bóng đen u uẩn dưới mây đen, những tiếng chó đầu trên xóm dưới tru rú lên và tiếng sóng vỗ ầm Tất cả cái ấy như mang nặng những nỗi đau đớn” [30,tr.205] khi lòng người phải sống trong những mối âu lo, nghi kị Đó còn là Hiếu con trai Tư Trịnh đang căng mình chống chọi trong cảm giác cô đơn: “Cái cảnh bao

26

la mờ mịt của dòng sông và tiếng ầm ì của sóng gió như mang một nỗi buồn trơ trọi đến vò xé tâm can anh”[30,tr.336] Hay đấy còn là Năm Bầu ngày đêm trăn trở trước lòng người hiểm độc: “Mấy đêm nay, ông không ngủ được (…) Có đêm ông muốn vượt qua bên kia sông để báo tin nhưng chân vừa chấm đến bờ nước thì ông quay lại Dòng sông to quá”[30,tr.85] Và lão cảm thấy như mất đi phương hướng, khi xung quanh mình chỉ còn lại “con đường im vắng, giữa hai hàng cây lào xào trong đêm tối mỗi lúc trải dài ra Đầu óc ông quay cuồng (…) Gió từ dòng sông hắt lên, cuốn theo cát bụi và lá khô rải qua người như muốn chôn ông xuống giữa đường”[30,tr.298] Từ điểm nhìn của không gian riêng tư, nhà văn còn đặt người đọc đối thoại trong nhiều mặt đối lập của các khuôn diện của cuộc sống Và ở đấy, người tiếp nhận được chứng kiến những góc khuất bi kịch đang ngày đêm âm thầm

hủy hoại đời sống tinh thần con người Bên cạnh đó, không gian riêng tư trong Đất

lửa còn khơi sâu vào các lớp không gian cư ngụ của nhân vật mà bên trong những

căn nhà mái lá lụp xụp, những ô buồng chật chội,…là cả một bầu sinh quyển khổ đau, khát khao được bình yên của Hằng; là mối hiềm khích không hồi kết của Năm Bầu - Chiến; là mâu thuẫn, xung đột giữa Tư Trịnh - Hiếu và xen vào đó còn có cả

vị cay nồng của tình yêu đôi lứa giữa Hiếu - Lành, … Như vậy, có thể thấy, chính trường không gian riêng tư vừa đời thường và khác biệt đã tạo điều kiện cho nhà văn khai thác triệt để những mẩu, mảnh sống ám thị, thường nhật hàng ngày của cuộc đời như nó hằng sinh tồn Từ đó, cuộc sống của con người cứ dần hiện lên trong nhiều khoảng lặng, xoáy vào tận cùng các ưu tư và phơi bày trên trang giấy những mặt bản chất nhất của nó

Với việc xử lí các chiều không gian riêng tư trên trục dẫn nghệ thuật trần thuật, Nguyễn Quang Sáng đã đem lại các lớp không gian sống gắn với các khung ngữ cảnh khá riêng biệt Nó không chỉ đan dệt nên sắc màu khác lạ của một vùng đất của Tổ quốc trong những năm tháng chiến tranh mà còn tạo nên điểm kết nối cho nhiều hoạt động phức tạp trong đời sống tâm hồn các chủ thể đối tượng Do đó, hình thái không gian riêng tư ở đây vừa có nhiệm vụ thông diễn cho các mẩu, mảnh

27

đối cực của hiện thực cuộc sống, lại vừa góp phần chuyển tải những dự báo về số phận con người, cuộc đời của nhà tiểu thuyết

1.2.2 Thời gian đảo tuyến

Trong tác phẩm tự sự, thời gian là một trong những yếu tố cơ bản, giữ vai trò

là hình thức kết nối cho các thành tố nghệ thuật khác cùng tồn tại, phát triển trong khung truyện kể Theo đấy, thời gian như một thủ pháp, mang tính nghệ thuật Thời gian “có thể đảo ngược, quay về quá khứ, có thể bay vượt tới tương lai xa xôi”[11,tr.272] Từ đặc trưng này, thời gian đảo tuyến được hiểu là cách thức tổ chức thời gian được xáo trộn theo các chiều khác nhau Từ hiện tại đến quá khứ để lần tìm về trong chiều sâu kí ức xa xăm nơi đời sống tâm hồn của nhân vật Hoặc xoay ngược đón trước các sự kiện sau lên trước và lấy đó làm cơ sở cho sự phát

triển của mạch trần thuật Thực hành Đất lửa chúng tôi nhận thấy bên cạnh sự xuất

hiện của các lớp thời gian khác thì thời gian đảo tuyến được tác giả chú ý xây dựng như một thành tố quan trọng mang tính thẩm mĩ cho tác phẩm

