chuyên đề HSG chữa lỗi trong bài văn nghị luận xã hội cho học sinh

Vì vậy, trong phạm vi một chuyên đề, chúng tôi xác định cần có những tìm hiểusâu hơn về thực trạng và những lỗi mà học sinh có thể mắc khi làm bài văn nghịluận xã hội, hệ thống những lỗi

chuyên đề HSG

CHỮA LỖI TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI CHO HỌC SINH

PHỤ LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài………

II Lịch sử vấn đề………

III Nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu và đóng góp mới của đề tài…………

1 Nhiệm vụ nghiên cứu………

2 Phạm vi nghiên cứu………

3 Đóng góp của đề tài………

IV Phương pháp nghiên cứu………

V Cấu trúc của chuyên đề………

PHẦN NỘI DUNG I Cơ sở lí luận………

1 Văn nghị luận………

2 Nghị luận xã hội………

3 Nghị luận xã hội trong đề thi học sinh giỏi………

4 Các dạng đề thi NLXH trong đề thi học sinh giỏi

4.1 Nghị luận về một tư tưởng đạo lí

4.2 Nghị luận về một hiện tượng đời sống

4.3 Nghị luận về một số vấn đề NLXH được rút ra từ các tác phẩm văn học nghệ thuật………

II Cơ sở thực tiễn………

1 Lỗi xác định vấn đề nghị luận………

2 Lỗi về luận điểm………

3 Lỗi về dẫn chứng………

4 Lỗi về cách trình bày………

III Cách khắc phục lỗi trong bài văn NLXH của học sinh giỏi…………

1 Cách khắc phục lỗi xác định vấn đề nghị luận………

2 Cách khắc phục lỗi về luận điểm………

3 Cách khắc phục lỗi về dẫn chứng………

4 Cách khắc phục lỗi về trình bày………

PHẦN KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, việc phát triển các năng lực, năng khiếuvăn chương cho học sinh là nhiệm vụ hàng đầu Các năng khiếu, năng lực ấy đượcbiểu hiện ra ở rất nhiều các phương diện, yếu tố khác nhau, trong đó quan trọng làcần được thể hiện ra trong các bài viết văn nghị luận Nghị luận văn học và Nghịluận xã hội.

Nghị luận xã hội là dạng bài bắt buộc trong các đề thi học sinh giỏi, với mục đíchkiểm tra và đánh giá được khả năng tư duy, mức độ quan tâm tới thực tế cuộcsống, vốn sống, cách nhìn, cách nghĩ, khả năng ngôn ngữ, văn chương nhưngtrong thực tế, việc rèn luyện kĩ năng viết văn NLXH cho học sinh giỏi hiện naychưa được chú trọng đúng mức Việc này dẫn đến chất lượng bài văn nghị luận xãhội ở một bộ phận học sinh còn chưa cao, đặc biệt là các lỗi trong bài văn còn xuấthiện khá nhiều

Các tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về văn nghị luận xã hội còn ít, hơn nữa nhữngbài viết chuyên sâu lại thiên về lí thuyết, dạng nghiên cứu mang tính chất lí luận,hàn lâm Trực tiếp giảng dạy, rèn kĩ năng, chữa lỗi cho học sinh là giáo viên thìnhiều khi chưa thực sự để tâm khái quát, hệ thống những lỗi thường gặp của họcsinh mà chủ yếu quan tâm đến việc khắc phục một số lỗi cụ thể trong những bàivăn cụ thể của học sinh Trong khi đó, mục đích của việc bồi dưỡng học sinh giỏimôn ngữ văn là phát hiện, bồi đắp năng khiếu cho học sinh, bởi vậy, nhất định phảinâng cao chất lượng bài viết cho học sinh Để làm được điều đó thì việc xác địnhchính xác những lỗi sai trong bài văn nghị luận xã hội cho học sinh, sửa các lỗi sai

đó một cách nghiêm túc, hiệu quả sẽ khắc phục được những hạn chế, làm tăng chấtlượng bài làm văn

Vì vậy, trong phạm vi một chuyên đề, chúng tôi xác định cần có những tìm hiểusâu hơn về thực trạng và những lỗi mà học sinh có thể mắc khi làm bài văn nghịluận xã hội, hệ thống những lỗi sai thường gặp trong bài văn nghị luận xa hội củahọc sinh giỏi, từ đó chỉ ra các cách cụ thể để khắc phục những lỗi sai ấy để các em

có được những bài làm văn nghị luận xã hội tốt, thể hiện được một cách tôt nhấtkiến thức, năng lực, năng khiếu của các em

Trong một số tài liệu có thể tìm thấy những vấn đề liên quan đến vấn đề

chúng tôi đang đề cập Cuốn Tài liệu tập huấn phát triển chuyên môn giáo viên trường THPT Chuyên môn Ngữ văn của Vụ giáo dục trung học xuất bản tháng 11 năm 2011 có phần Một số đề thi đáp án và bài văn đoạt giải Nhất kì thi HSG Quốc gia môn Ngữ văn một số năm, trong đó có những nhận xét ngắn gọn về ưu điểm

nổi bật của mỗi bài làm được giới thiệu, từ đó cho chúng ta nắm được những yêu

cầu đặt ra của Hội đồng chấm và hạn chế của những bài văn đạt giải thấp hoặc

không đạt giải, trong Trong cuốn Tuyển chọn những bài văn đạt giải quốc gia học sinh giỏi THPT 2004 đến 2014 do Nguyễn Duy Kha và Hoàng Văn Quyết tuyển

chọn và biên soạn là tài liệu tập hợp những bài viết xuất sắc nhất của kì thi họcsinh giỏi quốc gia hàng năm và với mỗi đề thi có phần gợi ý làm bài Những nhậnxét sau mỗi bài thi xuất sắc là những định hướng quan trọng để chúng tôi thamkhảo về cách nhận diện, triển khai vấn đề, cũng như đối chiếu với bài làm của họcsinh để xác định rõ ràng hơn những lỗi mà học sinh mắc phải trong quá trình viếtbài, trong đó có bài văn nghị luận xã hội

