Chuyên đề rèn luyện nâng cao kĩ năng kĩ năng làm bài văn nghị luận xã hội cho học sinh giỏi

Dưới đây là một số ví dụ: Theo Bảo Quyến: “Văn NLXH là văn nghị luận về một vấn đề xã hội, bao gồm những vấn đề thuộc mọi quan hệ, hoạt động của con người trong mọi lĩnh vực đời sống, x

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Cùng với nghị luận văn học, nghị luận xã hội (NLXH) là một nội dung trọngđiểm trong chương trình ngữ văn THPT, đặc biệt là với việc bồi dưỡng học sinhgiỏi văn Không chỉ vậy NLXH còn mang tính thực tiễn khi giúp học sinh rènluyện đạo đức, hành vi, nhận thức và cả những kĩ năng mềm như: khả năng tư duy,nhận xét, đánh giá về các vấn đề đời sống, kĩ năng thuyết minh, bày tỏ quan điểm

cá nhân, tích lũy thêm vốn tri thức về mọi mặt của đời sống từ đó áp dụng vào thực

tế Theo GS Trần Đình Sử: “Thực tế làm văn nghị luận là rất cần thiết cho mỗi người, dù ta có học nghề gì trong tương lai Bởi làm văn nghị luận là rèn luyện tư duy bằng ngôn ngữ, cách diễn đạt chính xác, cách dùng từ đúng chỗ, cách thuyết phục người khác Thiếu năng lực thuyết phục thì khó mà thành công trong cuộc sống” [8,3] Với những lí do đó NLXH ngày càng được chú ý một cách toàn diện

hơn Bắt đầu từ kì thi HSG Quốc Gia môn Ngữ Văn năm 2008, yêu cầu viết bàinghị luận xã hội đã có trong đề thi và cho đến nay vẫn là một phần trong cấu trúc

đề thi (chiếm 8/20 điểm)

Đối với học sinh chuyên Văn trong quá trình tạo lập văn bản NLXH, kĩ năng làmbài là phần được quan tâm trước nhất, giúp người viết bộc lộ được rõ nét tư duy,kiến thức của mình Đã có rất nhiều chuyên đề nghiên cứu, bộ sách tham khảo về

kĩ năng làm bài NLXH nhằm nâng cao chất lượng bài viết cho người học Tuynhiên, đa số chỉ tập tập trung hướng dẫn kĩ năng lập dàn ý và đưa ra bài mẫu mà vôhình chung chưa quan tâm nhiều đến những kĩ năng cơ bản trong quá trình làm bài.Bởi vậy, chuyên đề này nhằm hướng tới mở rộng và nâng cao hơn một số kĩ năngcần có khi viết bài văn NLXH

Với chuyên đề này, chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm ý kiến vào việc hoànthiện và phát triển kĩ năng làm bài văn NLXH cho học sinh giỏi Điều này khôngchỉ có ý nghĩa đối với môn học, mà xa hơn chúng tôi mong muốn những kĩ năngnày được nguời học áp dụng linh hoạt vào việc tạo lập các loại văn bản khác

2 Mục đích và nhiệm vụ của chuyên đề

Mục đích của chuyên đề là tập trung vào việc nghiên cứu, đào sâu một sốvấn đề về rèn luyện và nâng cao kĩ năng viết bài văn NLXH của học sinh giỏi

Nhiệm vụ của chuyên đề là chỉ ra và mở rộng nâng cao hơn những kĩ năngkhi viết bài văn NLXH, đồng thời đưa ra những biện pháp cụ thể để rèn luyện chohọc sinh thực hiện một cách linh hoạt, nhuần nhuyễn hơn những kĩ năng sẵn có vàchưa có

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chuyên đề này là học sinh chuyên văn THPT.

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu được sử dụng là thống kê, phân tích, tổnghợp, so sánh

Phương pháp thực nghiệm cũng được áp dụng để xây dựng chuyên đề.Chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu áp dụng thử nghiệm và kiểm tra kết quả ở lớp10,11,12 chuyên văn của nhà trường để đi đến kết luận và để ra những giải phápđược đề cập trong chuyên đề

5 Cấu trúc

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung của chuyên đề bao gồm nhữngmục chính như sau:

1.Cơ sở lý luận

2 Một số kĩ năng khi viết bài văn NLXH

3 Một số ví dụ minh họa (đề, gợi ý đáp án và bài viết tham khảo)

Bàn về khái niệm văn nghị luận xã hội, đã có rất nhiều ý kiến, nhận định uy

tín được đưa ra Dưới đây là một số ví dụ:

Theo Bảo Quyến: “Văn NLXH là văn nghị luận về một vấn đề xã hội, bao gồm những vấn đề thuộc mọi quan hệ, hoạt động của con người trong mọi lĩnh vực đời sống, xã hội cũng như chính trị, kinh tế, giáo dục, môi trường, dân số…”

Theo giáo sư Đỗ Ngọc Thống: “Văn nghị luận xã hội là thể văn hướng tới phân tích, bàn bạc về các vấn đề liên quan đến các mối quan hệ của con người trong đời sống xã hội Mục đích cuối cùng của nó là tạo ra những tác động tích cực đến con người và những mối liên hệ giữa con người với con người trong xã hội.” [5,5]

Theo nhà giáo Hoàng Dân: “Nghị luận xã hội là một kiểu bài dùng lí lẽ và thực tế để giải quyết một vấn đề đặt ra trong xã hội, từ những vấn đề trong cuộc sống hàng ngày ở cộng đồng lớn nhỏ đến những vấn đề chính trị rộng lớn, từ những vấn đề luân lí đạo đức cá nhân đến những vấn đề có tầm quan trọng về triết

lí nhân sinh Đó là những vấn đề chính trị - xã hội có liên quan đến mỗi cá nhân,

nó khiến mọi người phải suy nghĩ và có trách nhiệm tham gia giải quyết bằng một phương thức nào đó (nói, viết, hành động) để góp phần duy trì sự tồn tại của cộng đồng.” [6,5]

Theo Từ điển từ và ngữ Hán Việt, “nghị luận” là dùng lí luận để phân tích ý nghĩa phải trái, bàn bạc, mở rộng vấn đề Còn “xã hội” trước hết là một tập thể người

cùng sống, gắn bó với nhau trong quan hệ sản xuất và các quan hệ khác Cũng có

thể hiểu, “xã hội” là những gì thuộc về quan hệ giữa người và người về các mặt

chính trị, kinh tế, triết học, lịch sử, văn học, ngôn ngữ…[1] Từ đó, có thể hiểuNLXH là thể văn hướng tới phân tích, bàn bạc về các vấn đề xã hội, mối quan hệcon người trong xã hội, những đòi hỏi của cuộc sống cũng như những yêu cầu củacon người, thực trạng xã hội và các hiện tượng đời sống Mục đích cuối cùng của

nó là thể hiện chính kiến, quan niệm của người viết về vấn đề đặt ra đồng thời tạo

ra những tác động tích cực đến con người và những mối quan hệ giữa người vớingười trong xã hội

Yêu cầu đối với bài văn NLXH trước hết cũng là đảm bảo kĩ năng nghị luận nóichung (tập trung hướng tới luận đề để bài viết không tản mạn, có ý thức triển khaithành những luận điểm chặt chẽ, nhất quán, tìm được những dẫn chứng xác đáng,giàu sức thuyết phục) Bên cạnh đó, bài văn NLXH cũng cần đảm bảo về nội dungkiến thức mang màu sắc chính trị, xã hội (những hiểu biết về chính trị, pháp luật,những kiến thức nền tảng về truyền thống lịch sử, văn hoá, đạo đức, tâm lí, xã hội,những tin tức thời sự cập nhật ); đảm bảo mục đích, tư tưởng: phải vì con người,

vì sự tiến bộ chung của toàn xã hội

1.1.2 Kỹ năng là gì?

Theo Từ điển Tiếng Việt, “kĩ năng” là khả năng vận dụng những kiến thức đã thu

nhận được trong một lĩnh vực nào đó áp dụng vào thực hành [2]

1.2 Một số dạng bài NLXH

Hiện nay, tiêu chí phân loại các kiểu bài nghị loại xã hội dựa vào nội dungđang được sử dụng phổ biến nhất Theo tiêu chí này, có thể chia nghị luận xã hộithành ba dạng chính:

- Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống

- Nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí

- Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong các tác phẩm văn học.

Tuy nhiên, không thể chỉ gói gọi các vấn đề xã hội trong ba dạng cơ bản nêu trên,thực tế, đề bài NLXH vô cùng phong phú không chỉ ở nội dung xã hội được đặt ra

mà còn đa dạng trong cách thức đặt vấn đề xã hội: thông qua một ý kiến, thông quahai ý kiến đối lập, thông qua một bức tranh, một hình ảnh Cũng cần lưu ý rằng,không phải lúc nào các vấn đề cũng tách biệt rạch ròi là thuộc dạng nghị luận vềmột hiện tượng đời sống, hay thuộc dạng nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí;nhiều khi một vấn đề nhưng có sự giao thoa giữa cả hai dạng đề Song, dù thuộcdạng nào thì người viết vẫn cần nắm vững các kĩ năng làm bài cơ bản của một bàivăn NLXH

2 Một số kĩ năng khi viết bài văn NLXH

2.1 Kỹ năng nhận diện đề

- Đọc kĩ đề và yêu cầu của đề bài

- Gạch chân vào các từ khóa quan trọng để hiểu yêu cầu đề

- Nắm chắc khái niệm và đặc điểm các dạng bài nghị luận xã hội

+ Nghị luận xã hội về sự việc, hiện tượng đời sống là bàn về các vấn đề thực tiễn,

có ý nghĩa đối với xã hội Đó có thể là một vấn đề tiêu cực, cũng có thể là vẫn đềtích cực, hoặc một hiện tượng có cả mặt tiêu cực và tích cực

+ Nghị luận xã hội về một vấn đề tư tưởng đạo lí là bàn về những vấn đề nhậnthức, đạo đức, phẩm chất và những giá trị tinh thần của con người trong các mốiquan hệ xã hội

+ Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra từ các tác phẩm văn học: Từ một tác phẩmvăn học được trích dẫn (có thể là câu chuyện nhỏ hoặc đoạn trích trong tác phẩmvăn học), đề yêu cầu người viết bàn về một vấn đề có ý nghĩa xã hội nào đó (có thể

là một tư tưởng đạo lí cũng có thể là một hiện tượng đời sống)

Đôi khi, đề bài nghị luận xã hội tồn tại trong một dạng thức đặc biệt: thông quabức tranh/ hình ảnh: Từ một hình ảnh minh họa được đưa ra, người viết căn cứ vàocác dữ liệu được cung cấp trong hình ảnh để chỉ ra, bàn luận về các vấn đề có ýnghĩa xã hội được chứa đựng trong nó

Ví dụ:

Đề 1: Suy nghĩ của anh/chị về hiện tượng trầm cảm sau khi sinh của phụ nữ?

Đây là dạng bài nghị luận về một hiện tượng đời sống, đưa ra một hiện tượng phổbiến và ngày càng gia tăng trong cuộc sống đó là nguy cơ mắc bệnh trầm cảm củangười phụ nữ sau khi sinh con.

Đề 2: Suy nghĩ của anh/chị về câu nói của Albert Einstein: “Ai cũng là thiên tài.

Nhưng nếu bạn đánh giá một con cá qua khả năng leo cây của nó thì nó sẽ sống cả đời tin rằng mình là kẻ ngu ngốc”.

Từ việc lí giải các từ khóa, vế câu, nhận định trên của Albert Einstein trước hết đềcao khả năng của con người, mỗi người đều có những sở trường riêng, phù hợp vớibản thân họ - điều đó khiến họ trở thành thiên tài Vì vậy, không nên đánh giángười khác một cách phiến diện, chỉ nhìn vào những khuyết điểm của họ mà phánxét Đây là một vấn đề thuộc về lĩnh vực bàn luận về đạo đức, lối sống của conngười do vậy nó thuộc kiểu bài Nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lí

Đề 3: Suy nghĩ của anh/chị về vấn đề rút ra từ câu chuyện sau:

BÀI THUYẾT GIẢNG

Tại một ngôi làng nhỏ, có một vị giáo sư thường đến nói chuyện về cuộc sống, về cộng đồng vào mỗi ngày chủ nhật Ngoài ra, ông còn tổ chức nhiều hoạt động cho những cậu bé trong làng cùng chơi Nhưng đến một ngày chủ nhật nọ, một cậu bé, trước rất chăm đến nghe nói chuyện, tự nhiên không thấy đến Nghe nói cậu ta chán nghe những bài nói chuyện của vị giáo sư và cũng chẳng muốn chơi với những cô cậu bé khác nữa Sau hai tuần, vị giáo sư quyết định đến thăm nhà cậu

bé Cậu bé đang ở nhà một mình, ngồi trước bếp lửa Đoán được lý do chuyến viếng thăm, cậu bé mời giáo sư vào nhà, lấy ghế mời ông ngồi bên bếp lửa cho

ấm Vị giáo sư ngồi xuống, nhưng yên lặng hồi lâu, không nói câu nào.Trong im lặng, hai người cùng ngồi nhìn những ngọn lửa nhảy múa Sau vài phút, vị giáo sư lấy cái kẹp than, cẩn thận nhặt một mẩu than hồng đang cháy sáng ra và đặt riêng

nó sang bên cạnh lò sưởi Rồi ông ngồi lại xuống ghế, vẫn im lặng Cậu bé cũng

im lặng quan sát mọi việc Cục than đơn lẻ cháy nhỏ dần, cuối cùng chỉ cháy thêm được trong giây lát rồi tắt hẳn, không tạo nên đốm Nó trở nên lạnh lẽo và không còn sức sống Vị giáo sư nhìn đồng hồ và nhận ra đã đến giờ ông phải đến thăm một người khác.Ông chậm rãi đứng dậy, nhặt cục than lạnh lẽo đặt lại vào giữa bếp lửa Ngay lập tức, nó bắt đầu cháy, bắt đầu tỏa sáng, cùng với ánh sáng và hơi ấm của những cục than xung quanh nó Khi vị giáo sư đi ra cửa, cậu bé chủ nhà nắm tay ông và nói:

- Cảm ơn bác đã đến thăm, và đặc biệt cảm ơn bài nói chuyện của bác Tuần sau cháu sẽ lại đến chỗ bác cùng mọi người

(Phỏng theo Vặt vãnh và hoàn hảo, NXB Văn hóa Thông tin)

Đây là một câu chuyện dạng mini, do vậy đây là kiểu bài Nghị luận về một vấn đềđặt ra trong các tác phẩm văn học Một buổi thuyết giảng trong im lặng, nhưnghành động của vị giáo sư cùng với sự thay đổi của mẩu than khi bị đưa ra khỏi lòsưởi và khi được đặt lại vào lò sưởi, đã giúp cho câu bé và chúng ta nhận ra bài học

về thông điệp sống: con người chỉ có thể tỏa sáng khi tự biết mình, không kiêu

căng, tự phụ và phải hòa trong cuộc sống chung với cộng đồng, cá nhân sẽ trở nên

mờ nhạt nếu tách khỏi cộng đồng

Đề 4 : Suy nghĩ của anh/chị về bức ảnh sau:

(Nguồn: Internet)

Từ hình ảnh minh họa được đưa ra ta có thể dễ dàng nhận diện kiểu bài: Nghị luận

xã hội về một vấn đề tư tưởng đạo lý được đặt ra từ hình ảnh Căn cứ vào hànhđộng của hai nhân vật, bối cảnh, vấn đề được đặt ra ở đây là: có những người dù đã

đi một chặng đường dài để vươn tới thành công nhưng lại bỏ cuộc ở giây phút cuốicùng, cũng có những người dù không biết con đường phía trước còn bao xa nhưngvẫn lạc quan, nỗ lực, cố gắng hết mình