Sự xuất hiện thời gian đảo tuyến trong Đất lửa thường gắn liền với những

tình huống bi kịch hay các dư chấn đã từng chi phối đời sống tâm hồn các nhân vật trong quá khứ và nay được xuất hiện trở lại trong những bối cảnh trần thuật ở hiện tại, khiến cốt truyện kể thường lấy các sự kiện đó làm tọa độ thời gian diễn tiến cho

sự phát triển của câu chuyện Dựa trên căn cứ này cho chúng tôi thấy, thời gian đảo

tuyến trong Đất lửa xuất hiện với tần xuất dày đặc, dàn trải theo cả chiều ngang,

dọc và xuyên suốt 313 trang sách Ở đó, các phân khúc thời gian lúc thì trôi theo dòng tâm tư, bám vào nhiều vách ngăn quá khứ, khi thì trở lại hiện tại hoặc đột ngột hướng về tương lai, xuất hiện cùng lúc gắn với nhiều sự kiện khác nhau Và hình thức thời gian này hiện lên theo mạch truyện kể được diễn ra như sau:

28

Chương Thời gian

đảo tuyến Sự kiện

1 - Thời gian

quay trở về

quá khứ

- Trở lại thời

gian hiện tại

- Lão Trịnh có nhiều cựu thù với gia đình Quản Dõng + Cái chết của vợ lão Trịnh: “Nước từ nguồn đổ xuống cuồn cuộn (…) nhấn chiềm người đàn bà khắc khổ ấy

Vợ lão chết để lại ba đứa con” [30,tr.14]

+ Tư Trịnh đã bỏ làng đi và vào đạo: “Tư Trịnh đã vào đạo Phật giáo Hòa Hảo” [30,tr.15]

+ Tư Trịnh trở về làng và giữ chức phó ban trong Ban trị

sự

- “Đêm nay, lão là người xuống tay giết Sáu Sỏi- nguyên

là chủ nhiệm Việt Minh huyện” [30,tr.17]

- Hằng đến gặp Hiếu: “Hôm nay, Hằng đến, không phải

là để ve vãn bọn con trai nữa ( ) Hằng muốn hỏi tin tức của Sáu Sỏi”[30,tr.22]

- Tình yêu giữa Hằng và Phát: “Trước đây Hằng yêu con trai của Sáu Sỏi là Phát ( ) Phát không vào đạo nhưng hai người vẫn yêu nhau”[30,tr.23]

+ Sau Cách mạng tháng Tám, xảy ra một cuộc xung đột

“Đêm đêm, một số tín đồ bắt đầu có những cuộc họp kín”[30,tr.24]

+ Giặc Pháp đến: “Bọn chúng liền quay súng đánh lại nhân dân Hòa hảo, càn quyét xóm Đình, đốt nhà và giết người”[30,tr.27]

+ “Ủy ban kháng chiến hành chính Nam Bộ ra thông cáo kêu gọi tất cả bà con tín đồ và nhân dân hãy đoàn kết, đánh Tây cứu nước ( ) Xóm đình trở thành khu căn cứ của xã”[30,tr.27]

29

Chương Thời gian

đảo tuyến Sự kiện

+ Và “Ngay trong đêm hôm đó, Hằng hiến tất cả đời mình cho Phát”[30,tr.36]

- Ba tháng sau, một tai biến lại xảy ra, khiến hai người

xa nhau mãi mãi “Đêm tháng hai năm 1947, đêm nỗi loạn của tín đồ Hòa Hảo”[30,tr.37]

+ Cái chết của Hiền

- Hằng muốn gặp Hiếu nhưng “Sợ Hằng bắt chuyện, Hiếu liền bước xuống phản, tay kéo lấy cánh cửa ( ) Hằng biết - Hiếu muốn đuổi mình đi ( ) Hằng ù chạy về nhà”[30, tr.47,48,49]