Mặc dù trong chương trình Ngữ văn cấp THPT có bài Chữa lỗi lập luận trong văn nghị luận và Kế hoạch dạy học môn Ngữ văn có một số bài viết yêu cầu viết văn

nghị luận xã hội (việc xây dựng kế hoạch này hiện nay do các trường chủ động),sau các tiết kiểm tra có bố trí các tiết trả bài kiểm tra Qua thực tế chấm bài của họcsinh, giáo viên đã tìm và chỉ ra các ưu khuyết điểm trong bài viết của học sinh,giúp các em giữ và phát huy được những ưu điểm, sửa chữa những hạn chế, lỗi sai.Nhưng cả sách giáo khoa và chương trình dạy học đều chưa có nội dung nào đềcập đến việc phát hiện và khắc phục các lỗi trong bài làm văn nói chung, nghị luận

xã hội nói riêng Trong chương trình THCS và THPT có các bài lí thuyết và luyện

tập: Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí; Nghị luận về một hiện tượng đời sống,

nhưng nội dung chủ yếu của các bài này không đề cập đến lỗi thường gặp của họcsinh khi viết văn nghị luận xã hội, càng không có liên quan đến vấn đề chữa lỗitrong bài văn nghị luận xã hội cho học sinh giỏi

Trên các tạp chí, báo, và các trang mạng có khá nhiều bài viết có nội dung hướngdẫn các kĩ năng làm bài văn nghị luận xã hội, các lỗi thường gặp và cách khắc phục

như Lỗi kĩ năng học sinh thường mắc phải khi làm bài văn nghị luận xã hội của tác

giả Nguyễn Thị Liễu Hoàn, giáo viên trường THPT chuyên Võ Nguyên Giáp

-Quảng Bình trên báo Giáo dục và Thời đại ra ngày 03/5/2018, Kinh nghiệm làm văn Nghị luận xã hội của Hoàng Long Trọng, trường THCS Văn Lang, Q1, TP HCM trên trang http://www.giaoduc.edu.vn; Một số lỗi cần tránh khi làm bài thi văn nghị luận của Nguyễn Thị Hồng Cảnh, giáo viên văn trường THPT Chu Văn

An trên trang http://baoninhthuan.com.vn tuy nhiên, các bài viết mới chỉ dừng lại

ở hướng dẫn các kĩ năng cơ bản, thống kê các lỗi thường gặp, chưa chỉ ra đượccách khắc phục một cách chi tiết và hiệu quả Đặc biệt là chưa có bài viết nàohướng tới đối tượng học sinh giỏi mà chỉ dành cho học sinh THCS, THPT nóichung, vì thế giá trị tham khảo sử dụng cho đối tượng học sinh giỏi có những hạnchế nhất định

Từ những thực tiễn trên đây, chúng tôi thực hiện chuyên đề này với mongmuốn có những tìm hiểu tương đối sâu kĩ, có tính hệ thống về các lỗi và cách chữalỗi cho học sinh giỏi trong bài làm văn nghị luận xã hội, trước tiên là để sử dụngtrong quá trình dạy bồi dưỡng cho đội tuyển học sinh giỏi môn Ngữ văn của nhàtrường, và nếu có thể chúng tôi mong đây có thể là một tài liệu có giá trị tham khảo

cho các bạn đồng nghiệp ở các trường THPT khác, đặc biệt là ở các trường THPTChuyên, với nhiệm vụ đặc thù là bồi dưỡng học sinh năng khiếu.

Chuyên đề của chúng tôi được hoàn thành trên cơ sở có tham khảo những gợi ýcủa các tài liệu được nhắc đến ở trên và các tài liệu tương tự, dựa vào kinh nghiệmtích lũy trong quá trình dạy bồi dưỡng học sinh giỏi và thực tiễn bài làm của họcsinh… mong rằng đây sẽ là một tài liệu có tính hệ thống, có giá trị khoa học nhấtđịnh

III NHIỆM VỤ, PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để giúp học sinh giỏi nhận thức được những lỗi sai thường mắc phải trong bài vănnghị luận xã hội, nguyên nhân của các lỗi sai đó và cách khắc phục hiệu quả,

chuyên đề Chữa lỗi trong bài văn nghị luận xã hội cho học sinh giỏi của chúng

tôi đặt ra và hướng tới việc giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Những khái niệm cơ bản liên quan đến kiểu bài nghị luận xã hội, đến bài nghịluận xã hội trong đề học sinh giỏi, việc làm bài nghị luận xã hội của học sinh giỏi

- Những lỗi thường gặp trong bài văn nghị luận xã hội của học sinh giỏi

Trình độ, năng lực của học sinh giỏi môn ngữ văn cần được thể hiện qua bài viết

Từ thực tiễn bài làm đa dạng, phức tạp của học sinh, cho thấy trình độ, năng lựckhác nhau của mỗi em Bài làm là minh chứng rõ nét nhất cho thấy những vấn đềcòn tồn tại trong quá trình tiếp thu hướng dẫn, hình thành kĩ năng của học sinh Vìthế, phạm vi nghiên cứu của chúng tôi còn là những bài viết trên lớp và trong cáccuộc thi của học sinh, trên cơ sở tìm hiểu bài viết của học sinh chúng tôi xác địnhđược các lỗi mà các em hay mắc phải, từ đó tìm cách chữa lỗi cho học sinh Nhưvậy bài làm của học sinh được nghiên cứu để làm tư liệu trong quá trình thực hiệnchuyên đề này

3 Đóng góp mới của chuyên đề

- Chuyên đề chỉ ra một cách hệ thống các lỗi mà học sinh giỏi thường mắc phảikhi viết bài văn nghị luận xã hội, đồng thời xác định những cách để chữa các lỗi

đó một cách cụ thể, chi tiết trên cơ sở kết hợp giữa kiến thức mang tính chất khoa

học với thực tiễn giảng dạy bồi dưỡng học sinh giỏi Đây là nội dung chưa đượcthể hiện trong các tài liệu đã công bố.