2.2 Kỹ năng lập dàn ý

2.2.1 Nghị luận về một hiện tượng đời sống

Khác với dạng đề bàn về một tư tưởng đạo lý, dạng đề này thường nêu lên mộthiện tượng có thật trong đời sống xã hội Đó có thể là một hiện tượng tích cực,nhưng cũng có thể là một hiện tượng tiêu cực trong xã hội, hoặc một hiện tượng có

cả hai mặt tích cực lẫn tiêu cực Do đó, đòi hỏi người viết bằng nhận thức của bảnthân thể hiện được chủ kiến của mình, bằng phân tích và lập luận để ca ngợi vàbiểu dương cái đẹp, cái tốt, cái thiện (chân, thiện, mỹ) và lên án, vạch trần cái xấu,cái ác, cái phi nhân Tất nhiên những hiện tượng đời sống nêu trong các đề văndạng này vừa phải gần gũi với tuổi trẻ học đường vừa có ý nghĩa lớn lao đối với cảcộng đồng dân tộc và thế giới

Đề luyện tập viết các bài nghị luận về một hiện tượng đời sống, trước hết cần biếtnhận diện hiện tượng ấy (sự việc, con người): các biểu hiện, các dạng tồn tại, thậmchí cần cả những số liệu cụ thể Thực hiện thao tác này đòi hỏi học sinh một sựhiểu biết và quan tâm đến các vấn đề đang tồn tại trong đời sống xã hội có sựchuẩn bị trước bằng việc chú ý nghe thời sự hằng ngày, cập nhật thông tin về cácvấn đề trong nước cũng như quốc tế Tất nhiên không phải hiện tượng nào cũngđược đặt trong các bài nghị luận xã hội mà phải là những gì có ý nghĩa sâu sắc, tạoảnh hưởng rộng - và thường là ảnh hưởng xấu đến đời sống cộng đồng và cuộcsống của chính lứa tuổi học sinh: ô nhiễm môi trường, an toàn giao thông, các cănbệnh xã hội như HIV/AIDS, các tệ nạn xã hội như nghiện ma túy, mại dâm, cácthói quen xấu như ham mê trò chơi điện tử, hút thuốc lá, quay cóp bài trong giờkiểm tra Tất nhiên cũng có khi người ra đi đưa ra những hiện tượng có ảnh

hưởng tích cực làm đề tài bàn luận như việc triển khai “quỹ vì người nghèo”, sự trở

lại của trào lưu sống tối giản, phong trào thanh niên tình nguyện, những tấm gươnghiếu thảo, vượt khó của thanh thiếu niên Khi phản ánh thực tại, ta cần đưa ranhững con số, những thông tin cụ thể, tránh lối nói chung chung, mơ hồ vì chính sự

cụ thể của thông tin sẽ tạo sức thuyết phục cho những ý kiến đánh giá sau đó.Chẳng hạn muốn bàn về tình trạng ô nhiễm nguồn nước, cần tìm thông tin về

những con sông đang bị ô nhiễm nặng nhất, mức độ ô nhiễm cụ thể, các loại chấtgây ô nhiễm điện có mặt trong nguồn nước sông Muốn bàn về nạn bạo hành đốivới phụ nữ, cần tìm hiểu xem trong xã hội hiện tại người phụ nữ phải đối mặt vớinhững kiểu dạng bạo hành như thế nào, tỉ lệ phụ nữ phải sống chung với nạn bạohành

Sau khi xác định rõ thực trạng, cần phân tích hiện tượng ở các mặt nguyên nhân,hậu quả và cố gắng tìm các giải pháp để giải quyết thực trạng đó.Việc này khôngquá khó Chỉ cần chú ý một chút từ cách nói của các phóng viên, bình luận viêntrên báo chí, đài, chú ý quan tâm đến dư luận xã hội và chịu khó tìm hiểu cuộcsống xung quanh mình là các em sẽ làm được Tuy nhiên, khi nghe và tiếp nhậnthông tin, dư luận, cần có sự tỉnh táo để xem xét, chọn lọc và xử lý thích đáng trên

cơ sở hiểu biết và cố gắng xây dựng một lập trường tư tưởng vững vàng, tránhchạy theo dư luận không chính thống và cái tôi chủ quan, hồ đồ khi phân tích, đánhgiá hiện tượng Lưu ý là khi phân tích nguyên nhân nên chú ý tới các mặt kháchquan - chủ quan Chẳng hạn với hiện tượng tai nạn giao thông thì nguyên nhânkhách quan là do hệ thống giao thông còn nhiều bất cập (cách phân luồng, phântuyến, hệ thống biển báo chỉ dẫn, chất lượng của cơ sở hạ tầng và phương tiệntham gia giao thông ), nguyên nhân chủ quan là người tham gia giao thông chưa ýthức đầy đủ về trách nhiệm, chưa nắm vững luật pháp hoặc cố tình vi phạm quyđịnh an toàn giao thông, chưa chú ý đúng mức tới vấn đề an toàn Khi đánh giáhậu quả cần xem xét ở các phạm vi cá nhân - cộng đồng, hiện tại - tương lai Ví

dụ: nạn bảo hành phụ nữ gây hậu quả nghiêm trọng không chỉ với chính người phụ

nữ về mọi mặt sức khỏe cũng như tâm lý mà ảnh hưởng đến toàn xã hội trong cảquá trình phát triển lâu dài, hiện tượng nghiện trò chơi điện tử không chỉ làm haotốn tiền của, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển nhân cách cá nhân mà còn tạo mầmmống cho những bất ổn trong xã hội Còn khi tìm giải pháp, ta cần xem lại phầnnguyên nhân vì chính nó là gợi ý tốt nhất, nguyên nhân nào giải pháp ấy chính làcách giải quyết triệt để vấn đề Chẳng hạn một trong những nguyên nhân của nạnbạo hành phụ nữ là nhận thức về bình đẳng giới thì một trong những giải phápkhắc phục tình trạng này là tuyên truyền giáo dục để nâng cao nhận thức và ý thức

về bình đẳng giới cho cộng đồng, nguyên nhân của tai nạn giao thông là do ngườitham gia giao thông chưa có ý thức trách nhiệm, chưa nắm vững luật pháp và chưachú ý đầy đủ đến sự an toàn thì một trong những giải pháp có thể thực hiện làtuyên truyền, giáo dục về an toàn giao thông, xây dựng chế tài xử phạt đối vớinhững trường hợp vi phạm an toàn giao thông

Về cơ bản, bài nghị luận về hiện tượng đời sống cần là sự bộc lộ vốn hiểu biết vàlập trường, thái độ của người viết về hiện tượng được đề cập đến Vì vậy, bên cạnhviệc nắm vững các bước cơ bản trong quá trình làm bài, người viết còn cần thểhiện tiếng nói cá nhân và quan điểm đánh giá giải thích rõ ràng, sắc sảo, bài viếtmới có sức thuyết phục

2.2.2 Nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lí

Đối với học sinh trong nhà trường phổ thông do tâm lý lứa tuổi và nhận thức nêunhững vấn đề đặt ra để bàn luận không phải là những vấn đề phức tạp lớn lao màchỉ là những khía cách đạo đức tư tưởng tình cảm gắn liền với cuộc sống hàngngày như tình cảm quê hương, gia đình, ý thức trách nhiệm, tinh thần học tậpphương pháp nhận thức… Những vấn đề này có thể đặt ra một cách trực tiếpnhưng thường là được gợi mở qua một câu danh ngôn (tục ngữ, ca dao, câu nói củacác bậc hiền triết, các lãnh tụ, các nhà văn hóa khoa học, nhà văn nổi tiếng…).Đối với dạng đề nghị luận về một tư tưởng đạo lí để giải quyết vấn đề cần lưu ýcách học sinh xem xét nó từ nhiều góc độ Cách đơn giản nhất là đặt ra đặt ra vàtrả lời những câu hỏi Sau đây là một số dạng câu hỏi chính:

- Nó là gì?

- Nó như thế nào?

- Vì sao lại như thế?

- Như thế thì có ý nghĩa gì với cuộc sống, với con người, với bản thân?

Từ việc đặt ra và trả lời các câu hỏi có thể hình dung một bài văn nghị luận về một

tư tưởng đạo lí cần được triển khai theo 3 bước cơ bản sau:

- Giải thích, cắt nghĩa

- Lý giải

- Đánh giá

Cụ thể như sau:

Bước 1: Giải thích, cắt nghĩa

Tùy theo từng yêu cầu cụ thể và mức độ mà cách giải thích có thể sẽ khác nhau

Chẳng hạn với câu thơ của Nguyễn Đình Chiểu “Hỏi thời ta phải nói ra/ Vì chưng hay ghét cũng là hãy thương”, điều cần giải thích trước hết là khái niệm “ghét” và

“thương” rồi trên cơ sở đó giải thích, cắt nghĩa nội dung ý thơ Nguyễn Đình Chiểu Với lời dạy của Phật “Giọt nước chỉ hòa vào giữa biển cả mới không cạn mà thôi”, trước hết cần xác định nghĩa đen của từ “giọt nước”, “biển cả”,“không cạn” rồi suy luận ra nghĩa bóng Với quan niệm của Trịnh Công Sơn “Sông vẫn chảy đời sông, suối vẫn trôi đời suối, sống trên đời cần có một tấm lòng, dù chỉ là để gió cuốn đi”, cần lần lượt giải thích các mệnh đề, các hình ảnh “sông vẫn chảy đời sông”, “suối vẫn trôi đời suối”, “sống trên đời cần có tấm lòng tấm lòng dù chỉ để gió cuốn đi” để trên cơ sở đó xác định chính xác nội dung thông điệp được gửi

gắm trong câu nói

Có những đề bài, khâu giải thích có thể làm rất gọn gàng, đơn giản, nhất là khitrong yêu cầu nhận định không có những khái niệm phức tạp, khó hiểu hay nhữnghình ảnh có khả năng khơi gợi tư tưởng sâu xa Thế nhưng lại có những đề bàikhâu giải thích cần làm rất công phu Chẳng hạn với quan niệm của Viên Mai

“Làm người không thể không phân biệt giữa nhu mì và nhu nhược, giữa cứng cỏi

và cường bạo, giữa tiết kiệm và keo kiệt, giữa trung hậu và khờ khạo, giữa sáng suốt và cay nghiệt, giữa tự trọng và tự đại, giữa khiêm tốn và hèn hạ Mấy cái đó hình như giống nhau mà thực khác nhau”, có rất nhiều các mệnh đề cần giải thích như là “làm người”, phân biệt “cường bạo và cứng cỏi”, “nhu mì và nhu nhược”,

“keo kiệt và tiết kiệm”, “tự trọng và tự đại”,“trung hậu và khờ khạo”, “khiêm tốn

và hèn hạ”, “sáng suốt và cay nghiệt”… Bởi vì nếu không giải thích tận tường

những mệnh đề ấy sẽ không xác định nổi ý nghĩa, phạm vi nghĩa trong quan điểmcủa Viên Mai

Bước 2: Lý giải

Bản chất của thao tác này là giảng cái nghĩa lý của vấn đề được đặt ra để làm sáng

tỏ bản chất vấn đề cùng với các khía cạnh, các mối quan hệ của nó

Để làm được điều này, chúng ta cần tách vấn đề thành các khía cạnh nhỏ để xemxét, nghiên cứu Cách đơn giản nhất là đặt ra các câu hỏi để khảo sát, tìm hiểu.Muốn đặt ra được những câu hỏi thật sự cần thiết cho việc giải quyết yêu cầu đề,cần làm tốt khâu giải thích để xác định chính xác vấn đề mà đề bài đặt ra cùng vớicác khía cạnh, phương diện của nó Chỉ khi ấy mới có thể xác định được những gìcần lý giải cho vấn đề trở nên sáng tỏ, rõ ràng

Chẳng hạn với vấn đề nhận thức đặt ra trong quan niệm của J.Houston: “Chúng ta

sẽ nắm được 10% những gì đọc được, 15% những gì nghe thấy và 80% những gì

tự trải nghiệm” thì sau khi giải thích để xác định rằng chúng ta chỉ làm được phần nhỏ những gì mình đọc được, nghe thấy và sẽ nắm được phần lớn những gì

sự trải nghiệm”, chúng ta có thể đặt ra những câu hỏi sau:

- Vì sao chúng ta chỉ tiếp thu được một phần nhỏ những gì đọc được, nghe thấy?

- Vì sao chúng ta sẽ nắm được phần lớn những gì tự trải nghiệm?

Việc suy nghĩ tìm ra câu trả lời sẽ giúp ta tháo gỡ dần để tiếp cận và nắm vững bảnchất vấn đề Với câu hỏi thứ nhất, chúng ta cần thấy rõ những khía cạnh sau:

- Vì mỗi chúng ta đều chỉ có một giới hạn về năng lực, một giới hạn về chuyênmôn và một giới hạn về phạm vi hiểu biết nên không phải những gì ta đọc đượcnghe thấy đều có thể hiểu hết được

- Vì trong trường hợp đó sự tiếp thu của chúng ta chỉ là tiếp thu một cách gián tiếpqua hiểu biết, nhận thức cách nhìn và cách lý giải của người khác

- Vì những gì đọc được, nghe thấy mà chưa có sự kiểm nghiệm trong thực tế thì ýnghĩa giá trị của nó chưa thể bộc lộ rõ ràng trọn vẹn.

Với câu hỏi thứ hai, chúng ta cần thấy được những khía cạnh sau:

- Khi trải nghiệm, chúng ta sẽ nắm bắt trực tiếp vấn đề trong ý nghĩa thực tế củanó

- Khi trải nghiệm, dù thành công hay thất bại ta cũng có được những kinh nghiệmthực tế để giải quyết vấn đề

- Khi tự trải nghiệm, ta sẽ phải vận dụng toàn bộ năng lực hiểu biết trong quá trìnhtích lũy trước đó để ứng phó, xử lý những tình huống cụ thể, đó chính là điều kiện

có trong những đề bài đề cập đến những vấn đề gắn liền hoặc gần gũi với đời sốngcủa lứa tuổi học sinh Ví dụ: phương pháp học tập, tích lũy kiến thức, quan hệ bạn

bè, cách sống và cách ứng xử… ở đề bài như thế việc liên hệ mở rộng càng chứng

tỏ mức độ hiểu và khả năng cảm nhận vấn đề của học sinh

2.2.3 Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

Đây là dạng đề tổng hợp, đòi hỏi học sinh kiến thức về cả hai mảng văn học và đờisống, cũng đòi hỏi cả kĩ năng phân tích văn học và kỹ năng phân tích, đánh giá cácvấn đề xã hội Nghĩa là có thể kiểm tra được người biết cả về kiến thức văn học vàkiến thức đời sống Đề thường xuất phát từ một vấn đề xã hội giàu ý nghĩa có trongmột tác phẩm văn học nào đó để yêu cầu học sinh bàn bạc rộng ra về vấn đề xã hội

đó Vấn đề xã hội được bàn bạc có thể rút ra từ một tác phẩm văn học đã học trongchương trình nhưng cũng có thể người viết phải rút ra từ một câu chuyện chưađược học (thường là một câu chuyện ngắn gọn giàu ý nghĩa, truyện mini)

Để làm dạng bài này, người viết trước hết phải phân tích tác phẩm theo hướng làm

rõ vấn đề xã hội cùng với các khía cạnh, các phương tiện biểu hiện của nó Chẳng

hạn trong sách giáo khoa lớp 11 nâng cao có đề bài sau: Từ bài thơ “Tiến Sĩ Giấy” của nhà thơ Nguyễn Khuyến, anh (chị) hãy viết bài văn bàn về danh và thực trong cuộc sống hiện nay Với đề bài này, trước hết cần phải phân tích sơ lược bài thơ

“Tiến sĩ giấy” để xác định vấn đề mà Nguyễn Khuyến đặt ra là sự mâu thuẫn giữa

cái danh tiến sĩ với cái thực tầm thường, thấp kém cả về năng lực và vai trò củaông tiến sĩ trong xã hội đương thời khiến cho danh hiệu tiến sĩ cao uý là thế lại hóathành giả dối, đáng kinh và những nỗ lực học hành để cầu chút công danh lại hóathành đáng thương, thảm hại Sau khi đã xác định chính xác vấn đề, cần xem xét ýnghĩa của nó trong tác phẩm, trong cuộc sống ở thời điểm tác phẩm ra đời và ý

nghĩa của vấn đề đó với cuộc sống hôm nay Bài thơ “Tiến sĩ giấy” ra đời vào thời

kỳ đất nước đã rơi vào họa xâm lăng, bút nghiên, chữ nghĩa của ông tiến sĩ không

đủ để cứu nước, cứu đời, tài cán của ông tiến sĩ không đủ để đuổi giặc Đó là cònchưa kể đến chuyện xã hội giao thời lố lăng, chuyện mua quan bán tước chả khác

gì mua bán những món hàng thông thường thì cái danh tiến sĩ lại càng không đánggiá Khi bàn về vấn đề trong mối liên hệ với cuộc sống hiện tại, ta sẽ tùy theo tínhchất của vấn đề mà có cách xử lý cụ thể Nếu vấn đề đặt ra mang màu sắc tư tưởng,đạo lí cần trở lại với mô hình cắt nghĩa - lý giải - đánh giá Nếu vấn đề đặt ra làmột hiện tượng đời sống cần trở lại với mô hình thực trạng - nguyên nhân- kết quả