- Sáu Sỏi mới trở lại làng và bị bắt giam trong hầm tối

“Từ cái đêm Hiền bị hy sinh”[30,tr.54]

- Lão Trịnh gặp Sáu Sỏi và tin rằng “mình sẽ thuyết phục được bạn”[30,tr.53]

- Cuộc đời của Sáu Sỏi từ khi gặp Đảng và biết cách mạng “Sau đêm khởi nghĩa năm 1940, năm năm bị ngồi

từ nơi Côn Đảo” [30,tr.55]

- Tâm trạng đớn đau của Sáu Sỏi với những thay đổi ghê gớm và lạ kỳ của làng mình- làng Mỹ Long Hưng:

+ “Làng của bác, một cái làng của những con người bất

30

Chương Thời gian

đảo tuyến Sự kiện

+ “Trước đây, bác đến với họ thân thuộc như người nhà, nhưng bây giờ, đến họ, bác thấy như đến với một thế giới nào khác”[30,tr.57]

- Lão Trịnh thả Sáu Sỏi ra khỏi hầm sau 3 ngày giam giữ

“Anh đi đi anh Sáu, đừng nấn ná ở đây mà sa vào tay của anh em”[30,tr.58]

+ Lão Trịnh tìm đến Năm Bầu với hy vọng được ông Năm Bầu gỡ rối cho

- Nhớ về hình ảnh ngang ngạnh của Năm Bầu cách đây hơn mười năm

+ Mấy đêm nay, Năm Bầu không ngủ được, “trằn trọc vì cái âm mưu giết Sáu Sỏi của thằng Quản Dõng”

- Năm Bầu đi đến nhà lão Trịnh + Lão Trịnh và Năm Bầu gặp nhau, to tiếng cãi nhau ở giữa cụm xoài

- “Cách đây năm hôm, trong một cuộc họp của Ban trị

sự, lão đã đưa lá thư của Sáu Sỏi ra hội nghị để bàn

31

Chương Thời gian

đảo tuyến Sự kiện

- Ông Năm Bầu cầm chĩa ba trở về Cuộc nói chuyện giữa Năm Bầu và con trai Chiến Giữa Năm Bầu và Hiếu

32

Chương Thời gian

đảo tuyến Sự kiện

- “Họ nói với nhau về chuyện làng, mỗi người mỗi câu chuyện khác nhau”[30,tr.135]

+ Câu chuyện về ngày ra đi của nhạc sỹ Hoài Nam + Cấp trên điều Phát về làm chính trị viên

+ Những cuộc tranh luận sôi nỗi, xung đột đến đỏ mặt giữa Phát và chỉ huy Bảy Thâm

- Tiếng tù và rú lên, tiếng súng nổ và tiếng gào thét bỗng dậy lên

+ Đời sống khó khăn của người dân nơi đây “những ngày ấy, đời sống của dân làng mỗi lúc một nghèo”[30,tr.160]

+ Rồi cái ngày tận thế ấy đến “ngoài đường không một người (…) Đêm đến trời chưa tối mà tất cả bàn thông thiên đều nghi ngút khói hương Nhà im thin thít.”[30,tr.169]

- “Đêm ấy, Phát không tin, nhưng anh vẫn cứ thấy lo lo”[30,tr.169]

+ Tâm trạng trằn trọc, lo lắng của Phát: “Sáng nay, nghe

33

Chương Thời gian

đảo tuyến Sự kiện

để chống phá cách mạng

+ Cũng chiều hôm ấy, tín đồ tập trung nhà Quản Dõng

để chờ hội nghị

- Nhớ lại quá khứ qua sự hồi tưởng của Tư Trịnh khi kể

về Quản Dõng “Sau năm 40 Nam Kỳ khởi dậy, cũng vì tay hắn mà làng xã trở nên tiêu điều”[30,tr.192]

- Trong nhà của Quản Dõng, Ban trị sự họp bàn về việc

ai sẽ là người giết Sáu Sỏi “Hôm nay là ngày lấy đầu thằng quỷ dương Sáu Sỏi (…) Ban trị sự mời các vị đến xem ai là người xứng đáng đứng ra hạ thủ[30,tr.199]