- Chuyên đề có giới thiệu một số các đề bài nghị luận xã hội và các ví dụ từ bàiviết cụ thể của học sinh để minh họa cho phần lý thuyết; đây là các nội dung mớiđược chuyên đề này thể hiện

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chúng tôi đã sử dụng các phương pháp chủ yếu sau trong quá trình thực hiện đềtài:

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành…

V CẤU TRÚC CỦA CHUYÊN ĐỀ

Ngoài phần mục lục, mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo… chuyên đề củachúng tôi được chia thành ba chương Gồm:

- Chương I Cơ sở lí luận: Những vấn đề cơ bản về kiểu bài nghị luận xã hội

- Chương II Cơ sở thực tiễn: Một số loại lỗi cơ bản mà học sinh giỏi thường mắc phải trong bài văn nghị luận xã hội.

- Chương III Đề xuất các biện pháp khắc phục lỗi trong bài làm văn nghị luận xã hội của học sinh.

PHẦN NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ KIỂU BÀI NGHỊ LUẬN XÃ HỘI

1 Văn nghị luận

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Nghị luận: Bàn và đánh giá cho rõ về một vấn đề nào

đó Văn nghị luận là thể văn dùng lí lẽ và dẫn chứng để phân tích giải quyết một vấn đề”.

Từ điển thuật ngữ văn học cũng nêu rõ: “Văn nghị luận: Thể văn nghị luận viết về

những vấn đề nóng bỏng thuộc nhiều lĩnh vực đời sống khác nhau: chính trị, xã hội, triết học, văn hoá Mục đích của văn chính luận là bàn bạc, thảo luận, phê bình hay truyền bá tức thời một tư tưởng, một quan điểm nào đó Đặc trưng cơ bản nhất của văn chính luận là tính chất luận thuyết Văn chính luận trình bày tư tưởng và thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lập luận, lí lẽ”.

Như vậy, có thể hiểu: Văn nghị luận là một loại văn bản nhằm phát biểu tư tưởng,tình cảm, thái độ, quan điểm của người viết một cách trực tiếp về các vấn đề vănhọc, chính trị, đạo đức, lối sống và được trình bày bằng một thứ ngôn ngữ trongsáng, hùng hồn với những lập luận chặt chẽ, mạch lạc, giàu sức thuyết phục Đây

là loại văn phổ biến trong nhà trường, thường được lấy làm yêu cầu của phần làmvăn trong các đề thi hiện nay

Theo giáo sư Đỗ Ngọc Thống: “Văn nghị luận xã hội là thể văn hướng tới phân tích, bàn bạc về các vấn đề liên quan đến các mối quan hệ của con người trong đời sống xã hội Mục đích cuối cùng của nó là tạo ra những tác động tích cực đến con người và những mối liên hệ giữa con người với con người trong xã hội.”

Theo nhà giáo Hoàng Dân: “Nghị luận xã hội là một kiểu bài dùng lí lẽ và thực tế để giải quyết một vấn đề đặt ra trong xã hội, từ những vấn đề trong cuộc sống hàng ngày ở cộng đồng lớn nhỏ đến những vấn đề chính trị rộng lớn, từ những vấn đề luân lí đạo đức cá nhân đến những vấn đề có tầm quan trọng về triết

lí nhân sinh Đó là những vấn đề chính trị - xã hội có liên quan đến mỗi cá nhân,

nó khiến mọi người phải suy nghĩ và có trách nhiệm tham gia giải quyết bằng một phương thức nào đó (nói, viết, hành động) để góp phần duy trì sự tồn tại của cộng đồng.”

Theo Từ điển từ và ngữ Hán Việt, “nghị luận” là dùng lí luận để phân tích ý nghĩa phải trái, bàn bạc, mở rộng vấn đề Còn “xã hội” trước hết là một tập thể người

cùng sống, gắn bó với nhau trong quan hệ sản xuất và các quan hệ khác Cũng có

thể hiểu, “xã hội” là những gì thuộc về quan hệ giữa người và người về các mặt

chính trị, kinh tế, triết học, lịch sử, văn học, ngôn ngữ… Từ đó, có thể hiểuNLXH là thể văn hướng tới phân tích, bàn bạc về các vấn đề xã hội, mối quan hệcon người trong xã hội, những đòi hỏi của cuộc sống cũng như những yêu cầu củacon người, thực trạng xã hội và các hiện tượng đời sống Mục đích cuối cùng của

nó là thể hiện chính kiến, quan niệm của người viết về vấn đề đặt ra đồng thời tạo

ra những tác động tích cực đến con người và những mối quan hệ giữa người vớingười trong xã hội

Yêu cầu đối với bài văn NLXH trước hết cũng là đảm bảo kĩ năng nghị luận nóichung (tập trung hướng tới luận đề để bài viết không tản mạn, có ý thức triển khaithành những luận điểm chặt chẽ, nhất quán, tìm được những dẫn chứng xác đáng,giàu sức thuyết phục) Bên cạnh đó, bài văn NLXH cũng cần đảm bảo về nội dungkiến thức mang màu sắc chính trị, xã hội (những hiểu biết về chính trị, pháp luật,những kiến thức nền tảng về truyền thống lịch sử, văn hoá, đạo đức, tâm lí, xã hội,những tin tức thời sự cập nhật ); đảm bảo mục đích, tư tưởng: phải vì con người,

vì sự tiến bộ chung của toàn xã hội

3 Nghị luận xã hội trong đề thi học sinh giỏi

Nghị luận xã hội trong đề thi học sinh giỏi: là kiểu bài hướng tới phân tích, bàn bạc

về các vấn đề liên quan đến các mối quan hệ của con người trong đời sống xã hộithuộc những kiểu đề khó, đề mở đòi hỏi học sinh phải có nhiều kỹ năng, thao táctrong phân tích và lập luận làm sáng rõ vấn đề Để viết được một bài văn nghị luận

xã hội hay trong đề thi học sinh giỏi yêu cầu học sinh phải có sự giao thoa về cảmxúc và lý trí giúp cho bài văn nghị luận không trở nên khô cứng, giáo điều mà vẫnsắc bén về lý lẽ, hợp lí về lập luận, dẫn chứng Đặc biệt để có thể viết đúng, trúngvấn đề, bên cạnh kĩ năng, kiến thức cũng rất đề cao đến sự sáng tạo, hiểu biết riêngcủa người viết tạo được chất riêng, độ sâu, độ lắng trong bài viết của học sinh giỏi

Trong nhiều năm trở lại đây, nghị luận xã hội là kiểu bài bắt buộc trong đề thi họcsinh giỏi các cấp Và trong đề thi học sinh giỏi cấp quốc gia, bài văn nghị luận xãhội thường chiếm 2/5 số điểm của bài thi

4 Các dạng đề thi NLXH trong đề thi học sinh giỏi

4.1 Nghị luận về một tư tưởng đạo lí

4.1.1 Khái niệm

Đây là một dạng đề nói về một tư tưởng đạo lí, triết lí nhân văn, câu nói mang tínhnhận thức, mối quan hệ về gia đình, xã hội, một số tính cách thể hiện các phẩmchất của con người.