(hậu quả) - đề xuất ý kiến (nêu giải pháp) Chẳng hạn với đề bài “Đọc truyện Tấm Cám, anh (chị) có suy nghĩ gì về cuộc đấu tranh giữa người tốt và kẻ xấu, cái thiện

và cái ác trong xã hội xưa và nay”, sau khi nói về chuyện Tấm Cám và cuộc đấu

tranh giữa người tốt và kẻ xấu, cái thiện và cái ác trong xã hội thời xưa, cần thấyrằng đây là một hiện tượng đời sống tồn tại trong cuộc sống mọi thời Xác địnhđược điều này khi chuyển sang bàn về cuộc đấu tranh trong xã hội ngày nay, cầnnhìn rõ thực trạng về sự tồn tại của cái xấu, cái ác trong xã hội hiện tại, nguyênnhân, hậu quả của hiện tượng này và đề xuất giải pháp khắc phục Có những vấn

đề vừa mang màu sắc tư tưởng đạo lí lại vừa mang dáng dấp của một hiện tượngđời sống Để xử lý loại vấn đề như thế cần có sự linh hoạt trong cách thức Chẳng

hạn, vấn đề “danh” và “thực” là một vấn đề thuộc về nhận thức, tư tưởng song cách ứng xử với “danh” và cái “thực” lại là một hiện tượng đời sống khá phức tạp

thì để bàn về danh và thực trong cuộc sống ngày hôm nay, ta cần hiểu khái niệm

“danh”,“thực”, mối quan hệ cần có giữa hai vấn đề này, tác dụng, ý nghĩa của sự

tương xứng giữa danh và thực cũng như tác hại của mối quan hệ khập khiễng giữachúng Bước tiếp theo, cần phân tích thực tế quan hệ giữa danh và thực trong đờisống xã hội hiện nay ở các mặt thực trạng, nguyên nhân, kết quả và hậu quả củamối quan hệ này Cuối cùng, người viết nên có một phần nêu kinh nghiệm, bài họcnhân sinh mà mình nhận thức được đúc rút ra từ toàn bộ quá trình tìm hiểu vấn đề

về vấn đề danh và thực thì bài học rút ra là không nên chạy theo những thứ danhtiếng hão song cũng không nên thờ ơ, coi thường cái danh, cần tu bổ cho cái thực

để cái danh đáng được tôn trọng

Cần lưu ý là dạng bài này rất dễ lẫn với bài nghị luận văn học vì buộc phải có khâuphân tích tác phẩm để xác định vấn đề cần nghị luận Để tránh nhầm lẫn cầm xácđịnh và phân biệt rõ sự khác biệt về mục đích và cách thức tiến hành Mục đích củaNghị luận văn học là bàn bạc, phân tích để đánh giá chất lượng nội dung nghệthuật của văn bản tác phẩm Còn mục đích của NLXH là phân tích, đánh giá đểđưa ra ý kiến về vấn đề xã hội được đặt ra ở văn bản tác phẩm đó Vì thế khi làmbài Nghị luận văn học cần cắt nghĩa, bình giá cái hay, vẻ đẹp của các yếu tố củavăn bản như ngôn ngữ, hình tượng, về cả hai phương diện nội dung ý nghĩa và đặcsắc nghệ thuật Còn khi làm bài Nghị luận xã hội lại chỉ cần chú ý đến mặt nộidung Hơn nữa, với bài Nghị luận văn học, phân tích văn bản là mục đích còn trongNghị luận xã hội nó lại chỉ là phương tiện, là thao tác đầu tiên khởi đầu cho cả mộtquá trình sau đó.

2.2.4 Ngoài ba dạng đề NLXH quen thuộc như đã trình bày ở trên, dưới đây xin

trình bày sâu thêm 1 dạng đề đặc biệt, đó có thể là vấn đề hiện tượng đời sống hoặc

tư tưởng đạo lý nhưng được trình bày dưới hình thức bức tranh/hình ảnh Đây làdạng đề mới xuất hiện trong những năm gần đây ở Việt Nam, bởi vậy việc tiếp cận,cũng như xử lí dạng đề này vẫn còn là vấn đề mới mẻ đối với người viết Cũnggiống như dạng đề Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong các tác phẩm vănhọc, dạng đề này yêu cầu kĩ năng thường thức nhiếp ảnh, hội họa và kĩ năng tổnghợp các kiến thức đời sống xã hội Đằng sau những bức tranh là những vấn đề có ýnghĩa nhân sinh, mà yêu cầu đặt ra với người viết là cần tìm ra những vấn đề ấy từnhững dữ liệu cho sẵn như chi tiết, hình ảnh biểu tượng,… trong bức tranh Thamkhảo một số đề lấy từ các hình ảnh/ bức tranh sau đây:

ý cũng cần bám theo hướng dẫn đã nêu ở mục 2.2.1 ở trên Đối với bức ảnh 1 tacần chú ý tới không gian bị bao trùm bởi khói bụi và rác thải, đó là biểu hiện của

hiện trạng ô nhiễm môi trường nặng nề Hình ảnh con người ở vị trí trung tâmchính là sự gợi dẫn về thông điệp: những hành động của con người là nguyên nhântrực tiếp gây ô nhiễm môi trường, song chính họ cũng là người gánh chịu nhữnghậu quả nặng nề đó Sau khi xác định được vấn đề và kiểu bài, người viết cần tiếnhành chỉ ra và giải thích, phân tích khái niệm, nguyên nhân, thực trạng, hậu quả,cách khắc phục hiện tượng ô nhiễm môi trường Đây là một vấn đề khá quen thuộc

do vậy, việc nêu ra các dẫn chứng cần mới mẻ, mang tính thời sự để bài viết khôngtrở nên nhàm chán Song song với việc phân tích những cơ sở khách quan cũng cầnnêu ra những ý kiến chủ quan, bài học nhận thức riêng để bài viết có được màu sắc

cá nhân Còn đối với bức tranh thứ 3, hình ảnh quan trọng nhất là sự đối lập giữahai con người Một người với trang phục sang trọng điển hình cho sự khá giả vềvật chất; người còn lại ăn mặc rách rưới, nghèo túng và đang cần sự giúp đỡ Hìnhảnh gợi dẫn nhất là chiếc gương và hành động của người đàn ông giàu có khi nhìnvào chiếc gương mà người nghèo khổ kia đang cầm Từ đó, có thể rút ra thông điệp

về một lối sống đẹp, biết đặt mình vào vị trí của người khác để cảm thông và chia

sẻ Đây là một đề bài thiên về kiểu bài nghị luận về một tư tưởng đạo lí cho nên để

thuyết phục người đọc cần biết đặt ra và trả lời những câu hỏi như Tại sao? Như thế nào? Nếu không thì ra sao? Lối viết không chỉ mang sự sắc sảo, khách quan

mà còn phải thuyết phục bằng tình cảm, như vậy mới có thể tác động được tớinhận thức và trái tim người đọc Tuy vậy, cũng có những bức tranh lại mang màusắc của cả hai kiểu bài nghị luận xã hội trên ví dụ như bức tranh thứ 2.Vấn đề đượcđặt ra ở bức tranh thứ hai là thói sống giả tạo, lợi dụng lòng tin của người khác đểlàm những việc xấu xa Đây vừa là một hiện tượng tiêu cực ở đời sống, vừa liênquan đến vấn đề đạo đức và lối sống do vậy cần kết hợp cả kĩ năng, kiến thức khiviết kiểu bài nghị luận về một hiện tượng đời sống và kiểu bài nghị luận về một tưtưởng đạo lí Trước hết nêu ra thực trạng, nguyên nhân lối sống giả tạo, từ việcnhận thức được sự nguy hại của vấn đề nêu người viết lấy cơ sở đạo lí để phê phánthói sống ấy từ đó hướng con người tới một lối sống đẹp, sống tốt hơn Cuối cùngnêu ra kinh nghiệm bản thân, bài học nhận thức và hành động thực tiễn không nênlợi dụng sự tin tưởng của người khác, cũng không thể mang bộ mặt giả tạo mà làmphương tiện cho cái xấu xa, bạo tàn

Nói tóm lại, về bản chất hướng phát triển và xây dựng ý khá giống với kiểubài Nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong các tác phẩm văn học, điểm mớicũng là điểm khó nhất của kiểu đề này đó là việc tiếp nhận hình ảnh được minhhọa trong đề Tuy ưu điểm là không giới hạn tư duy của người viết, nhưng nếungười viết không biết cách tiếp nhận, không lí giải được những chi tiết biểu tượngmột cách hợp lí rất dễ gây nhầm lẫn và lạc đề Bởi vậy, để tránh trường hợp nàycần chú ý quan sát hình ảnh một cách kĩ lưỡng, tránh bỏ qua những chi tiết quantrọng

Trên cơ sở hiểu biết chung về cách làm bài, học sinh cần vận dụng để lậpdàn ý cho những dàn bài cụ thể Dàn ý cần rõ ràng, mạch lạc, bài viết càng dễ triểnkhai và có sức thuyết phục cao

Đề 1: Ngày nay, công nghệ 4.0 đang ngày càng tác động và gây ra ảnh hưởng sâu

rộng đến nước ta Em hãy nêu những hiểu biết của mình về cuộc cách mạng này

Đề 2: Có ý kiến cho rằng:“Tất cả mọi điều trên thế giới này đều được hy vọng làm

nên” Nhưng ngạn ngữ Latin lại nói: “Cuộc đời ngắn ngủi không cho phép ta hy vọng quá xa” Suy nghĩ của anh/chị về những ý kiến trên.

Đề 3: Kết thúc truyện ngắn “Chí Phèo” (Nam Cao) là hình ảnh Chí Phèo xách dao

đến nhà Bá Kiến và đòi “lương thiện” Câu hỏi của Chí đã gây cho bạn đọc biết bao ám ảnh: “Ai cho tao lương thiện?”

Suy nghĩ của anh (chị) về hành động trên của Chí, từ đó liên hệ đến những áp lựccuộc sống hiện nay khiến con người ta tha hóa?

* Đối với đề 1, vì yêu cầu của đề là “nêu những hiểu biết của mình” do vậy

người viết cần chú trọng đến việc đưa ra những thông tin, kiến thức của mình vềcuộc cách mạng công nghệ này; đồng thời có sự xen kẽ các ý kiến của cá nhân nêu

ra được cả mặt lợi và hại của vấn đề.Chú ý các thông tin đưa ra cần chính xác mộtcách tuyệt đối, với dạng đề này yêu cầu về tính khách quan rất cao Có thể tiếnhành lập dàn ý cơ bản như sau:

Bước 1: Cần tiến hành giải thích, cung cấp thông tin về lịch sử phát triển cũng nhưkhái niệm về cuộc cách mạng công nghệ, và cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đểngười đọc hiểu được vấn đề được nói đến là gì

- Kể từ cuối thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 21, nhân loại đã trải qua 3 cuộc cách mạngcông nghiệp (CMCN) và đang bước vào cuộc CMCN lần thứ tư, hay còn gọi làcuộc CMCN 4.0 Cuộc CMCN lần thứ 1 bắt đầu ở cuối thế kỷ XVIII gắn với côngcuộc cơ khí hoá máy chạy bằng thuỷ lực và hơi nước Giáo dục đào tạo 1.0 chỉ đápứng nhu cầu xã hội chủ yếu là nông nghiệp CMCN lần thứ 2 xuất hiện vào cuốiXIX gắn với động cơ điện và dây truyền sản xuất hàng loạt Giáo dục, đào tạo 2.0đáp ứng đòi hỏi của xã hội công nghiệp CMCN lần thứ 3 xuất hiện vào đầu thế kỷ

XX là kỷ nguyên máy tính và tự động hoá, Internet, bán dẫn Giáo dục, đào tạo 3.0đáp ứng xã hội công nghệ

- Công nghệ 4.0 là xu hướng hiện thời trong việc tự động hóa và trao đổi dữ liệutrong công nghệ sản xuất Nó bao gồm các hệ thống không gian mạng thực - ảo

(cyber-physical system), Internet Vạn Vật và điện toán đám mây và điện toán nhận thức (cognitive computing).

-> Đây là cuộc cách mạng chưa từng có trong lịch sử nhân loại, nó sẽ diễn rấtnhanh, là sự kết hợp của công nghệ trong các lĩnh vực vật lý, số hóa và sinh học,tạo ra những khả năng hoàn toàn mới và có tác động sâu sắc đối với các hệ thốngchính trị, xã hội, kinh tế của tế giới nói chung và của Việt Nam nói riêng Cuộccách mạng này sẽ mang tới nhiều cơ hội phát triển và hội nhập, nhưng đồng thờicũng đặt ra nhiều thách thức với các nước đang phát triển như Việt Nam

Bước 2: Nêu được hiện trạng (Biểu hiện) của cuộc cách mạng công nghệ 4.0.

- CMCN 4.0 trước tiên sẽ tác động mạnh mẽ đến hoạt động sản xuất, tạo nên sựthay đổi lớn trong phương thức sản xuất, sự hội tụ giữa ứng dụng vật lý và ứngdụng kỹ thuật số tạo nên sự xuất hiện Internet vạn vật (Internet of Things - IoT) sẽthay đổi nhanh chóng, sâu rộng toàn bộ chuỗi giá trị từ nghiên cứu phát triển đếnsản xuất, logistics đến dịch vụ khách hàng, giảm đáng kể chi phí giao dịch, vậnchuyển, dẫn đến những điều kỳ diệu trong sản xuất và năng suất Trong quá trìnhnày, IoT sẽ tác động làm biến đổi tất cả các ngành công nghiệp, từ sản xuất đến cơ

sở hạ tầng đến chăm sóc sức khỏe Với việc thay đổi phương thức sản xuất khi cónhững công nghệ hiện đại có thể kết nối thế giới thực và ảo, để sản xuất con người

có thể điều khiển quy trình ngay tại nhà mình mà vẫn bao quát tất cả mọi hoạtđộng của nhà máy thông qua sự vượt trội về Internet

- Theo dự báo của các chuyên gia, sau năm 2025 sẽ có khoảng 10% dân số mặcquần áo kết nối Internet; 90% dân số có thể lưu trữ dữ liệu không giới hạn và miễnphí; 1 nghìn tỷ cảm biến thông minh kết nối với Internet; Dược sĩ rôbốt đầu tiên sẽxuất hiện ở Mỹ; 10% mắt kính kết nối với Internet; Chiếc ôtô đầu tiên được sảnxuất hoàn toàn bằng công nghệ in 3D; cấy ghép thiết bị thông minh vào người; sốngười sử dụng điện thoại thông minh nhiều và 80% người trên thế giới thườngxuyên truy cập Internet; ngày càng xuất hiện nhiều sản phẩm thông minh…

- Đối với lĩnh vực thương mại, cuộc CMCN 4.0 này trước hết giúp giảm đáng kểchi phí giao dịch, vận chuyển Đối với lĩnh vực đầu tư, với bản chất của cuộc cáchmạng công nghiệp lần thứ tư, công nghệ là mảng đầu tư trở nên hấp dẫn và đầytiềm năng nhất của các nhà đầu tư trong thời gian tới, đặc biệt là công nghệ số vàInternet

- Cuộc CMCN 4.0 sẽ phát triển mạnh mẽ do nhu cầu tìm kiếm phương thức sảnxuất mới hiệu quả, bền vững hơn trước những thách thức như biến đổi khí hậu, giàhóa dân số hay các vấn đề an ninh khác ngày càng tăng lên