4.1.2 Đề tài hướng tới

Lí tưởng sống của thanh niên hiện nay, mục đích sống và học tập, các đức tính củacon người: tính trung thực, sự dũng cảm, lòng khiêm tốn, lòng bao dung, đức tínhkiên trì, ý chí nghị lực vươn lên trong cuộc sống, lí tưởng sống ; các mối quan hệgia đình : tình mẫu tử, chữ hiếu, sự vô tâm thờ ở của cha mẹ với con cái ; mối quan

hệ của xã hội : tình bạn, tình quê hương ; đạo lí : ăn quả nhớ kẻ trồng cây, uốngnước nhớ nguồn…

Đối với học sinh trong nhà trường phổ thông do tâm lý lứa tuổi và nhận thức nêunhững vấn đề đặt ra để bàn luận không phải là những vấn đề phức tạp lớn lao màchỉ là những khía cách đạo đức tư tưởng tình cảm gắn liền với cuộc sống hàngngày như tình cảm quê hương, gia đình, ý thức trách nhiệm, tinh thần học tậpphương pháp nhận thức… Những vấn đề này có thể đặt ra một cách trực tiếpnhưng thường là được gợi mở qua một câu danh ngôn (tục ngữ, ca dao, câu nói củacác bậc hiền triết, các lãnh tụ, các nhà văn hóa khoa học, nhà văn nổi tiếng…)

Trong các đề dành cho học sinh giỏi, dạng đề này thường được đặt ra với nhữngcách hỏi khá phong phú, nội dung tư tưởng đạo lí có thể quen thuộc hoặc mới mẻ,nhưng thường đòi hỏi học sinh có độ "nhạy", tinh nhất định để xác định trúng đượcvấn đề

4.1.3 Các bước làm bài

Đối với dạng đề nghị luận về một tư tưởng đạo lí để giải quyết vấn đề cần lưu ýcách học sinh xem xét nó từ nhiều góc độ Cách đơn giản nhất là đặt ra đặt ra vàtrả lời những câu hỏi Sau đây là một số dạng câu hỏi chính:

- Vấn đề đó là gì?

- Vấn đề đó có những biểu hiện cụ thể như thế nào?

- Vì sao lại như thế?

- Như thế thì có ý nghĩa gì với cuộc sống, với con người, với bản thân?

Từ việc đặt ra và trả lời các câu hỏi có thể hình dung một bài văn nghị luận về một

tư tưởng đạo lí cần được triển khai theo 3 bước cơ bản sau:

- Giải thích, cắt nghĩa

- Lý giải ( bình luận, chứng minh)

- Đánh giá

4.1.4 Một số đề bài ví dụ

Đề 1: Anh/chị hãy viết bài văn nghị luận bày tỏ suy nghĩ của mình về câu nói của Jean Paul Pougala : “Cuộc sống như một cuốn sách : kẻ điên rồ giở qua nhanh chóng, người không ngoan vừa đọc vừa suy ngẫm, vì biết rằng mình chỉ đọc một lần”.

Đề 2: Trong bài thơ số 27, tập “Người làm vườn” của Tagore, có một câu thơ tác giả đã mượn hình ảnh hoa sen để gửi gắm vào đấy một triết lý cuộc sống : “ Thà làm một bông hoa sen nở khi thấy mặt trời rồi mất hết tinh nhụy còn hơn giữ nguyên hình nụ búp trong sương lạnh vĩnh cửu của mùa đông”

(Trích Nếu biết trăm năm là hữu hạn, Phạm Lữ Ân, Nxb Hội nhà văn, 2013, Tr.83)

Suy nghĩ của anh/chị về vấn đề được đề cập trong đoạn trích trên?

4.2 Nghị luận về một hiện tượng đời sống

4.2.1 Khái niệm

Là dạng đề đề cập tới các hiện tượng phổ biến trong cuộc sống, các hiện tượng đó

có thể là tích cực hoặc tiêu cực nhưng nó trực tiếp ảnh hưởng và thường xuyên xảy

ra trong cuộc sống hiện nay

4.2.2 Đề tài thường hướng tới:

An toàn giao thông, tệ nạn xã hội, bạo lực học đường, ô nhiễm môi trường, trungthực trong thi cử, nạn vứt rác bừa bãi, hiến máu nhân đạo, nghiện game, nghiệninternet, lối sống ảo, lối học hình thức đối phó, dịch bệnh, vô cảm, những vấn đềnảy sinh hay cần thiết trong thời đại 4.0, các vấn đề đảm bảo về đạo đức, văn hóa,giữ gìn nét đẹp nhân cách, phẩm giá, tâm hồn con người, giữ gìn và phát huy mốiquan hệ tốt đẹp giữa người với người trong đời sống hiện nay

Khác với dạng đề bàn về một tư tưởng đạo lý, dạng đề này thường nêu lên mộthiện tượng có thật trong đời sống xã hội Đó có thể là một hiện tượng tích cực,nhưng cũng có thể là một hiện tượng tiêu cực trong xã hội, hoặc một hiện tượng có

cả hai mặt tích cực lẫn tiêu cực Do đó, đòi hỏi người viết bằng nhận thức của bảnthân thể hiện được chủ kiến của mình, bằng phân tích và lập luận để ca ngợi vàbiểu dương cái đẹp, cái tốt, cái thiện (chân, thiện, mỹ) và lên án, vạch trần cái xấu,cái ác, cái phi nhân Tất nhiên những hiện tượng đời sống nêu trong các đề văndạng này vừa phải gần gũi với tuổi trẻ học đường vừa có ý nghĩa lớn lao đối với cảcộng đồng dân tộc và thế giới

4.2.3 Các bước tiến hành

- Khái niệm hiện tượng (hiện tượng đó là gì?)

- Thực trạng của hiện tượng (biểu hiện cụ thể, các mặt tích cực, tiêu cực của hiệntượng)

- Hậu quả, tác hại của hiện tượng đó (nếu là hiện tượng tiêu cực)

- Nguyên nhân của việc xảy ra hiện tượng đó là gì?

Đề 4: Con người và tự nhiên, ai đang làm chủ thế giới này?

4.3 Nghị luận về một số vấn đề NLXH được rút ra từ các tác phẩm văn học, tác phẩm nghệ thuật

4.3.1 Khái niệm:

Đây là dạng đề về một vấn đề xã hội, một triết lí nhân văn sâu sắc nào đó được rút

ra từ trong tác phẩm văn học, tác phẩm nghệ thuật Vấn đề xã hội này có thể học

sinh đã được học ở trong chương trình sách giáo khoa của mình hoặc trích trongcác mẫu báo, tài liệu khoa học nào đó.

4.3.2 Đề tài hướng tới

Các vấn đề xã hội sâu sắc, nhân văn từ trong tác phẩm văn học như lòng yêu nước,mục đích sống, trách nhiệm của thanh niên trong xã hội hiện nay, ý chí nghị lựctrong cuộc sống, đức tính khiêm tốn, lí tưởng sống,

4.3.3 Các bước được tiến hành theo cấu trúc sau

Bước 1: Tóm tắt, giải thích, nêu nội dung chính của vấn đề xã hội đặt ra

Bước 2: Nghị luận xã hội, tiến hành các thao tác nghị luận xã hội bình thường tùythuộc xem đó là tư tưởng đạo lí hoặc hiện tượng đời sống

4.3.4 Một số đề bài ví dụ

Đề 1: Từ cảm nhận về cảnh tượng người đàn bà hành chài bị chồng đánh trên bãi biển trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, anh/chị

hãy bàn về nạn bạo hành gia đình

Đề 2: Trong đoạn trích “Đất nước” (trường ca “Mặt đường và khát vọng”) có

những câu thơ:

“Em ơi em đất nước là xương máu của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên đất nước muôn đời…”

Theo anh/chị nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm muốn gửi tới thế hệ trẻ thông điệp gì quađoạn thơ trên ? Hãy viết bài văn trình bày suy nghĩ của mình về vai trò của giađình với cuộc sống của mỗi con người

Đề 3:

“Đừng đố kị cũng đừng hợm hĩnh

Bạn tôi ơi hãnh diện làm chủ bản thân

Tự dưới thấp hãy nhìn thông cao vợi

Nhìn mây trời

Chứ không phải nhìn thế nhân

Còn nếu bạn giữa vinh quang chói lọi

Hãy tự mình vượt qua nó bạn ơi

Tự trên cao hãy nhìn xuống suối

Xuống cỏ hoa chứ không phải con người”

(Vô đề, Pimen Panchenko)

Đoạn thơ trên gợi cho anh chị suy nghĩ gì về cách mỗi con người nhìn thấy chínhmình?

Đề 4:

LÀM NGƯỜI

“Ngồi thì cođứng thì thẳnglàm người thật khó”

(Lời người Dáy)

để trở thành một người biết sinh con đẻ cái

có người đẹp ngoài mà xấu trong

có người xấu ngoài mà đẹp trong

có người già mà vẫn trẻ

có người trẻ mà đã già

có người sống mà đã chết

có người chết mà vẫn sống làm người khó nhất là: sống!

(Lò Ngân Sủn- Người trên đá, NXB Văn hóa- dân tộc, 2000, tr.6)

Suy nghĩ của anh (chị) về thông điệp tác giả gửi gắm trong bài thơ trên?

Đề 5: Viết bài văn thể hiện những suy nghĩ của anh/ chị về điều được gợi ra từ bứctranh dưới đây:

II CƠ SỞ THỰC TIỄN - CÁC LỖI THƯỜNG GẶP TRONG BÀI VĂN NLXH CỦA HỌC SINH GIỎI.

1 Lỗi xác định vấn đề nghị luận.

Thiết nghĩ, khi làm bài nghị luận xã hội thì đây là một khâu quan trọng, có phầnquyết định bài làm đạt yêu cầu hay không của học sinh Bởi lẽ, nếu xác định yêucầu sai, không đúng hoặc chưa toàn diện thì học sinh sẽ làm lạc đề, lệch hướnghoặc chưa toàn diện bài viết

Để có thể viết được một bài văn nghị luận xã hội đúng và chặt chẽ, trước hết họcsinh cần xác định đúng vấn đề cần nghị luận Rồi sau đó mới có thể đưa ra hệthống các ý hay luận điểm, luận cứ để lập luận một cách logic

Song cũng cần lưu ý, để không bị lạc đề và xác định đúng hướng của bài làm, họcsinh cần đọc và phân tích thật kĩ đề bài Tức là phải hiểu rõ ý nghĩa của từng từ,từng câu và cả cách ngắt câu, dùng dấu câu trong đề bài

Tuy nhiên trong quá trình làm bài học sinh đôi khi vẫn không thể tránh khỏi việcmắc phải một số lỗi trong việc xác định yêu cầu của đề Và đặc biệt đây cũng làmột lỗi không phải hiếm gặp trong một số bài viết của học sinh giỏi Dưới đây làmột số lỗi sai điển hình mà bài làm văn nghị luận xã hội của học sinh giỏi thườngmắc:

1.1 Không xác định được hoặc xác định sai vấn đề nghị luận.

- Với đặc thù của đề thi học sinh giỏi là thường khó với các dạng đề mở, hay đề có

nhiều ẩn ý, nhiều lớp nghĩa chìm sâu trong câu chữ nên đôi khi việc không đọc kĩ

đề hay còn chưa chắc chắn về kiến thức dễ dẫn đến việc học sinh xác định sai vấn

đề nghị luận Đây là một lỗi rất nghiêm trọng bởi lẽ xác định sai vấn đề cần nghịluận sẽ dẫn đến không nắm được yêu cầu của đề bài, bài viết sẽ đi sai hướng khôngnhấn mạnh được vào trọng tâm khiến bài làm lan man, dài dòng mà không đạt đếnvấn đề cần nghị luận Đặc biệt đây cũng là một lỗi rất thường thấy không chỉ trongbài viết của học sinh đại trà mà có cả trong bài làm của học sinh giỏi

Ví dụ 1: Trong bài thơ “Khúc dân ca” Nguyễn Duy viết:

“Mây bay bằng gió của trời

Là ta ta hát bằng lời của ta.”

Suy nghĩ của anh/ chị về ý thơ trên.

Có học sinh xác định vấn đề nghị luận là hai câu thơ đề cập đến lòng yêu nước,lòng tự hào dân tộc, mỗi công dân trong một đất nước phải luôn tự hào về nhữngnét bản sắc riêng, tiếng nói riêng của dân tộc mình Trong khi đó trọng tâm vấn đềlại đề cập tới vấn đề: Dẫu rằng cuốc sống đầy phức tạp, nhiều điều phải chịu tácđộng từ hoàn cảnh nhưng con người cần được sống là chính mình một cách trọnvẹn nhất Ở đây học sinh đã không đọc kĩ đề dẫn đến xác định sai vấn đề từ đó bàiviết triển khai lệch hướng, thất bại khi không bàn luận được đúng yêu cầu đặt ratrong đề bài

về vấn đề đặt ra trong đoạn thơ.

Đề bài này đề cập đến vấn đề: Tự do là nhu cầu bản thể, là quyền cơ bản củacon người khi tồn tại trong cuộc đời Nhưng có học sinh lại xác định vấn đề nghịluận ở đây là: Những cá thể nhỏ bé lâu dần với nỗ lực không ngừng sẽ có thể pháttriển thành những điều to lớn, vĩ đại Ở đây vì không chắc về kiến thức nên họcsinh đã xác định sai lệch hoàn toàn với vấn đề cần bàn luận dẫn đến việc bài viếtviết về một vấn đề khác xa, không trúng với những gì mà đề bài đặt ra

Ví dụ 3:

Một ngày kia tôi đi thăm bố tôi ở Atlanta Nhà cụ cách nhà tôi khoảng ba, bốn dặm và muốn đến đó phải đi qua đường Simpson Khi tôi về nhà vào ban đêm – quý bạn ơi, tôi nói cho quý bạn nghe, đường Simpson là một con đường ngoằn ngoèo, khúc khuỷu Bên lề đường có một anh chàng đưa tay vẫy tôi dừng lại Tôi cảm thấy là người này cần giúp đỡ; tôi biết là người này cẩn giúp đỡ Nhưng lúc

đó tôi không biết được điều này Và thú thực với các bạn, tôi đi luôn Tôi không dám mạo hiểm như vậy

Tôi muốn nói với các bạn sáng ngày hôm nay là câu hỏi câu hỏi đầu tiên thầy tế lễ hỏi cũng là câu đầu tiên tôi hỏi trên đoạn đường Jericho ở Atlanta, tức

là đường Simpson Câu hỏi đầu tiên mà người Lê – vi hỏi là: “Nếu tôi dừng lại để giúp người này, thì việc gì sẽ xảy đến cho tôi?” Nhưng người tốt bụng Samari đi đến và đảo ngược câu hỏi Không phải là “điều gì sẽ xảy đến cho tôi nếu tôi dừng lại để giúp người này?” mà là “điều gì sẽ xảy đến cho anh ta nếu tôi không dừng lại gặp anh ấy?”…

(Trích diễn văn: Ba Chiều của Một Đời Sống Trọn Vẹn- Dr Martin Luther King) Suy nghĩ của anh (chị) từ hai câu hỏi trong đoạn trích trên.

Với đề bài này có học sinh xác định vấn đề nghị luận là đặt ra câu hỏi: Liệurằng chúng ta đã và đang nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện hay chưa? Song ở

đề bài này thì vấn đề cần bàn luận lại là: Bên cạnh việc yêu quý, trân trọng, lo lắngcho bản thân thì mỗi người cũng cần biết quan tâm, chia sẻ với người khác mới cóthể làm nên ý nghĩa của cuộc sống

1.2 Xác định chưa trúng trọng tâm của vấn đề nghị luận.

- Nếu như lỗi xác định sai vấn đề nghị luận là một lỗi đôi khi mới mắc phải trongbài viết của học sinh giỏi thì việc xác định chưa trúng trọng tâm của vấn đề nghịluận lại là một lỗi thường thấy trong bài làm của học sinh Tất nhiên lỗi xác địnhchưa thật sâu, thật trúng vấn đề không ảnh hưởng quá nhiều và nghiêm trọng đếnchất lượng của bài viết song không phải là nó sẽ không làm giảm đi độ sâu, và độchính xác trong bài văn của học sinh giỏi Từ đây cũng dẫn đến thực trạng là họcsinh xác định trọng tâm nghị luận rộng hơn hoặc hẹp hơn yêu cầu của đề ra, do đóbài làm bị vênh với đề, luận điểm vừa thừa vừa thiếu Đây là một lỗi thường mắcphải khiến cho bài văn của học sinh mới chỉ chạm đến được vấn đề mà vẫn chưathật trúng vào vấn đề mà đề cập tới khiên cho bài viết có ý nhưng lại không sâu,chưa thực có độ lắng, người đọc văn sẽ cảm thấy chưa thật thỏa mãn khi đọc bàiviết như vẫn còn mong muốn nuối tiếc điều gì từ ngòi bút của người viết Vậynguyên nhân gì dẫn đến việc người học, người viết vẫn thường mắc phải lỗi xácđịnh chưa thật trúng, thật sát vấn đề cần nghị luận