Bước 3: Chỉ rõ được những mặt lợi, hại của vấn đề

- Những cơ hội mới được đặt ra:

+ Cuộc CMCN 4.0 xuất hiện thời kỳ này đang là thời kỳ dân số vàng và là thời kỳđổi mới ở nước ta Đây là cơ hội hiếm có, mang tính lịch sử đối với một quốc gia

Cơ hội này đã là tất yếu cho sự ra đời Tổng cục Dạy nghề (1998), nay là Tổng cụcGDNN (2017) thuộc Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội nhằm thúc đẩy và đàotạo phát triển nguồn nhân lực lao động trực tiếp có trình độ đáp ứng nhu cầu pháttriển của đất nước trong giai đoạn lịch sử này

+ Ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8, Khóa XI đã ban hành nghị quyết số 29/NQ-TW về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu côngnghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa và hội nhập quốc tế Nghị quyết đã cho thấy sự đúng đắn và tài tình trongviệc dự đoán trước tình hình của Đảng, Nhà nước trước sự xuất hiện CMCN 4.0 vàyêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo (Nghị quyết 29 ban hành năm 2013, nhưng thuậtngữ “CMCN 4.0” mới xuất hiện đầu năm 2016) Nghị quyết đã chỉ ra những chủtrương, quan điểm lớn; xác định những mục tiêu, nội dung căn bản, những giải

pháp toàn diện về giáo dục và đào tạo nói chung và GDNN nói riêng Đây là cơ hộilớn để GDNN làm căn cứ và có định hướng phát triển đột phá vươn tầm quốc tế,

trong đó chú trọng nhiệm vụ “lấy người học làm chủ thể trung tâm của quá trình đào tạo” với quan điểm “phát triển toàn diện năng lực, phẩm chất người học” mà

nghị quyết đã đăt ra

- Thách thức mà chúng ta phải đối mặt:

+ CMCN 4.0 lần này cũng đang đặt ra nhiều thách thức mới đối với các nước đangphát triển như Việt Nam Đó là thách thức tụt hậu xa hơn, lao động chi phí thấpmất dần lợi thế, khoảng cách công nghệ và tri thức nới rộng hơn dẫn đến phân hóa

xã hội sẽ sâu sắc hơn Chính phủ, các doanh nghiệp, các trung tâm nghiên cứu và

cơ sở giáo dục tại Việt Nam cần phải nhận thức được và sẵn sàng thay đổi và cóchiến lược phù hợp cho việc phát triển công - nông nghiệp, dịch vụ và kinh tế haynguồn nhân lực trong thời kỳ Internet vạn vật và cuộc CMCN 4.0

+ Trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới vớiviệc hoàn tất nhiều hiệp định thương mại tự do quy mô lớn như TPP, FTA với EU,Liên minh kinh tế Á - Âu , việc tiếp cận thành tựu cách mạng sản xuất mới sẽ tạo

ra công cụ đắc lực giúp Việt Nam tham gia hiệu quả chuỗi giá trị toàn cầu và đẩynhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Những cải cách công nghệmang tính đột phá có thể dẫn đến những điều kỳ diệu trong sản xuất và năng suất.+ Về phía Chính phủ, dưới tác động của cuộc cách mạng này, công tác điều hànhcủa Chính phủ của Việt Nam cũng sẽ có được sức mạnh công nghệ mới để tăngquyền kiểm soát, cải tiến hệ thống quản lý xã hội Song cũng như các chính phủkhác trên thế giới, Chính phủ Việt Nam cũng sẽ ngày càng phải đối mặt với áp lựcphải thay đổi cách tiếp cận hiện tại của mình để hoạch định và thực hiện chínhsách, trong đó quan trọng nhất là phải nâng cao vai trò của người dân trong quátrình này Điều này sẽ càng có ý nghĩa hơn khi Việt Nam đang tiến vào giai đoanphát triển mới rất quan trọng đòi hỏi đổi mới mạnh mẽ về tư duy, quyết tâm caocủa Chính phủ nhằm công nghiệp hóa, hiện đại hóa

+ Về phía doanh nghiệp, chi phí cho giao thông và thông tin sẽ giảm xuống, dịch

vụ hậu cần và chuỗi cung ứng sẽ trở nên hiệu quả hơn, và các chi phí thương mại

sẽ giảm bớt, tất cả sẽ làm mở rộng thị trường và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Vềphía cung ứng, nhiều ngành công nghiệp đang chứng kiến sự du nhập của các côngnghệ mới, nó tạo ra những cách hoàn toàn mới để phục vụ cho nhu cầu trong hiệntại và thay đổi triệt để các chuỗi giá trị ngành công nghiệp đang hoạt động Do đó,các doanh nghiệp Việt Nam sẽ tiếp cận được với các công nghệ hiện đại, cải thiệnphẩm chất, tốc độ, giá cả mà khi được chuyển giao nó có giá trị hơn

+ Bên cạnh đó, người tiêu dùng cũng có được những quyền lợi nhất định khi sựminh bạch ngày càng rõ hơn, quan tâm của người tiêu dùng, và các khuôn mẫu mới

về hành vi của người tiêu dùng (ngày càng xây dựng dựa trên quyền truy cập vàocác mạng di động và dữ liệu) buộc các doanh nghiệp phải thích nghi với cách mà

họ thiết kế, tiếp thị, và cung cấp các sản phẩm và dịch vụ Khi công nghệ và tựđộng hóa lên ngôi, họ sẽ đối mặt với áp lực cần nâng cao chất lượng, cải tiến và

đổi mới các dây chuyền công nghệ, tuyển nhân lực có năng lực về công nghệ, đồngthời phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt của doanh nghiệp nướcngoài Những điều này là thực sự khó khăn trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Namvẫn còn thua kém rất lớn các doanh nghiệp nước ngoài về công nghệ, cũng nhưnhân lực và vốn đầu tư như hiện nay.

+ Việc lạm dụng quá mức máy móc, công nghiệp cũng ảnh hưởng rất nhiều tớihoạt động của con người, thậm chí là những ảnh hưởng tiêu cực Bởi vậy khôngnên phụ thuộc vào máy móc, đặc biệt là giới trẻ không nên quá chìm đắm vàokhông gian mạng ảo mà trở nên lười biếng, bị động

Bước 4: Nêu ra bài học cho giới trẻ hiện nay:

- Về kiến thức, các bạn trẻ nên bắt đầu nghĩ về sự hội tụ đáng kinh ngạc của nhữngđột phá công nghệ mới nổi Đây là cơ hội rất lớn để trau dồi kiến thức, nhất lànhững lĩnh vực như trí thông minh nhân tạo, robot, các phương tiện không ngườilái

- Nhiều công nghệ trong số đó đang ở giai đoạn khởi đầu nhưng đã đạt được bướcngoặt đáng kể trong sự phát triển Bởi chúng dựa vào nhau, kết hợp giữa các côngnghệ của thế giới vật lý, kỹ thuật số và sinh học cùng với đó là các hình thức kinhdoanh mới

- Ngoài kiến thức chuyên môn học ở nhà trường, các bạn trẻ cũng cần thiết phảihình thành thói quen đọc sách để tiếp thu kiến thức mới, đặc biệt là các sách ngoạingữ

- Ngoài ra, vấn đề thay đổi tư duy về việc học tập cũng cần được quan tâm đúngmực đối với các bạn trẻ Khi CMCN 4.0 diễn ra sẽ tạo một nền trí thức mới chia sẻqua những nền tảng như Youtube, Google, Facebook

* Đối với đề số 2, thuộc dạng đề Nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí cần

được rút ra từ 2 ý kiến đã nêu bởi vậy học sinh cần làm rõ vấn đề được đặt ra tronghai ý kiến nêu rõ quan điểm của mình về từng ý kiến (là đúng hay sai), nhận định

về mối quan hệ giữa hai ý kiến (đối lập hay bổ sung,…) sau khi đã rút ra vấn đềchung tiến hành lập dàn ý theo 3 bước đã nêu

Bước 1: Giải thích:

- Ý kiến của Martin Luther: đề cập đến tầm quan trọng của hy vọng trong cuộc đờimỗi con người

- Ngạn ngữ Latin: Những hy vọng quá xa: những hy vọng, mơ mộng viển vông,

mơ hồ khó nắm bắt, vượt xa khỏi khả năng của con người -> Ý kiến giống nhưmột lời thức tỉnh con người đừng nên ảo tưởng, mơ ước và hy vọng những điều tráithực tế cuộc sống

=> Hai ý kiến của Martin Luther và ngạn ngữ Latin tưởng chừng đối lập nhaunhưng thực chất lại bổ sung cho nhau làm nổi bật giá trị, ý nghĩa của niềm hi vọngtrong cuộc sống con người: Hãy biết hi vọng nhưng hãy nuôi những giấc mộng đẹp

/ Những giấc mộng, những khát khao hi vọng luôn luôn thường trực trong trái timmỗi con người, đặc biệt là người trẻ Thiếu hi vọng con người ta sẽ thiếu đi chấtxúc tác khiến ngọn lửa nhiệt huyết và đam mê bùng lên một cách mãnh liệt.

/ Những hy vọng đem đến cho con người ta niềm tin vào cuộc sống, đem đến chocon người ta một mục tiêu để phấn đấu, để dâng hiến hết mình Để rồi rèn chomình bản lĩnh ý chí cứng cỏi, kiên cường sẵn sàng vượt qua mọi khó khăn thửthách để đạt được điều mình muốn

+ Những hy vọng cũng đem đến cho con người sự tự tin vào khả năng của bản thân

và đem đến cho họ cơ hội để phát huy sức mạnh của bản thân

+ Tại sao không nên cho phép ta hi vọng quá xa?

/ Bởi lẽ những hi vọng quá xa sẽ khiến con người ta sống thiếu thực tế, sống chìmtrong những giấc mộng hão huyền, sinh ra thói ảo tưởng Điều đó sẽ trở thành vậtcản trở đưa con người ta đến ngưỡng cửa của sự thành công

/ Hi vọng quá xa cũng sẽ khiến con người có tâm lí tự ti, thất vọng về bản thân khikhông đạt được những điều mình mong muốn dẫu nó vượt xa ngoài tầm với củabản thân

* Với đề số 3, vấn đề mà đề bài yêu cầu được rút ra từ một tác phẩm văn học

bởi vậy học sinh cần nắm rõ được nội dung, ý nghĩa của tác phẩm được nêu ở đềbài (Chí Phèo) để tiến hành nhận diện đề bước đầu và lập dàn ý:

Bước 1: Khát quát về truyện ngắn “Chí Phèo”

- Tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao, được viết năm 1941, kể về ngườinông dân do bị đẩy đến bước đường cùng mà tha hóa, mất đi cả nhân hình lẫn nhân

tính Trong xã hội “quần ngư tranh thực” của làng Vũ Đại, Chí Phèo- nhân vật

chính của truyện đã trở thành nạn nhân chịu biết bao áp bức khổ cực

- Khi nhận ra được sự đổi thay trong chính con người mình, Chí đã tìm đến Bá

Kiến - nguyên nhân chính gây ra một “Chí Phèo”, để tìm lại lương thiện Nhưng

Chí đã mất hết mọi hi vọng và niềm tin, không thể quay đầu được nữa và phải tựsát

-> Ngày nay, dù cuộc sống đã thay đổi rất nhiều, nhưng vẫn luôn tồn tại những áplực vô hình khiến con người ta thay đổi theo chiều hướng tiêu cực, mất đi nhântính làm người

Bước 2: Giải thích:

- “Áp lực trong cuộc sống”: Là những gánh nặng, những điều mà con người ta phải chịu khi bước vào đời “Áp lực” được xuất phát từ nhiều phía, có những áp lực do

chính mình tạo ra, có áp lực do những yếu tố bên ngoài tạo nên

- “Lương thiện”: một phẩm chất tốt đẹp của con người, khi người ta không làm

điều gì xấu, trái với đạo đức và pháp luật, luôn giúp đỡ và quan tâm tới mọi người

- “Tha hóa”: Một người đang từ tốt trở nên xấu dần đi, thay đổi theo chiều hướng tiêu cực thì bị coi là “tha hóa”.

Bước 3: Bình luận:

*Những áp lực tác động vào con người là gì?

- Con người ta từ khi sinh ra đã phải chịu được rất nhiều gánh nặng trên đôi vai.Gia đình mong muốn con cháu giỏi giang, luôn có nhiều thành tích tốt Bố mẹ ông

bà nào cũng muốn con cháu mình thành công và phát triển toàn diện nhất Nhưngkhi không biết cách thể hiện những mong muốn đó, người lớn đã vô tình đặt những

áp lực không tên lên cuộc sống của con trẻ VD: Cha mẹ mong con học giỏi nhấtlớp, muốn con cái có nhiều tài năng, ông bà mong cháu của mình sẽ thành công, cóviệc làm ổn định lương cao,… Đó đều là những mong ước rất tốt đẹp, nhưng đôilúc, nó đã bị thể hiện sai cách

- Bên ngoài xã hội cũng là một trong những nhân tố chủ yếu gây ra áp lực cho mỗichúng ta Áp lực về thời đại, áp lực do những người xung quanh bạn gây lên chính

là nhân tố lớn khiến chúng ta trở nên stress, sai lầm trên con đường mà ta đang đi

*Những áp lực ấy ảnh hưởng đến chúng ta như thế nào?

- Gia đình quá căng thẳng, chèn ép con cái khiến ta mệt mỏi và trở nên sợ hãi,thậm chí là căm thù cha mẹ vì những mong đợi mà cha mẹ trông vào Con cái sẽbắt đầu biết nói dối, biết làm những việc xấu để lừa cha mẹ (quay cóp để đạt điểmcao, nói dối đi học để chơi điện tử, …) Dần dần, những hành động ấy sẽ làm concái khi lớn lên trở thành một đứa trẻ hư, thay đổi tính tình…

- Xã hội luôn mang những áp lực vô hình, to lớn khiến con người mệt mỏi Có quánhiều người và có quá nhiều những ý kiến đánh giá ta mỗi ngày Chính áp lực cuộcsống mới là lý do lớn nhất khiến mỗi người ngày càng trượt dài trên cái dốc của sựthay đổi Thua kém người khác, không xin được việc, giàu – nghèo, … Con người

vì thế mà trượt dài trên cái dốc của tha hóa

Bước 4: Mở rộng vấn đề:

- Mặc dù những áp lực khiến con người ta mỏi mệt, nhưng đôi khi nó chính làđộng lực để ta vươn lên, để tiến bước trong cuộc sống Chỉ cần ta tỉnh táo và có đủsức mạnh biến áp lực thành động lực…

- Không thể đổ lỗi tất cả cho cuộc sống, vì tha hóa thì còn do chính những sự ích

kỉ, lòng tham của con người tạo nên,…

Bước 5: Bài học mở rộng:

- Biết sống tỉnh táo, biết tự tin vượt qua mọi áp lực trong cuộc đời

- Luôn luôn lạc quan, vì lúc nào cũng sẵn có những con đường phía trước cho tabước đi, không bao giờ sợ rơi vào ngõ cụt Bởi trên mặt đất làm gì có đường,đường đi do chính chúng ta tạo thành mà thôi

2.3 Kĩ năng tạo lập văn bản

2.3.1 Kĩ năng viết mở bài

* Yêu cầu

- Ngắn gọn, súc tích: Không ít học sinh vì muốn tạo được ấn tượng từ đầu mà đãtốn rất nhiều thời gian vào phần mở bài Đây là một lỗi cần phải khắc phục vì mởbài NLXH yêu cầu cao sự cô đọng, súc tích bởi nếu quá chú trọng sẽ mất thời gian

và nếu quá dài sẽ khiến bị mất ý hoặc lặp ý trong phần thân bài

- Đầy đủ: Dù mang tính gợi mở nhưng một mở bài đúng là một mở bài phải nêu rađược yêu cầu của đề một cách rõ ràng, chính xác

- Độc đáo: Phần mở bài phải gây được sự chú ý cho người đọc về vấn đề cần nghịluận bằng cách nêu hoặc có những liên tưởng khác lạ, bất ngờ cho người đọc Đặcbiệt với học sinh giỏi bài viết NLXH yêu cầu cao tính sáng tạo, để gây ấn tượng

với người đọc về “chất riêng” của người viết.

- Tự nhiên: Một mở bài hay không đồng nghĩa với sự phức tạp cầu kì Đa số mởbài gây được cảm tình thường là những mở bài mang tính tự nhiên, gợi mở, gầngũi tạo cảm giác dễ chịu cho người đọc Do đó, phần mở bài cũng chỉ nên dùng cácngôn từ giản dị, mộc mạc, tránh sáo rỗng, tránh gượng ép Bởi điều này sẽ gây chongười đọc cảm giác mơ hồ, khó chịu về sự giả tạo

- Tránh lạc đề: Nếu xác định vấn đề sai dẫn đến việc lạc đề ngay ở mở bài sẽ là

một “điểm trừ” lớn, toàn bài có thể không trúng trọng tâm và mất đi cảm tình của

người chấm Bởi vậy một yêu cầu vô cùng quan trọng đó là phải đọc kĩ yêu cầu đề,xác định vấn đề và hướng triển khai một cách rõ ràng

* Cách viết mở bài

- Cách 1: Mở bài trực tiếp:Người viết đi thẳng vào vấn đề cần giải quyết Sau đây

là một số ví dụ và cách viết tham khảo:

Đề bài: Suy nghĩ về câu nói của nhà chính trị Mĩ Fran.KA.Clark đã nói: “Ai cũng

muốn làm những điều gì đó lớn lao nhưng không nhận ra rằng cuộc sống được tạo thành từ những điều nhỏ nhất.”

Bài làm:

“Trong cuộc sống của mỗi chúng ta, chắc hẳn ai cũng có những ước mơ, khát vọng lớn lao của riêng mình Nhưng để thực hiện được nó, mỗi chúng ta luôn cần bắt đầu đầu từ những điều nhỏ nhất Chính vì vậy, nhà chính trị Mĩ Fran.KA.Clark

đã nói: “ Aicũng muốn làm những điều gì đó lớn lao nhưng không nhận ra rằng cuộc sống được tạo thành từ những điều nhỏ nhất”.

(Trích bài làm của học sinh)

Đề bài: Suy nghĩ của anh/chị về ý kiến sau: Phải chăng đánh mất mình là mất mát

lớn nhất trong cuộc đời mỗi con người?"

Bài làm:

“Đời người ai có thể tránh khỏi những mất mát, đau thương? Sự mất mát đó để lại

một nỗi đau trong lòng người Nhưng có bao giờ chúng ta tự hỏi điều gì mới là sự mất mát đau đớn nhất? Có người đã đặt ra câu hỏi: "Phải chăng đánh mất mình là mất mát lớn nhất trong cuộc đời mỗi con người?".

(Trích bài làm của học sinh)

Ưu điểm và hạn chế của cách mở bài này :

Ưu điểm: + Trực tiếp dẫn dắt vào vấn đề, tránh được việc lan man, xa đề

+ Dễ vận dụng

+Tiết kiệm được thời gian, suy nghĩ cho người viết

Hạn chế: Ít tạo được ấn tượng lôi cuốn người đọc

- Cách 2: Mở bài gián tiếp:

Người viết dẫn dắt từ một ý liên quan đến vấn đề sẽ nêu, rồi trình bày vấn đề cầngiải quyết.Đối với một bài văn Nghị luận xã hội những kiểu mở bài gián tiếpthường thấy nhất là mở bài từ một nhận định, trích dẫn hoặc từ một câu chuyệnngắn có nội dung gần với nội dung được đặt ra ở đầu bài Sau đây là một số ví dụtham khảo:

Đề bài: Trong bài thơ “Tự sự”, Nguyễn Quang Hưng viết:

“Nếu tất cả đường đời đều trơn láng

Thì chắc gì ta đã nhận được ra ta ?

Ai trong đời cũng có thể tiến xa Nếu có khả năng tự mình đứng dậy Hạnh phúc cũng như bầu trời này vậy Đâu chỉ để dành cho một riêng ai !”

Suy nghĩ của anh/ chị về vấn đề được đặt ra từ bài thơ trên

Bài làm:

“Ông cha ta có câu: “Lửa thử vàng, gian nan thử sức” Cũng giống như thứ kim loại quý giá kia, con người nếu biết tự mình vượt qua những thử thách sẽ khẳng định được sức mạnh, giá trị của bản thân Từ đó mà cánh cửa đến với hạnh phúc, thành công ngày càng rộng mở.Đến với những vần thơ trích trong bài “Tự sự” của Nguyễn Quang Hưng, một lần nữa, ta càng thấm thía hơn bí quyết để có được thành công, hạnh phúc ấy”.

(Trích bài làm của học sinh)

Đề bài: Trong tác phẩm “Suối nguồn”, tác giả Ayrn Rand có viết: “Và ở đây, loài

người đối mặt với lựa chọn cơ bản nhất của mình: anh ta chỉ có thể tồn tại được theo một trong 2 cách – bằng cách làm việc độc lập với bộ óc của riêng anh ta, hay là trở thành một kẻ ăn bám sống nhờ bộ óc của những người khác Người sáng tạo chọn cách thứ nhất Kẻ ăn bám chọn cách thứ hai.” Từ đó nêu suy nghĩ của

anh chị về kẻ ăn bám và người sáng tạo

Bài làm:

“Nhà triết học Đức Karl Jaspers từng nói: “Con người là một thực thể không hoàn thành và không bao giờ hoàn thành, nó luôn luôn mở rộng cửa về phía tương lai Một con người hoàn thành, hiện tại không có, tương lai cũng không bao giờ có” Thực tế này nuôi dưỡng cho con người ta lý tưởng và hành động để không ngừng cải tạo, làm tốt đẹp hơn cuộc sống của bản thân mình Ở đó, theo lời nhân vật Howard Roark trong tiểu thuyết “Suối nguồn” (Ayrn Rand) chính là việc con người lựa chọn làm “người sáng tạo” hay “kẻ ăn bám”.

(Trích bài làm của học sinh)

Đề bài: “Vị thánh nhân nào cũng có một quá khứ và kẻ tội đồ nào cũng có một

tương lai” (Oscar Widle) Suy nghĩ của anh/ chị về nhận định trên.

Bài làm:

“Có một câu chuyện kể về hai chàng trai sống trong ngôi làng nọ, vì túng quẫn mà

ăn trộm cừu của dân làng Khi bị bắt, hai người bị khắc lên trán hai chữ “kẻ cắp” Người thứ nhất vì quá tủi hổ mà bỏ đi biệt tích, còn người thứ hai không nỡ rời bỏ chốn quê nên quyết định ở lại tu tâm Thời gian qua đi, một hôm có vị khách xa đến làng tò mò vì hình dấu trên mặt anh chàng kia liền hỏi vị trưởng làng Câu trả lời mà vị khách nhận được là: Tôi cũng không rõ, nhưng phải chăng, hai chữ ấy nghĩa là “thánh nhân” Bạn thấy đấy, câu chuyện thật đúng như lời Oscar Widle từng nói rằng “Vị thánh nhân nào cũng có một quá khứ và kẻ tội đồ nào cũng có một tương lai”.

(Trích bài làm của học sinh)

* Lưu ý: Khi sử dụng câu nói làm điểm tựa dẫn dắt vấn đề học sinh cần lựachọn những câu nói, nhận định gắn sát với vấn đề hoặc phục vụ một cách tốt nhấtcho ý tưởng của mình để tránh việc gây ra sự nhầm lẫn hay xa đề ngay từ mở bài.Còn đối với việc lựa chọn một câu chuyện để mở bài, đây là một cách khá khó, họcsinh chỉ nên chọn những câu chuyện có dung lượng ngắn, sát với vấn đề, có nộidung gần gũi để dẫn dắt một cách tự nhiên nhất Tuy nhiên trên khảo sát thực tếcủa chúng tôi đa số các em học sinh còn chưa thành thạo trong cách mở bài này.Một số lỗi thường gặp như chọn câu chuyện quá dài, câu chuyện không bắt đượcvào với vấn đề nghị luận hay tốn quá nhiều thời gian trong việc lựa chọn Bởi vậy,lời khuyên là, chỉ nên sử dụng cách này khi các em đã có sẵn ý tưởng, biết lựachọn câu chuyện nào cho phù hợp, để tiết kiệm thời gian Dẫu vậy đây cũng là mộtcách rất hay để thể hiện được sự tinh tế, bút lực của người viết Khi mở bài theocách này thì sang phần thân bài học sinh cần có một đoạn văn chuyển ý nêu kháiquát về tác giả, tác phẩm, vừa làm cho bài viết uyển chuyển hơn vừa tránh thiếu ýcủa bài viết

2.3.2 Kĩ năng viết kết bài:

* Yêu cầu, đặc điểm: Phần kết bài có tính chất tổng kết, khái quát những vấn đề đã

trình bày ở phần thân bài Đối với bài văn học sinh giỏi kết bài là một yếu tố quan

trọng không chỉ để bài viết hoàn chỉnh mà còn tạo chất dư ba, gây ấn tượng khóquên đối với người đọc.

*Các cách viết kết bài: (Ở đây chuyên đề của chúng tôi sẽ nêu ra 4 cách viết kết

bài, sau mỗi dạng sẽ nêu ra những ví dụ cụ thể)

- Cách 1: Kết bài mang tính tóm lược, khái quát lại những vấn đề đã nêu ra ở thânbài

Đề bài: Có ý kiến cho rằng: Sống là một cuộc vượt thoát khỏi những định kiến.

Suy nghĩ của anh chị về ý kiến trên

Bài làm:

“Như vậy,“Sống là cuộc vượt thoát khỏi những định kiến” Tất cả đều phụ thuộc vào cá nhân có ý thức vượt qua cách trở ấy của loài người Và tôi luôn tin rằng nếu cố gắng mình có thể khẳng định được nét đẹp phẩm chất người bên trong tâm hồn Một hình xăm không nói lên điều gì cả, định kiến không thể chiến thắng vẻ đẹp vốn có bên trong con người bạn…”

(Trích bài làm của học sinh)

- Cách 2: Mở rộng và phát triển vấn đề theo chiều hướng mới hoặc rộng hơn

Đề bài: Nhà văn Đoàn Minh Phượng có lần nảy ra ý tưởng về một bộ phim ngắn

với nội dung như sau: "Có một đám dân làng kia được thầy pháp của họ dạy cho bí quyết để không bao giờ còn phải gặp đau khổ phải phiền lụy, không có gì để phải xót thương Ông dạy họ làm những hình nhân bằng giấy, mỗi hình nhân nhận lấy một khoảng lịch sử, một câu chuyện, một số phận, mỗi hình nhân trở thành một số phận của mình và sau một thời gian khi số phận đó được sống đủ, người ta đem những hình nhân ấy đi nhấn chìm dưới sông, hay bất cứ một con mương con lạch nào đó tình cờ chảy ngang nơi họ sống Các hình nhân ấy nhận lấy tất cả các buồn phiền và xao động thay cho dân làng.

Dân làng bắc ghế ngồi cạnh nhau nhìn ngắm các hình nhân đại diện đi qua các thứ số phận nhỏ lớn trước khi chìm vào những dòng nước.

Những hình nhân bằng giấy càng về cuối phim càng giống người, và ngược lại Ở cuối phim ta thấy các hình nhân bằng giấy ngồi nhìn đám người vật vã trong số phận và cuối cùng bị nhấn chìm trong nước”.

Anh chị cảm nhận được điều gì từ ý tưởng của nhà văn Đoàn Minh Phượng?Hãytrình bày những suy nghĩ của mình bằng một bài văn ngắn

Bài làm:

“Thay vì kết thúc bằng cách nhắc lại những gì đã phân tích trên, tôi muốn mở

rộng thêm vấn đề theo một hướng mới Bởi đôi khi, để cho người khác thấy mình thực hiện một công việc, một trách nhiệm nào đó không phải lúc nào cũng là sai trái Chỉ là con người có điểm mạnh, điểm yếu, và chúng ta cần có nhau để tồn tại,

để sống Thế nên điều quan trọng chúng ta cần nghĩ tiếp là mỗi con người cần tìm

ra ranh giới giữa việc tìm đến sự giúp đỡ và tự tạo con đường dẫn đến hủy diệt chính mình”.

(Trích bài làm của học sinh)

- Cách 3: Vận dụng, nêu phương hướng, bài học phát huy hay khắc phục vấn đềnêu ở thân bài

Đề bài: Suy nghĩ về câu nói của nhà chính trị Mĩ Fran.KA.Clark đã nói: “Ai cũng

muốn làm những điều gì đó lớn lao nhưng không nhận ra rằng cuộc sống được tạo thành từ những điều nhỏ nhất.”

Bài làm:

“Có thể nói, cuộc sống của ta là muôn vàn những điều nhỏ nhặt thú vị Chính vì vậy, mỗi người hãy sống chậm lại, hãy cảm nhận những giá trị cao đẹp của những điều nhỏ để góp phần vun đắp lên cái lớn lao, xây dựng được những thành công của riêng mình bằng cách ngay bây giờ hãy tập bắt đầu mọi việc bằng những việc nhỏ nhất.

(Trích bài làm của học sinh)

- Cách 4: Mượn lời những câu nói, nhận định có uy tín hay những câu chuyệnmang tính chất tương đồng để thay cho lời kết luận của người viết

Đề bài: Vì mỗi khoảnh khắc đều là duy nhất…

(Trích bài làm của học sinh)

=> Đối với học sinh giỏi cần phát huy, sử dụng linh hoạt các cách kết bài nêu trên,sáng tạo nó theo cách riêng của mình để tạo ra điểm khác biệt, nâng cao hơn giữabài viết Nghị luận xã hội của phổ thông với bài viết Nghị luận xã hội của HSG

2.3.3 Một số kĩ năng tạo lập văn bản

a Kĩ năng viết đoạn văn

- Đoạn văn là một đơn vị cấu tạo nên bài văn, chú trọng đến đoạn văn cũng là chútrọng đến việc xây dựng kết cấu của một bài viết NLXH

- Một số cách để viết đoạn văn đúng, hay:

+ Xác định đoạn văn thuộc phần nào của thân bài (giải thích hay bình luận, chứngminh) để có thao tác lập luận phù hợp

+ Xác định luận điểm, các ý cần triển khai trong đoạn văn (đã xây dựng ở phần dàný) để đi đúng hướng, tránh lan man, xa đề không làm sáng rõ được luận điểm.+ Mỗi đoạn văn chỉ nên phục vụ một hoặc hai ý chính, tránh việc lẫn lộn, không rõ

ý, mất đi tính logic của văn bản

+ Đảm bảo sự cân bằng: Để tăng tính khoa học cho toàn bài các đoạn văn cần sựcân bằng, không đoạn văn nào quá dài cũng không đoạn văn nào quá ngắn

+ Diễn đạt trong sáng, hấp dẫn để tăng tính thuyết phục cho đoạn văn

+ Đảm bảo tính liên kết giữa các câu văn trong đoạn, xác định và sắp xếp các luận

cứ một cách rõ ràng (diễn dịch, quy nạp, tổng phân hợp)

VD:

Đề bài: Giản Tư Trung trong cuốn sách “Đúng việc” có đưa ra khái niệm người trí

thức Đó là những người có đủ ba điều kiện:

1) Sự hiểu biết

2) Thức tỉnh xã hội

3) Vì mục đích cao quý (hướng xã hội đến cái đúng và cái đẹp)

Nếu không hội tụ đủ ba điều kiện này(hoặc chỉ có đủ điều kiện đầu tiên) thì chỉ làtrí nô mà thôi

Anh/chị suy nghĩ như thế nào về quan điểm trên

Bài làm:

“Trong bất kì xã hội nào, thời đại nào cũng vậy, con người luôn cần có kiến thức,

có hiểu biết về cuộc sống xung quanh Thế giới mà chúng ta đang sống theo guồng quay của công nghệ, kĩ thuật số không ngừng biến đổi như vũ bão Mỗi giây trôi qua lại ghi nhận vào kho tàng tri thức của nhân loại bao khám phá mới về mọi lĩnh vực Nếu con người không có hiểu biết phong phú và không ngừng mở rộng vốn hiểu biết ấy sẽ nhanh chóng bị đánh bật ra khỏi vòng xoáy chung của cuộc sống, công việc Có ai đó đã từng nói “Điều duy nhất giúp con người tồn tại được

là khả năng thích nghi mạnh mẽ” và hiểu biết chính là một loại năng lực thích nghi của con người vói sự chuyển biến không ngừng trong cuộc sống bộn bề, phức tạp này Cứ nhìn vào cuộc hành trình của nhân loại từ lửa đến khí ga và năng lượng điện từ, từ ti vi đen trắng đến màn hình tinh thể siêu mỏng, chỉ trong vòng vài chục năm mà chiếc điện thoại bàn cồng kềnh đã bị thay thế bởi chiếc điện thoại thông minh cũng đủ thấy sự cần thiết của hiểu biết, tri thức với mỗi con người, Thiếu đi hiểu biết, con người lập tức sẽ trở nên lạc lõng, tụt lại phía sau quy luật phát triển chung.