Nguyên nhân đầu tiên phải kể đến là việc người viết đọc chưa thật kĩ đề, chỉ đọclướt một lần rồi bắt tay vào viết bài dẫn đến chưa thực sự hiểu thấu vấn đề mà đềcập khiến bài viết cho dù bàn luận rất dài mà không nhấn mạnh đúng, trúng yêucầu cần đạt

Một nguyên nhân nữa dẫn đến việc xác định được một phần của vấn đề mà vẫnkhông thể xác định, triển khai hết toàn vẹn được những điều mà đề bài đặt ra, đó

chính là việc người viết hay chính là bản thân học sinh giỏi chưa hiểu được ngôn

từ, ý nghĩa của các vế câu trong nhận định, những tầng nghĩa ẩn sâu trong một tácphẩm nghệ thuật Đây có lẽ cũng là một trong những nguyên nhân thường thấytrong các bài viết của học sinh Việc không hiểu đúng, toàn vẹn, hoặc hiểu nhưngchưa thực sâu sắc rất dễ dẫn đến việc học sinh dù có đề cập đến vấn đề nhưng vẫnkhông đạt được đến vấn đề cuối cùng mà đề bài đặt ra khiến cho bài viết không thể

có những lập luận chặt chẽ, sắc bén làm thuyết phục người đọc

Ví dụ 1:

“ Sống – là cá nhân mỗi người đang gửi một thông điệp đến cuộc sống.”

Suy nghĩ của anh (chị) về vấn đề trên và về một thông điệp anh (chị) muốn gửi gắm.

Với đề bài này có học sinh mới chỉ xác định được vấn đề cần nghị luận là: Ý kiếnchính là một bức thông điệp mà người nói muốn gửi gắm tới cuộc đời chung rằng:mỗi con người sống trên đời này đều luôn phải tìm tòi và không ngừng khám phácho mình một cách sống riêng và cách sống ấy sẽ giống như một bức thông điệpgửi tới cuộc đời chung giúp xã hội trở nên phong phú, muôn màu, muôn vẻ Vàcũng từ đây, mỗi chúng ta cũng tự soi xét lại bản thân để đúc rút và gửi gắm mộtbức thông điệp của riêng mình tới cuộc sống Trong khi đó vấn đề cần nghị luận ởđây hiểu một cách sâu sắc và đầy đủ là: Bản chất cuộc sống của mỗi chúng ta, cáchchúng ta sống đã là một thông điệp chúng ta gửi đến cuộc sống, tác động sâu xađến cuộc sống xung quanh, chúng ta cần có trách nhiệm với thông điệp của mình.Như vậy, ở đề bài này học sinh đã hiểu hơi xa so với vấn đề cần bàn khi cho rằngthông điệp sống mà mỗi cá nhân gửi đến là luôn phải tìm tòi, khám phá cho mìnhmột cách sống riêng Tuy nhiên ở đề này chúng ta chỉ cần hiều rằng chính cáchsống của ta đã là một thông điệp đầy ý nghĩa ta gửi tới cuộc đời cho dù không caosang, phi thường mà chỉ giản dị là chính ta

Ví dụ 2:

“Thỉnh thoảng chúng ta vẫn bắt gặp những người tự cho mình quyền được phán xét người khác theo một định kiến có sẵn Những người không bao giờ chịu chấp nhận sự khác biệt Đó không phải là điều tồi tệ nhất Điều tồi tệ nhất là chúng ta chấp nhận buông mình vào tấm lưới định kiến đó Cuộc sống của ta nếu bị chi phối bởi định kiến của bản thân đã là điều rất tệ nếu bị điều khiển bởi định kiến của người khác hẳn còn tệ hơn nhiều.”

(Nếu biết trăm năm là hữu hạn – Phạm Lữ Ân) Suy nghĩ của anh (chị) về hiện tượng được đề cập trong đoạn trích trên.

Có học sinh xác định vấn đề nghị luận của đề bài này là đề cập đến hai kiểu ngườitrong cuộc sống mà ta đã gặp phải, đó là những người thường phán xét, nhìn nhận

người khác bằng định kiến và cả những con người chịu đựng sống dưới tấm lướiđịnh kiến đó Xác định như vậy không sai nhưng chưa chạm đến được vấn đề mà

đề bài đặt ra dẫn đến bài viết sẽ không sâu sắc khi người viết quên mất bài học vôcùng ý nghĩa mà ý kiến đặt ra Đối với đề bài này cần xác định yêu cầu của đề là :Trong cuộc sống, mỗi con người phải biết vượt qua những định kiến, vượt qua nỗi

sợ hãi cố hữu để khẳng định mình, để được sống đúng là mình

2 Lỗi về luận điểm

2.1 Không xác lập được luận điểm, viết chung chung, thiếu luận điểm

Đây là một thực trạng khá phổ biến , nhiều học sinh khi làm bài, lập ý mà thiếu kĩnăng trình bày, dẫn đến thiếu luận điểm, luận điểm không nổi bật vì bị lẫn vàonhưng câu phân tích lí giải,…Một số học sinh thích diễn đạt rườm rà , cầu kì khiếnluận điểm mơ hồ, thiếu chính xác

Ví dụ 1: Với đề bài Viết bài văn khoảng 1000 từ bàn về lời bài hát sau: “Đừng

sống giống như hòn đá,…sống không một tình yêu, sống chỉ biết riêng mình Tâm hồn luôn luôn băng giá Đừng hóa thân thành đá, vì tâm hồn đá giá băng”: Nhiều học sinh chỉ quan tầm đến bề nổi của vấn đề là lối sống vị kỉ, phải biết yêu thương người khác,… Thế nhưng đối với bài làm của HSG thì cần phải đào sâu và nhìn nhận toàn diện mọi vấn đề Vậy nên không thể phủ nhận hoàn toàn sự yêu thương bản thân của mỗi con người, bởi chỉ khi yêu bản thân con người ta mới có thể mở lòng mình yêu thương người khác Và đây cũng là một luận điểm quan trọng làm nổi bật vấn đề nghị luận của bài.