Hiểu biết còn là một nhu cầu mang tính bản năng của con người Đứng trước thế giới phong phú với vô vàn những hiện tượng phức tạp, đa chiều, con người luôn có nhu cầu được tìm hiểu, khám phá Hiểu biết giúp chúng ta có được cái nhìn sâu sắc, toàn diện về đời sống xung quanh, tránh gặp phải những sai lầm không đáng có Ngày xưa hay ngày nay, trong bất kể lĩnh vực nào cũng vậy, không

có hiểu biết thì kể cả những công việc lao động chân tay con người cũng khó mà làm được Trồng cây, trồng lúa mà không biết gì về thời vụ, đặc tính cây trồng hay xây nhà mà không hiểu gì về loại gạch, cách thiết kế thì cũng chóng thất bại

mà thôi Con người sẽ dễ dàng bị biến thành kẻ thụ động trước cuộc sống khi không biết gì về nó Không có kiến thức, con người thậm chí không thể phục vụ nhu cầu vật chất, tinh thần của bản thân mình Thế mới thấy vốn hiểu biết, tri thức như chiếc chìa khóa duy nhất để tồn tại, để sống có ý nghĩa vậy”.

(Trích bài làm của học sinh)

=> Hai đoạn văn đều trên phục vụ cho việc lí giải, chứng minh cho luận điểm: Để

trở thành người tri thức cần “sự hiểu biết” Tuy vậy mỗi đoạn văn đều làm sáng rõ

lên một ý riêng biệt, đoạn thứ nhất nói về sự hiểu biết về kiến thức trong đời sốngthường nhật của con người; đoạn thứ hai khẳng định tích lũy kiến thức là một nhucầu bản năng của con người và tính cần thiết, lợi ích của sự hiểu biết Hai đoạn văn

có dung lượng gần như cân bằng khiến bài viết không nghiêng quá về một phần,cũng nhờ vậy mà luận điểm được sáng rõ Các ý được sắp xếp logic, rõ ràng, câuvăn có sự liên kết khiến cho tư duy được thể hiện một cách liền mạch

b Kĩ năng chuyển đoạn

- Sử dụng quan hệ từ: Việc sử dụng các quan hệ từ sẽ khiến cho các ý được liênkết, việc chuyển đoạn không khô khan và tăng tính logic cho bài viết Đây là cáchthường sử dụng nhất khi chuyển đoạn

Nối các đoạn có:

+ Quan hệ thứ tự với nhau: trước tiên, trước hết, thoạt tiên, tiếp theo, sau đó, một

là, hai là, cuối cùng, sau cùng, sau hết…

+ Quan hệ song song: một mặt, mặt khác, ngoài ra, bên cạnh đó…

+ Quan hệ tăng tiến: vả lại, hơn nữa, thậm chí…

+ Quan hệ tương đồng: tương tự, cũng thế, cũng vậy, cũng giống như trên…

+ Quan hệ nhân quả: bởi vậy, bởi thế, cho nên, vì lí do trên…

+ Quan hệ tương phản: nhưng, song, tuy nhiên, tuy thế, thế mà, thế nhưng, trái lại, ngược lại…

+ Quan hệ tổng kết với các đoạn trước: tóm lại, tổng kết lại, chung quy…

VD: Vẫn với đề bài nêu trên, để chuyển từ luận điểm thứ nhất sang luậnđiểm thứ hai là: Để trở thành người tri thức cần biết đưa sự hiểu biết của mình

“thức tỉnh xã hội” học sinh đã sử dụng những từ nối, quan hệ từ để tạo mạch logic,

mối liên kết cho hai luận điểm

Bài làm:

“Thế nhưng, chỉ có hiểu biết, có kiến thức thôi là đã đủ hay sao? Liệu tri thức có

đủ khiến con người ta sống có ích, có ý nghĩa trong đời? Từng có người chỉ ra rằng “Có một ngày bạn sẽ hiểu ra rằng, lương thiện khó hơn thông minh rất nhiều.” Có được trí tuệ, tri thức nhưng vấn đề quan trọng là dùng năng lực ấy để

có thể “thức tỉnh xã hội” và “vì mục đích cao quý”.

(Trích bài làm của học sinh )

- Dùng câu chuyển đoạn:

+ Thêm vào mạch văn những câu thông báo trực tiếp ý định chuyển đoạn củangười viết

VD:

Đề bài: David Ogilvy (1911-1999), thương nhân huyền thoại được mệnh danh

là “Cha đẻ của nghành quảng cáo” từng kể một câu chuyện rất nổi tiếng:

Một người viết lời quảng cáo mỗi ngày đi làm đều ngang qua chỗ một người ăn xin mù nơi góc phố Trên cổ người ăn xin treo một tấm biển: “Tôi bị mù Làm ơn giúp đỡ”.

Người qua đường hầu như không ai quan tâm gì đến người ăn xin mù Cho đến một ngày, khi nhà quảng cáo quyết định dừng lại, lấy bút dạ ra và viết thêm vào tấm biển của người ăn xin mấy chữ nữa Thế là những đồng xu liên tục được ném xuống Người ăn xin hạnh phúc, không hiểu chuyện gì đã diễn ra Và chờ đến khi nhà quảng cáo quay trở lại vào buổi chiều Ông hỏi nhà quảng cáo đã viết gì lên tấm biển của mình.

Nhà quảng cáo người được hậu thế cho là David Ogilvy huyền thoại, chỉ viết thêm: “Đang là mùa xuân” Tấm biển được sửa thành: “Đang là mùa xuân, mà tôi lại mù Xin giúp đỡ”.

Suy nghĩ của anh/chị về câu chuyện trên?

Bài làm:

“Có một câu chuyện dân gian về một ông quan sai người đầy tớ thông minh của mình đi tìm một món ngon nhất, anh tìm về một cái lưỡi lợn Ngày hôm sau, ông sai anh ta đi tìm một món dở nhất và thật ngạc nhiên, anh ta vẫn đem về một cái lưỡi Lời giải thích của anh đầy tớ là cái lưỡi có thể nói ra những lời ngọt ngào và những lời cay đắng, có thể đem lại lợi ích cũng có thể gây họa Vậy, để lời nói đạt hiệu quả, biết nói thôi chưa đủ, cần biết lựa cả lời Bởi vì lời nói có thể là “gói vàng”, song lời nói cũng có thể là “đọi máu”, là mật ngọt song cũng có thể thành kiếm lưỡi vô tình Nên hãy thận trọng, nghiêm túc kiểm soát từng điều ta nói, để tránh những điều đáng tiếc có thể xảy ra Những lời động viên khích lệ có thể tạo động lực giúp con người vượt qua khó khăn, đứng lên sau vấp ngã Những lời từ chối, ngăn cản có thể làm thoái chí, nản lòng Những lời phê bình thẳng thắn có thể giúp con người nhận ra và sửa chữa những sai lầm để hoàn thiện bản thân Những lời công kích, châm chọc có thể khiến người ta nóng nảy mà phạm sai lầm khủng khiếp Nói một lời yêu thương bằng trái tim chân thành, ta vun đắp thêm những yêu thương trong lòng người thân, bè bạn Nói một lời tàn nhẫn, phũ phàng, ta làm tổn thương cả bản thân mình và những người khác nữa Nói một cách khéo léo, ta có thể làm hài lòng người khác Nói một lời vụng về, ta có thể làm hỏng mọi chuyện.

Trở lại với câu chuyện của David Ogilvy, chỉ mấy chữ “đang là mùa xuân” đủ thay đổi thái độ của người qua đường đối với người ăn xin mù Lời nói tuy không

có sức mạnh vật lý thực sự, nhưng nó có khả năng thay đổi cách nghĩ, cách sống, cách lực chọn, hành động của con người nếu những lời nói ra được lựa chọn một cách kĩ càng Trong lịch sử Việt Nam, từng có một Nguyễn Trãi chỉ dùng lời lẽ mà

đủ khiến tướng giặc chấp nhận đầu hàng, cởi giáp, hạ vũ khí, nộp thành Thay cho mười vạn binh đao, những bức thư của Nguyễn Trãi đã có sức mạnh “tâm công”

để tránh thương vong cho cả hai phía Bởi những lời Nguyễn Trãi viết có lý có tình, xuất phát cả từ sự hiểu biết và tấm lòng nhân ái”.

=> Sau khi đã đưa ra lập luận được rút ra từ một câu chuyện khác, tác giả bài viếtvới ý muốn làm sáng tỏ hơn vấn đề được đặt ra ở đầu bài đồng thời thể hiện mộtluận điểm mới, đã trực tiếp quay trở lại với câu chuyện ở đầu bài Đây là một thôngbáo mang tính trực tiếp biểu hiện ý định của người viết về việc chuyển sáng mộtluận điểm mới.

*Lưu ý: Cần viết một cách khéo léo, thông báo trực tiếp không đồng nghĩa với việc

sử dụng văn nói hàng ngày sẽ khiến bài viết mất đi tính thẩm mĩ cần có

+ Chuyển đoạn bằng những câu nối kết ý một cách tự nhiên

VD:

Đề bài: Suy nghĩ của anh/chị về ý kiến sau: Phải chăng đánh mất mình là mất

mát lớn nhất trong cuộc đời mỗi con người?"

Bài làm:

“Liệu đã bao giờ bạn tự hỏi đánh mất điều gì là chả đáng sợ nhất? Người thân? Người yêu? Bạn bè? Địa vị? Hay tiền bạc? Đó là những điều ai ai cũng sợ mất nhưng ít ai quan tâm và nghĩ đến việc đã đánh mất mình hay chưa Đánh mất mình

là điều đáng sợ nhất bởi khi đánh mất mình cũng chính là khi đánh mất đi cuộc sống, một cuộc sống ý nghĩa thực sự Bởi lẽ khi đánh mất mình ta sẽ không còn biết mình là ai, ta đã quên đi những điều vốn thuộc về mình như tài năng, trí tuệ, ý chí, hay cả lòng tự trọng” [….]

(Trích bài làm của học sinh)

=> Đây là đoạn văn nằm ngay sau phần giải thích Để chuyển từ phần giải thíchsang phần lý giải cho luận điểm đầu tiên của bài, người viết đã đặt ra một loạtnhững câu hỏi, và từ những câu hỏi đó gợi dẫn đến vấn đề cần bàn luận một cáchrất tự nhiên, khéo léo, bởi vậy mà đoạn văn không quá khô khan, tăng tính thuyếtphục

*Lưu ý: Để sử dụng phương pháp này người viết cần nắm chắc được ý đồ, hướngviết của mình tránh việc gượng ép sự kết nối khiến cho các câu văn trở nên dàidòng, lan man, xa đề mà không làm bật lên được ý tưởng của người viết

=> Đây là cách khá khó, yêu cầu kĩ năng và sự sáng tạo của người viết Đặc biệtđối với học sinh giỏi kĩ năng này cần được rèn luyện, nâng cao, sử dụng thườngxuyên và linh hoạt trong các bài viết bởi nó không chỉ đem đến tính logic mà còntạo ra sự chuyển ý một cách mềm mại, gây ấn tượng, điểm nhấn cho bài viết

c Kĩ năng xây dựng luận điểm

- NLXH là một dạng đề yêu cầu cao tính khoa học bởi vậy xây dựng luận điểm làmột năng lực cần có và rèn luyện ở học sinh Dù đã làm quen ở cấp THCS nhưngđến THPT đặc biệt với HSG đây vẫn là kĩ năng quan trọng cần chú trọng Bài viết

có luận điểm sáng rõ sẽ làm tăng độ thuyết phục, truyền đạt được một cách rõ ràngsuy nghĩ của cá nhân

- Từ yêu cầu của đề người viết phải đặt vấn đề trong điểm vào trung tâm từ đó nhìnvấn đề từ nhiều phía, đặt ra những câu hỏi, từ những câu hỏi đó viết ra những luậnđiểm cần có để làm sáng tỏ vấn đề (Một cách hay để rèn luyện kĩ năng xây dựngluận điểm đó là vẽ sơ đồ tư duy)

VD:Trình bày suy nghĩ của anh/chị về ý kiến của Dostoievxky: “Cái đẹp cứu rỗi thế giới” Đối với đề bài này việc xây dựng luận điểm luôn phải xoay quanh vấn đề

“cái đẹp” học sinh cần lấy nó làm trung tâm để từ đó đặt ra những câu hỏi như :Cái đẹp là gì? Biểu hiện của cái đẹp? Tại sao nói cái đẹp cứu rỗi thế giới? Bản thânsuy nghĩ như thế nào về cái đẹp? Cần lưu ý rằng mọi câu hỏi, luận điểm cần phảiđược xuất phát từ luận đề chính, khi lập dàn ý không nên từ luận đề phụ để suy ra ýtiếp theo, mà sau khi đã hoàn tất hệ thống luận điểm mới từ mỗi luận điểm tìm raluận cứ và các ý để chứng minh cho luận cứ ấy Có như vậy bài viết mới rõ ràng,logic, không có sự hỗn loạn, lẫn lộn các phần với nhau

- Tuy nhiên để xây dựng được nhiều luận điểm sáng tạo, mới lạ, độc đáo người viếtkhông chỉ rèn luyện trên cơ sở lý thuyết không thôi cái cốt yếu vẫn là sự trảinghiệm thực tiễn Bởi vậy để viết nghị luận xã hội tốt việc đề ra các phương án chohọc sinh trải nghiệm nhiều tình huống, trực tiếp xử lý các tình huống là một ýtưởng tốt để rèn luyện vốn kiến thức đời sống cơ bản

d Kĩ năng diễn đạt, lập luận

- Chỉ ra được luận điểm nhưng triển khai như thế nào, viết thế nào cho thuyết phục

là một điều không dễ dàng Bởi vậy kĩ năng lập luận, triển khai ý là kĩ năng cần có

để viết đoạn văn hay thuyết phục

- Để lời văn có sức thuyết phục, kĩ năng diễn đạt là yếu tố quan trọng giúp học sinhbộc lộ được đến tối đa năng lực, kiến thức sẵn có của mình Đối với một bài văn

NLXH “Lời văn cần viết một cách tự nhiên, linh hoạt như đang trao đổi suy nghĩ với bạn đọc đồng trang lứa, tránh lên gân, bắt chước giọng người lớn Lời văn giản dị, sinh động, tối kị dùng những từ ngữ xa lạ, đặc biệt là những từ ngữ mình không hiểu, hoặc đưa những từ ngữ bằng tiếng nước ngoài vào bài văn một cách không cần thiết” [3;8]

- NLXH đề cao sự lập luận logic, chặt chẽ, sắc bén Theo GS.Trần Đình Sử, lập luận tức là xây dựng mối liên hệ lôgic giữa luận điểm với lí lẽ, dẫn chứng nhằm khẳng định, chứng minh cho luận điểm của toàn bài Chẳng hạn ta chọn luận điểm: Phải tôn trọng, giữ gìn tài sản công cộng Việc đầu tiên ta cần giải thích tài

sản công cộng là gì, sau đó giải thích vì sao cần bảo vệ những tài sản ấy, những ai

có trách nhiệm giữ gìn và bảo vệ, giữ gìn bảo vệ như thế nào? Ta cũng cần nêu ra một số hiện tượng như ném đá lên đoàn tàu đang chạy, tháo thanh giằng cầu đem bán sắt vụn, vẽ bậy trên tường những cầu vượt, hái hoa trong vườn triển lãm hoa,

…những hiện tượng không thể không làm chúng ta xấu hổ vì tình trạng thiếu văn hóa của một bộ phận đồng bào ta, trong đó có các bạn nhỏ ở nông thôn và thành thị Hiện tượng đó cần được xã hội, nhà trường và đông đảo bạn đọc học sinh quan tâm, như thế luận điểm của bài văn có cơ sở thực tế, dễ được mọi người đồng tình Chuỗi liên kết các vấn đề ấy tức là lập luận Mỗi vấn đề như thế sẽ được triển khai thành một đoạn văn, giữa chúng cần có các từ liên kết Quá trình lập luận cũng là quá trình lập dàn ý của bài văn.[ 3;7 ]

VD Đề bài:“Hạnh phúc được làm nên từ những giá trị nhỏ bé, bình dị của cuộc

sống” Anh/chị có đồng tình với quan điểm trên hay không, hãy viết một bài nghị

luận xã hội để làm sáng tỏ chính kiến của mình

Bài làm:

“Trong cuộc sống, nếu như ta cứ mải miết sống mà quên đi những điều nhỏ bé, ta

dễ bị choáng ngợp trước cái lớn Khi đó, ta sẽ tự ti, mất đi niềm tin vào chính bản thân mình, và không dám bắt đầu hành động, không dám đứng dậy sau một lần vấp ngã Cuộc sống cho ta nhiều sự lựa chọn nhưng nếu quên đi những điều nhỏ

bé, ta sẽ không thể tìm được lối đi cho riêng mình Thực tế, nhiều người trong chúng ta thường không thích làm những việc nhỏ nhặt, bởi vì họ nghĩ rằng làm những công việc nhỏ nhặt ấy trong quan trọng, không đưa đến thành công Thế nhưng nếu không làm những công việc nhỏ như vậy, chắc chắn ta sẽ chẳng bao giờ biết mình có thể làm được gì Ngược lại, với những người nhận ra tầm quan trọng của sự tồn tại của những điều nhỏ bé trong cuộc sống thì họ rất tự tin và dám thử thách, để tiến tới mục đích mà bản thân đã đề ra Như mỗi học sinh chúng

ta, có rất nhiều bạn vì luôn theo đuổi những điều lớn lao mà không coi trọng việc học hành nên không biết bắt đầu từ đâu để rồi kết quả học giảm sút Chính vì vậy, mỗi người cần nhận thức đúng đắn về ý nghĩa của những điều nhỏ bé trong cuộc sống.”

(Trích bài làm của học sinh)

e Kĩ năng đưa dẫn chứng chứng minh

- Một bài viết chỉ có lập luận không thôi thì chưa đủ thuyết phục mà cần sự kết hợpnhuần nhuyễn với dẫn chứng để làm sáng tỏ vấn đề

- Để đưa dẫn chứng vào bài văn NLXH thì yếu tố trước nhất là kiến thức Đối vớihọc sinh giỏi dẫn chứng trong các bài văn NLXH không chỉ yêu cầu tính chínhxác, phù hợp mà còn phải phong phú, đa dạng và đặc biệt là mang tính “thời sự”

Do vậy học sinh cần không ngừng tích lũy kiến thức từ đời sống bên ngoài, những

kiến thức từ quá khứ, sự hiểu biết một cách sát sườn với những vấn đề đang xảy ra.

Sự phong phú trong dẫn chứng sẽ khiến cho người viết có vốn kiến thức dồi dào,đưa ra dẫn chứng tiêu biểu nhất cho vấn đề cần lựa chọn, tạo ra tính mới, sáng tạocho bài viết

- Tuy nhiên, kiến thức phong phú thôi chưa đủ, để đưa dẫn chứng vào bài vănNLXH một cách hiệu quả nhất ta cần sự tinh tế, khéo léo Người viết không nênchỉ đưa ra dẫn chứng một cách đơn thuần mà cần kết hợp với dẫn chứng với lí lẽmột cách tự nhiên bằng cách sử dụng các câu liên kết, đưa đẩy từ đó tránh sựgượng ép làm giảm tính thuyết phục

- Lựa chọn dẫn chứng cũng là một kĩ năng rất cần thiết Dù lượng dẫn chứngphong phú nhưng không biết lựa chọn dẫn chứng cho phù hợp thì bài viết cũngkhông nổi bật được Để chọn được những dẫn chứng tiêu biểu nhất, phù hợp nhấthọc sinh cần nắm chắc được luận điểm mà mình cần làm sáng tỏ Có thể đặt ranhững câu hỏi như: Dẫn chứng này phục vụ cho ý tưởng gì? Điều mình cần chỉ ra

có rõ nét trong dẫn chứng đó không? ,…

Đề bài: Có ý kiến cho rằng: Sống là một cuộc vượt thoát khỏi những định

kiến Suy nghĩ của anh chị về ý kiến trên.

Bài làm:

“Định kiến ban đầu bắt nguồn từ lối suy nghĩ áp đặt Đó là hệ lụy của môi trường

sống, cách giáo dục, quan hệ xã hội và nhiều yếu tố khác nữa Sống trong cùng một gia đình, tư tưởng của bố mẹ ảnh hưởng trực tiếp di truyền đến con cái Điều

đó lí giải vì sao một đứa trẻ quý tộc ngay từ khi còn nhỏ đã mang định kiến, xa lánh bạn bè nghèo khó Nhớ lại lịch sử thế giới những năm 1930, ở Châu Âu, người da màu không bao giờ được hưởng quyền lợi hay công bằng Họ bị kì thị, bị khinh thường, rẻ rúng Người da đen không được phép đi vào các nhà hàng, khách sạn Thậm chí sinh mạng của họ còn không đáng giá bằng một con chó của người

da trắng Họ chỉ là lũ tay sai ngu dốt, mạt hạ Định kiến găm chặt vào tiềm thức, chỉ cần nhìn thấy bất cứ một ai mang màu da khác biệt đều bị coi là kẻ thấp kém hơn mình Nó đã phân tách thế giới của người da trắng và người ra màu thành hai thế giới biệt lập, cũng là cách chúng tạo ra sự khoảng cách giữa người với người, thử hỏi còn gì đáng sợ hơn khoảng cách ấy?”

(Trích bài làm của học sinh)

=> Trước hết việc lựa chọn dẫn chứng ở bài viết này tiêu biểu, gắn với vấn đề.

Đồng thời người viết không chỉ dừng lại ở việc đưa ra dẫn chứng mà việc phân tíchdẫn chứng cũng khá hay khi biết từ dẫn chứng ấy chỉ ra được tác hại to lớn của

“định kiến” Đó là cách tạo ra sự liên kết các ý một cách tự nhiên, khiến cho dẫnchứng phát huy được hết tác dụng của mình, mang tính thuyết phục cao, lôi cuốnđược người đọc

Tương tự, chúng tôi có một số cách phân tích dẫn chứng tham khảo sau:

Đề bài:“Thất bại lớn nhất của con người là sợ phải thất bại”.Anh/chị có đồng tình

với quan điểm trên hay không?

Bài làm:

“Nếu thành công là quả ngọt của những năm tháng nỗ lực theo đuổi mục tiêu, thì thất bại chính là người thầy tuyệt vời trên chặng đường ấy Thất bại cho ta những kinh nghiệm, hiểu biết mà không có bất cứ sách vở nào nói đến Bạn có biết rằng Edison đã thành công phát minh ra bóng đèn điện sau hơn 10000 lần thất bại, tất nhiên điều đó cũng đã từng đem đến cho ông những mỏi mệt; nhưng một điều chắc chắn rằng Edison không bao giờ nản chí, hai chữ “thất bại” không thể hình thành nên trong ông nỗi sợ hãi Tôi vẫn có nhớ như in những lời bất hủ của ông: “Tôi không thất bại Tôi chỉ là tìm ra được 10000 cách nó không hoạt động” Trước ý chí và niềm tin ấy, thất bại đã ngả mũ trước ông, người đàn ông không mang trong mình nỗi sợ thất bại ấy đã làm lên lịch sử với phát minh khiến toàn nhân loại sửng sốt Đúng vậy, mỗi chúng ta sinh ra định sẵn là một kẻ chiến đấu, nếu cứ mang trong mình nỗi sợ thất bại vậy kết cục chỉ là một sự tồn tại vô danh, chứ liệu rằng

có được mọi người nhớ đến muôn đời như Edison? […]”

(Trích bài làm của học sinh)

*Lưu ý rằng, khi đưa dẫn chứng không nhất thiết lúc nào cũng phải lựa chọnnhững dẫn chứng cụ thể, đôi khi cũng thể nói chung chung chỉ một tập thể, mộtloại người cũng là một cách hay:

“Ai cũng ôm giấc mộng muốn làm được những điều lớn lao, vì vậy, mơ ước, khát vọng của mỗi người chính là những điều nhỏ để tạo nên những khát vọng lớn Những nguyện vọng ấy là tâm huyết chính đáng của mỗi người vì thế mọi người xung quanh cần tôn trọng, động viên, khuyến khích họ thực hiện Như mỗi học sinh chúng ta thì mong muốn mình sẽ đỗ vào trường đại học mà mình mơ ước, bác nông dân thì mơ tới một mùa màng bội thu hay những người nghèo thì mơ tới một cuộc sống đủ cơm ăn áo mặc, có khi lại là người thầy giáo, cô giáo với ao ước được truyền lại cho học trò của mình những kiến thức bổ ích về cả học thuật lẫn đạo đức, Mong muốn của con người là vô tận và trong cuộc sống xung quanh ta

có nhiều người ấp ủ trong mình những khát vọng lớn lao”.

(Trích bài làm của học sinh)

f Một số kĩ năng khác

- Cần có sự sắp xếp cấu trúc bài viết một cách hợp lí: Đối với với đề bài cần lí giảichứng minh hai vấn đề song song thì cần sự cân bằng về dung lượng giữa các luậnđiểm Còn đối với đề bài yêu cầu tập trung vào một vấn đề trọng điểm cần biết tạo

ra điểm nhấn, nổi bật làm sáng lên yêu cầu đề, tránh việc bất cân xứng hoặc ýtưởng phụ lại nổi bật hơn ý tưởng chính.

- Phân bố thời gian viết bài một cách hợp lí: Từ việc xây dựng dàn ý học sinh nênhình thành khả năng ước lượng thời gian, xác định các phần quan trọng, và phầnphụ của bài viết để phân bố thời gian hợp lí Tránh việc mất nhiều thời gian vàomột phần mà phải lược bớt hay bỏ dở các phần còn lại

- Xác định tư tưởng: Theo GS Trần Đình Sử: Bài văn NLXH ở đây trước hết đòihỏi người viết phải bày tỏ được tư tưởng của mình Tư tưởng trong bài văn nghịluận phải là tư tưởng phù hợp đạo lí, lẽ phải thể hiện trách nhiệm của người viếtđối với đất nước, gia đình, xã hội, con người Tư tưởng trong bài văn NLXH phảithể hiện nhiệt tình, xây dưng, vun đắp cho xã hội ngày một tốt đẹp, lên án, phêphán các hành vi trái đạo đức, trái lẽ phải, có hại cho đất nước, xã hội và văn hóaViệt Nam Tư tưởng trong bài văn nghị luận phải là tư tưởng có cơ sở khách quan,góp phần làm sáng tỏ một vấn đề có ý nghĩa thực tế Tư tưởng trong bài văn nghịluận phải là tư tưởng chân thật, tự nhiên của học sinh, không phải là tư tưởng saochép trong tài liệu, với những sáo ngữ cũ mòn.Tư tưởng trong bài văn NLXH phảiđược diễn đạt bằng những luận điểm, tức là những câu văn thể hiện tập trung chomột tư tưởng Chẳng hạn: Tuổi trẻ là học tập và rèn luyện Phải tôn trọng, giữ gìntài sản công cộng Trẻ em có quyền được vui chơi… Luận điểm thứ nhất hướng tớimột số bạn trẻ chưa có ý thức học tập và rèn luyện, phí phạm thời gian trong nhữngcuộc chơi vô bổ và có hại Luận điểm thứ hai hướng tới một số đồng bào, bạn nhỏ

vì nghịch ngợm hoặc vì món lợi nhỏ mà phá hoại tài sản đắt giá của mọi người.Luận điểm thứ ba xuất phát từ thực tế là trẻ em chúng ta còn quá thiếu những sânchơi, trò chơi, ít được tổ chức đi tham quan, du lịch Mỗi câu như thế là một tưtưởng, một đòi hỏi, một nguyện vọng, quyền lợi cần được khẳng định, cần đượctrình bày để thuyết phục mọi người cùng tin theo, làm theo Tư tưởng ấy phải rõràng, lành mạnh, trong sáng, có tính xây dựng Tán thành cái gì, không tán thànhđiều gì đều phải có lí do xác đáng Điều gì đúng, điều gì sai phải được chỉ ra cụthể, nêu dẫn chứng cụ thể có sức thuyết phục Tinh thần làm văn nghị luận trongthời đại phát huy tính chủ thể của học sinh đã khác trước Học sinh là chủ nhân củađời mình, chủ nhân tương lại của đất nước Đối với các vấn đề nghị luận xã hộitrong đề bài, học sinh phải nêu được suy nghĩ của mình, phù hợp với vốn sống, cácsuy nghĩ và cá tính của mình, tránh viết những công thức, sáo rỗng, vay mượn mà

xa lạ đối với chính mình Mỗi luận điểm như thế là một điểm sáng, một con mắtcủa bài văn nghị luận Bài văn nghị luận mà thiếu luận điểm thì dù có viết thế nàongười đọc vẫn thấy rối mù Cho nên, sau khi tìm hiểu đề văn rồi thì việc đầu tiên làcần xác định luận điểm, diễn đạt luận điểm cho rõ ràng, dứt khoát Luận điểm ấy làsợi chỉ đỏ, là cái xương sống của bài văn nghị luận Các em nên nhớ rằng xác lậpđược luận điểm rõ ràng rồi bài văn coi như đã có phương hướng, đã có nội dung.[3;6]

2.2.4 Kĩ năng tạo “chất văn” cho bài văn NLXH

a Khái niệm

Một bài văn nghị luận xã hội được xem là có chất văn khi bên cạnh hệ thống

ý mạch lạc, sắc sảo, người viết còn thể hiện lòng nhiệt tình trong cách thể hiệnchính kiến, quan niệm của cá nhân mình về vấn đề đưa ra bàn luận Lòng nhiệt tình

ấy trước hết được bộc lộ ở thái độ nghiêm túc xem xét vấn đề một cách thấu đáo để

có thể đi đến cùng trong cắt nghĩa, lý giải và đánh giá Đồng thời, khi có lòng nhiệttình, người biết bao giờ cũng thể hiện một thái độ, lập trường rõ ràng đối với vấn

đề (đồng tình hay phản đối, khen hay chê, tin tưởng hay còn nghi ngờ ) Bên cạnh

đó, yếu tố cảm xúc là không thể thiếu: niềm vui và sự tin tưởng với điều tốt, nỗibăn khoăn, trăn trở với những vấn đề bức xúc trong xã hội và đời sống con người,nỗi đau buồn và khát vọng đổi thay trước những mất mát, băng hoại

Tuy nhiên, dù có lòng nhiệt tình song nếu thiếu đi sự tinh tế trong cách biểu hiệnthì không những không đạt được kết quả mà còn gây phản cảm, phản tác dụng(cũng như trong cuộc sống, bị khinh ghét khiến người ta mặc cảm, buồn bã, côđơn, song đôi khi tình yêu không được thể hiện đúng cách, đúng đối tượng cũnggây mệt mỏi, khó chịu không kém) Ngôn ngữ chính xác, truyền cảm, cách diễn đạtgiàu hình ảnh, sử dụng hợp lí và sáng tạo những cách liên tưởng, so sánh là điềucần thiết để góp phần tạo chất văn cho bài nghị luận xã hội - nhất là những bài vănnghị luận về tư tưởng, đạo lí có ý nghĩa thiết thực và gần gũi trong đời sống củacon người (tình bạn, tình cảm gia đình, thái độ đạo đứa đối với con người )

b Hướng dẫn rèn luyện, tạo chất văn cho bài văn NLXH

- Xác định thái độ: Để có thể bộc lộ đúng đối với vấn đề đặt ra, ngoài việc nhận

diện chính xác và sâu sắc bản chất vấn đề, cần có những hiểu biết nhất định vềchuẩn mực đạo đức và các chuẩn đánh giá chung của xã hội Trên cơ sở hiểu biếtchung ấy, người viết cần xem xét vấn đề để có những đánh giá chính xác về tínhchất của nó: tích cực hay tiêu cực, đúng hay sai, phiến diện hay toàn diện Sựđánh giá này rất quan trọng vì nó là cơ sở để người viết bộc lộ thái độ của mình:khen hay chê, đồng tình hay phản đối, khâm phục nể trọng hay bất bình phẫn nộ Khi bộc lộ thái độ, cần rõ ràng, minh bạch song không nên cực đoan vì sẽ gây phảncảm và làm giảm tính nghiêm túc của bài viết