Ví dụ 2: Có học sinh khi phản biện ý kiến : “Bị đánh bại chỉ là nhất thời, bỏ cuộc mới là thất bại vĩnh viễn” đã diễn đạt : “Trong cuộc sống con người cũng cần học cách từ bỏ” Khi thảo luận thậm chí các em còn không nhận ra mình bị mắc lỗi diễn đạt ở phản biện Đó là lỗi diễn đạt chung chung Việc diễn đạt chung chung như thế dễ trở thành “vơ đũa cả nắm”, biến điều cá biệt trở thành phổ biến, dẫn đến tự mâu thuẫn với chính những điều mình ra sức chứng minh ở phần trước.

Ví dụ 1: Để chứng minh “Lao động là cái đáng quý nhất”, có học sinh nêu ra bốn

ý :

(3) Lao động sáng tạo ra mọi của cải vật chất và tinh thần trong xã hội.(4) Lao động là môi trường rèn luyện để con người hoàn thiện không ngừng

- > Ta thấy ý (2) bị bao chứa trong ý (3) Đặt một ý nhỏ ngang hàng với ýlớn như vậy cũng gây ra tình trạng lặp ý khi viết

2.3 Ý không phục vụ cho vấn đề

Có những ý nhỏ không phù hợp với nội dung của ý lớn hoặc có những ý nhỏ bậcdưới không phù hợp với nội dung của ý nhỏ bậc trên, hoặc có những luận điểmkhông phục vụ cho vấn đề mà đề bài đặt ra cho người viết

Ví dụ: Để nêu nguyên nhân của vấn đề bạo lực học đường, một bạn phân tích như

sau :

+ Nguyên nhân khách quan:

(1) Một trong những nguyên nhân cơ bản là tình trạng nhiều nơi chú trọng về chữ,nhẹ về dạy người, đạo đức dần bị bỏ quên

(2) Gia đình ít quan tâm giáo dục con cái

(3) Các bạn học sinh học tập căng thẳng nên dễ dẫn đến những tình trạng ức chế

về tâm lý Cộng với ở độ tuổi vị thành niên, học sinh thường có những suy nghĩbốc đồng, mang trên mình cái tôi cá nhân quá lớn Lòng tự trọng, hay nổi nóng vìnhững chuyện không đáng và có khi gây ra những hậu quả đáng tiếc cho bản thân

và cho người khác

+ Nguyên nhân chủ quan:

(4) Nhiều bạn trẻ quan niệm rằng: dùng bạo lực có tác dụng nhanh, hiệu quả tứcthì, đối phương phải phục tùng mình Thế nên tình trạng bạo lực học đường cứ tiếpdiễn từ ngày này sang ngày khác, truyền từ người này sang người khác

Ở ví dụ trên, ý nhỏ (3) không phù hợp với nội dung của ý lớn ” nguyên nhânkhách quan“

3 Lỗi về dẫn chứng

Dẫn chứng là những sự vật, sự việc, số liệu, ý kiến được đưa ra để chứngminh, làm cơ sở cho điều nói ra, viết ra Đối với bộ môn ngữ văn, quá trình làm bàicần thiết phải có dẫn chứng để bài viết tăng sức thuyết phục, tạo nên văn phong

hấp dẫn, sinh động Dẫn chứng đưa vào bài nhằm khẳng định, củng cố phần đãphân tích, cảm nhận Vì vậy, dẫn chứng phải được chọn lọc, tiêu biểu, chính xác,đảm nhiệm được chức năng làm ngọn đuốc, đốm lửa của nó trong bài văn nghịluận.

Mục đích của văn nghị luận là tác động, thuyết phục người đọc, người nghe Đểlàm sáng tỏ vấn đề nghị luận thì cần đến lí lẽ và dẫn chứng Nếu như lí lẽ là nhữnggiải thích, cắt nghĩa để hiểu vấn đề thì dẫn chứng là đưa ra chứng cứ để chứngminh cho vấn đề Một bài văn nghị luận mà không hoặc thiếu dẫn chứng thì sẽkhông hoặc thiếu sức thuyết phục, người đọc sẽ không tin vào lí lẽ suông vì thiếuminh chứng

3.1 Dẫn chứng không tiêu biểu, không cụ thể, dẫn chứng sai.

- Dẫn chứng sai: Lỗi này làm ảnh hưởng đến tính xác thực của văn bản Bài viết

không có dẫn chứng thì không có sức thuyết phục, dẫn chứng không chính xác thìcũng không có tác dụng gì Không ít bài viết trích dẫn chứng không chính xác,chẳng hạn như trích sai từ ngữ, sai dấu câu, nhầm lẫn tên tác giả

VD: Câu nói nổi tiếng của nhà bác học Thomas Edison: “Thiên tài chỉ có 1% là bẩm sinh, còn 99% là do sự nỗ lực” thì có học sinh lại viết vào trong bài làm của

mình đó là câu nói của Albert Einstein

Hoặc khi trích dẫn chứng là thơ:

“Hãy sống đi hãy hái tự bây giờ

Bông hồng thắm của cuộc đời đang sống”

(Sonnet gửi Helen- Pierre de Ronsard)

Thì có học sinh trích sai:

“Hãy sống đi hăng hái tự bây giờ

Bông hồng thắm của cuộc đời đang sống”

- Dẫn chứng mờ nhạt , không cụ thể: Dẫn chứng không đặc sắc, không tiêu

biểu, không rõ ràng sẽ không làm sáng rõ được vấn đề cần nghị luận Đối với bàivăn NLXH của học sinh giỏi, các em càng phải tinh trong khâu chọn dẫn chứng.Trong rất nhiều bài văn NLXH mà chúng tôi chấm, có một số bài khi đưa dẫnchứng không nêu tên đối tượng, sự việc cụ thể mà chỉ nói chung chung “cô ấy ”,

“có một bác sĩ nọ ” hoặc “tập thể này đã làm được những hành động hết sức tốtđẹp để đóng góp cho cộng đồng ” v.v Tất cả cách đưa dẫn chứng như thế này sẽlàm giảm sức thuyết phục của tất cả những lập luận, lí lẽ đi kèm