Đề bài: Dân gian ta có câu: “Ở hiền gặp lành” nhưng trong tác phẩm “Ở hiền”

nhà văn Nam Cao lại để cho nhân vật Nhu suy nghĩ: “Tại sao ở đời lại có nhiều sự bất công đến thế? Tại sao ở hiền không phải bao giờ cũng gặp lành? Tại sao những kẻ hay nhịn, hay nhường thì thường thường lại chẳng được ai nhường mình Còn những kẻ thành công thì hầu hết lại là những người rất tham lam, chẳng biết nhịn nhường ai, nhiều khi lại xảo trá, lọc lừa và tàn nhẫn, nhất là tàn nhẫn?” Anh/

chị có ý kiến gì về vấn đề được đặt ra trong những câu nói trên Hãy viết bài vănbày tỏ quan điểm của mình

Bài làm:

“Trở về thế kỷ 21, một thế kỷ của sự văn minh, hiện đại,có tòa án, luật pháp, có nhà tù nhưng cũng chỉ là cái vỏ bọc, đằng sau đấy là những bàn tay đen tối, lọc lừa “đổi trắng thay đen”, những hành vi hết sức bạo ngược, tàn nhẫn “Chúng” -

xã hội đen tối mưu hại tất cả những ai làm hỏng hay muốn tố cáo, ngăn chặn những việc làm phi pháp, vô nhân đạo nhằm kiếm lợi Nhà nước dân chủ thì luôn sang sảng “Do dân, vì dân, phục vụ hết lòng” nhưng thực sự rỗng tuếch “Thuế là nguồn ngân sách chủ yếu để xây dựng, phát triển đất nước”, ở đây cần thêm chữ

“và con người” ở sau cùng Nhà nước bỏ ra 10.000.000.000 để xây dựng một nhà máy, trong đó chỉ có 1.000.000.000 đưa vào sử dụng, còn lại nào là chủ thầu công trình một ít, chủ tịch tỉnh một ít Thôi thì cứ mãi bài ca “Dân thời giàu nhưng nước thời nghèo” Một đất nước đang phát triển mà tồn tại những con người như vậy thử hỏi đến bao giờ mới “sánh vai được với các cường quốc năm châu”? Câu hỏi này có lẽ sẽ chẳng bao giờ được giải đáp khi vẫn tồn tại những con người lấy tham ô, trục lợi riêng là mục đích sống, chỉ quan tâm làm giàu cho bản thân chứ không có phần chung tay xây dựng xã hội

Nam Cao là nhà văn ở thì kỷ 20 - có lẽ là khá xa so với đời sống thực tại của ta nhưng tư tưởng của ông gửi gắm qua suy nghĩ của nhân vật trong tác phẩm của mình thì vẫn thực sự đúng đắn, là vấn đề bức bối của thời kỳ hiện tại Cuộc sống vốn dĩ còn quá nhiều nghịch lý chưa được giải tỏa Những người tốt ở hiền chưa thực sự được sung sướng, thậm chí họ toàn nhận phải nhiều điều bất hạnh vì sự nhịn nhường, những gì đã ngấm sâu vào bản chất của họ khiến họ không thể đủ dũng khí và sức mạnh đứng lên đấu tranh với những mưu mô, tính toán của bao kẻ cường quyền, bạo ác nhằm giành lấy công lý, lẽ phải Đây là ý trời, cũng là lẽ ở đời Vì vậy, mỗi người trong chúng ta phải học tập, phấn đấu rèn luyện đạo đức để trở thành những người tốt bảo vệ công lý và chống lại những âm mưu xấu xa, khiến cuộc sống ngày càng trở nên tốt đẹp hơn”.

(Trích bài làm của học sinh)

=> Trong bài văn trên, người viết đã thể hiện một thái độ rất rõ ràng, gay gắt lên áncái xấu, cái ác và những tiêu cực trong xã hội - điều này tạo cho bài viết một khẩukhí mạnh mẽ, rất dễ thuyết phục người khác Tuy nhiên, sai lầm của em lại là quácực đoan khi nhìn nhận xã hội, chỉ nhìn thấy cái xấu mà không thấy cái tốt, chỉthấy mặt trái mà không có cái nhìn toàn diện về các hiện tượng trong xã hội Chưa

kể tới việc là em có nhận thức lệch lạc về chính trị nên đã đưa ra không ít lời quykết nặng nề, với một thái độ bi quan Một bài viết mà người viết có thái độ thiếuthiện chí và bi quan có thể sẽ được tán thưởng bởi những kẻ thiển cận và nông nổichứ không thể tạo ra hiệu ứng tốt trong xã hội càng không thể có sức hấp dẫn trêntinh thần nhân văn và tinh thần vì sự tiến bộ chung của xã hội

- Lập dàn ý: Việc lập dàn ý sẽ kiến cho mạch ý được triển khai rõ ràng trong bài

viết là tiền đề quan trọng giúp bài viết thể hiện một cách thuyết phục, khoa học

- Tổ chức điểm nhìn và sử dụng lời văn:

+ Tổ chức điểm nhìn: lựa chọn điểm nhìn có liên quan tới việc thể hiện thái độ bày

tỏ cảm xúc tạo giọng điệu của người viết những yếu tố có liên quan mật thiết tới việc làm đem sức hấp dẫn cho bài văn thậm chí bạn nên cái gọi là “đẳng cấp” cho bài văn của học sinh giỏi Trong văn nghị luận thường thì người viết luôn kết hợp điểm nhìn bên ngoài (để tạo tính chất khách quan khoa học) với điểm nhìn bên trong (để thể hiện sự đồng cảm và sự tâm huyết say mê) đối với vấn đề bàn luận Điểm bên ngoài thường được lựa chọn khi phân tích, đánh giá, nhận xét Điểm nhìn bên trong thường được lựa chọn khi lý giải phát biểu cảm xúc suy nghĩ về vấn

đề Khi thể hiện điểm nhìn bên ngoài người viết là người tìm hiểu tri kỷ niệm gì bên trong, người viết là người cảm giác rung động như một người trong cuộc Một bài văn nếu chỉ toàn phát biểu cảm xúc, suy nghĩ sẽ mang nặng màu sắc cảm tính, còn nếu chỉ phân tích, đánh giá khách quan sẽ trở nên khô khan Sự kết hợp chủ quan và khách quan, cảm xúc và tư duy luôn là điều cần thiết trong bài văn luận Khi tổ chức được một cách hợp lý điểm nhìn, lời văn sẽ có được cái "khẩu khí", cái "giọng" riêng không thể lẫn.

+ Lời văn: Lời văn trong bất kì trường hợp nào cũng cần phải hướng tới nhữngchuẩn mực về tư tưởng và thẩm mĩ Nghĩa là bên cạnh việc thể hiện những nhậnthức đúng, quan niệm đúng, đánh giá đúng thì còn phải hay, phải đẹp trong cáchdiễn đạt nữa Muốn vậy, ngoài việc viết những câu văn đúng ngữ pháp, người viếtcần phải học cách sử dụng đúng các phương tiện và biện pháp diễn đạt có tínhnghệ thuật:

Sau đây là đoạn văn mang tính chất phản biện lại lập luận được nêu ra của ngườiviết ở đoạn văn ví dụ trên

“Một sai lầm nữa của Ngọc là đã quá vội vàng khi quy kết xã hội của thể kỉ 21 hôm nay Liệu rằng xã hội mà chúng ta đang sống có đen tối đến thế không? Liệu tất cả những văn minh, tòa án,pháp luật có phải chỉ là cái vỏ bọc, và đằng sau ấy

là những bàn tay đen tối, lọc lừa,“đổi trắng thay đen”, những hành vi hết sức bạo ngược, tàn nhẫn? Nếu thực sự như vậy, liệu rằng xã hội chúng ta có thể tiến bộ và phát triển tương đối ổn định như hiện nay? Bạn hãy chú ý tới tin tức hằng ngày xem: những phiên tòa xét xử nghiêm khắc những hành vi vi phạm pháp luật của cả tham quan và dân thường chứng tỏ điều gì? Những phong trào nhân đạo thu hút

sự tham gia của đông đảo các tầng lớp nhân dân vì đâu mà có?Dù có thể là muộn nhưng có không ít người bị oan sai được minh oan – đó là do đâu? Không ít các nhà báo chấp nhận rủi ro,nguy hiểm để điều tra những vụ việc tiêu cực, dùng sức mạnh của công luận để đấu tranh chống cái xấu, cái ác là vì điều gì? Vì danh chăng? Hay là vì lợi? Những chiến sĩ công an,lực lượng an ninh vất vả ngày đêm trong công tác tuần tra, điều tra,phá án là vì điều gì nếu không phải là để đảmbảo sự công bằng và trật tự của xã hội? Nghĩa là, chưa nói tới nhận thức, chính trị, mà ngay cả nhận thức đời sống của bạn cũng có rất nhiều vấn đề cần xem xét.

(Trích bài làm của học sinh)

=> Ở đoạn văn trên học sinh đã sử dụng hình thức câu hỏi phản biện đã tạo ra sự thú vị cho người đọc khi bị thu hút mạnh mẽ trước một vấn đề được xoáy sâu, nhấn mạnh, đồng thời bộc lộ rõ được suy nghĩ cá nhân của người viết về vấn đề đang đặt ra.

Một ví dụ khác:

“Tuy nhiên, cần phải phân biệt một cách rạch ròi giữa khiêm nhường với tự ti và nhu nhược Bông lúa cúi đầu là vị nặng hạt trĩu bông, bậc chân tài nhún nhường chỉ bởi biết mình, trọng người; còn kẻ nhu nhược cúi đầu lại là do hèn yếu, kém cỏi về nhân cách – một đáng trọng, còn một đáng khinh.

Người khiêm nhường ý thức được những thiếu sót nhưng cũng nhận thức rõ những điểm mạnh của mình, có điều sẽ không kiêu căng tự phụ: còn kẻ tự ti chỉ nhìn thấy

ở mình những điểm yếu, luôn e sợ, rụt rè, không dám làm, không dám thử, bởi vậy

mà lãng phí cơ hội – một nên học, còn một nên tránh”.

(Trích bài làm của học sinh)

=> Có thể thấy cách sử dụng lời văn của bài viết trên rất sáng rõ ý, rành mạch nhưng biết sử dụng linh hoạt cách kiểu câu, kết cấu trùng điệp, sử dụng hình ảnh tạo sự liên tưởng so sánh bởi vậy có “khẩu khí” mà không hắng giọng, khô khan ngược lại tạo cảm giác lôi cuốn, mang sức thuyết phục cao.

Tất nhiên, sử dụng biện pháp nào “liều lượng” ra sao cũng là một vấn đề cần cân nhắc trên cơ sở ý thức được đầy đủ về yêu cầu của đề bài và mục đích biểu hiện của chính người viết Nhưng nếu thường xuyên rèn luyện bằng cách cùng với một

ý, ta thử nhiều cách diễn đạt khác nhau để hình thành một “ bản năng” biểu hiện thật tinh nhạy cũng là một việc mà người yêu văn nên làm.

2.2.5 Kĩ năng sử dụng tư duy phản biện

a Khái niệm

Tư duy phản biện là tư duy tự định hướng, tự giác, tự giám sát và tự hiệu chỉnh Nóđòi hỏi những chuẩn mực nghiêm ngặt về sự xuất sắc và kiểm soát việc sử dụngchúng một cách tỉnh thức Nó sẽ mang lại sự truyền thông hiệu quả, năng lực giảiquyết vấn đề và một sự cam kết vượt qua bản tính “lấy cái tôi làm trung tâm” và

“lấy xã hội làm trung tâm” của chúng ta Tư duy phản biện thực chất là năng lựccủa tự do tưởng tượng

b Mục đích

Giúp người học thể hiện được sự tự do tưởng tượng và năng lực giải quyết vấn đềqua việc áp dụng các chuẩn trí tuệ vào những yếu tố của lập luận để phát triển cácđặc trưng trí tuệ với cam kết vượt qua bản tính “lấy cái tôi làm trung tâm” và “lấy

xã hội làm trung tâm” Đó chính là nguyên tắc của tư duy phản biện

c Ý nghĩa, tầm quan trọng của tư duy phản biện

Tư duy phản biện giúp chúng ta nhìn nhận vấn đề theo những góc độ khác nhau,vừa sâu sắc, vừa toàn diện Tư duy phản biện là một quá trình vận dụng tích cực trítuệ vào việc phân tích, tổng hợp, đánh giá sự việc, ý tưởng, giả thuyết, … từ sựquan sát, kinh nghiệm, chứng cứ, thông tin và lý lẽ nhằm đưa ra nhận định về sựviệc, ra quyết định và hình thành cách ứng xử của mỗi cá nhân Vì vậy nó khôngchỉ đơn thuần là một phẩm chất mà còn là một kĩ năng cần được học tập, rèn luyện

và phát triển, là nhu cầu thiết yếu của nhận thức

Thứ nhất, tư duy phản biện giúp người học xác định ý kiến của bản thân, biếtphân biệt và bảo vệ ý kiến của mình

Thứ hai, tư duy phản biện còn giúp người học suy nghĩ vấn đề theo nhiềuhướng khác nhau với những cách giải quyết khác nhau Do đó người học sẽ trở nênlinh hoạt hơn, có cái nhìn đa chiều trước mỗi vấn đề cần giải quyết trong học tậpcũng như trong cuộc sống: mọi chân lý đều đáng ngờ Không chỉ góp phần hiểusâu, hiểu rộng vấn đề đang bàn luận, đối tượng được xem xét, tư duy phản biện còngóp phần hình thành những khả năng, năng lực khác: đó là sự chủ động linh hoạttrong việc tiếp cận kiến thức, bộ óc tỉnh táo, suy nghĩ sâu sắc để tìm ra những kếtluận, câu trả lời hợp lý cho những thắc mắc của mình, khả năng điều chỉnh tâm lýcủa bản thân, thái độ tích cực với cuộc sống,…

Đối với bài văn nghị luận xã hội, tư duy phản biện vừa là cách thức tư duy, vừa làcách sàng lọc tư vệ về tư tưởng của người cầm bút trước các vấn đề xã hội Sở dĩnói như vậy vì tư duy phản biện đòi hỏi người viết phải trải qua quá trình phântích, chứng minh, kiểm chứng, tổng hợp một cách khoa học., logic từ đó đi đếnkết luận, phán đoán Kết quả của quá trình tư duy đó có thể đi ngược lại với quanđiểm của số đông, thậm chí ngược lại với những chuẩn mực của 1 vài thời đại, giaiđoạn nhất định về các vấn đề xã hội Nếu người viết đủ bản lĩnh, tự tin và kiến thức

để bảo vệ quan điểm của mình thì đã tạo ra cả 1 sự đổi thay về tư duy , nhận thứccộng đồng Nếu người viết không thể thuyết phục được người đọc, người nghe thìnhận ra điểm phản biện chưa thỏa đáng của mình Từ đó, tư duy phản biện giúp tavượt qua niềm tin cũ (khi nó lạc hậu, lỗi thời) và xác lập niềm tin mới cho đúngđắn , hoàn thiện nhận thức bản thân

Trong bài văn nghị luận xã hội, vấn đề đặt ra có thể không mới nhưng đặt dưới cácgóc nhìn khác nhau nhất là trong thời đại bùng bổ thông tin, khi học sinh được tiếpcận với nhiều nguồn tin, nhận thức sớm phát triển thì những bài viết mang tính