chuyên đề rèn kĩ năng lựa chọn ngữ liệu phân tích trong kiểu bài lí luận văn học không giới hạn ngữ liệu chứng minh cho học sinh chuyên văn

Để giải quyết yêu cầu của các đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn, học sinh phải vận dụng rất nhiều các thao tác lập luận trong văn nghị luận, trong đó không thể không sử dụng

CHUYÊN ĐỀ

RÈN KĨ NĂNG LỰA CHỌN NGỮ LIỆU PHÂN TÍCH TRONG KIỂU BÀI

LÍ LUẬN VĂN HỌC KHÔNG GIỚI HẠN NGỮ LIỆU CHỨNG MINH CHO

HỌC SINH CHUYÊN VĂN

A MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài:

1 Trong công tác đào tạo, bồi dưỡng học sinh giỏi văn, bên cạnh việc giảng dạy

và cung cấp kiến thức văn học cho học sinh thì rèn kĩ năng làm văn là một khâu quan trọng có ý nghĩa thực tiễn không thể phủ nhận Từ kiến thức học sinh lĩnh hội qua bài giảng của thầy cô, qua các tài liệu tham khảo mà các em tự học đến một bài văn nghị luận hoàn chỉnh là cả một quá trình rèn luyện công phu, nghiêm túc đòi hỏi sự cố gắng nỗ lực của cả thầy lẫn trò Vì vậy, việc rèn kĩ năng làm văn cho học sinh chuyên văn là một công việc quan trọng với mỗi một giáo viên đặc biệt là giáo viên dạy chuyên

2 Xuất phát từ cấu trúc của đề thi học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn Trong đề phần NLVH dạng đề là nghị luận ý kiến bàn về văn học, vấn đề được đưa ra có tính lí luận văn học sâu sắc Để làm sáng tỏ các nhận định trên học sinh cần có ngữ liệu phân tích là các tác phẩm văn học Chúng tôi thấy rằng xu hướng ra đề nhằm giúp phát huy sự sáng tạo, năng lực cảm thụ của học sinh người viết thường không giới hạn ngữ liệu cần phân tích, hoặc định hướng có tính chất mở đòi hỏi học sinh

cần tinh nhạy trong việc chọn ngữ liệu phân tích làm nên màu sắc cho bài văn của mình

3 Để giải quyết yêu cầu của các đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn, học sinh phải vận dụng rất nhiều các thao tác lập luận trong văn nghị luận, trong đó không thể không sử dụng thao tác phân tích, chứng minh để đảm bảo tốt điều này cần có sự lựa chọn ngữ liệu phân tích tốt Đây là một phần chiếm dung lượng lớn

về kiến thức trong bài nhưng có vai trò định hướng quan trọng đối với việc triển khai và giải quyết vấn đề ở phần bình luận, chứng minh Nói cách khác, nếu chọn dẫn chứng, ngữ liệu phân tích, chứng minh không đúng yêu cầu của đề, không tiêu biểu bài viết sẽ dẫn đến lạc đề, xa đề hoặc sơ sài, không thuyết phục Như vậy, vận dụng tốt thao tác chọn ngữ liệu ở phần đầu tiên của phần phân tích chứng minh sẽ giúp bài văn triển khai đúng hướng, bàn luận vấn đề một cách toàn diện

3 Qua thực tế giảng dạy và quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường THPT

chuyên, chúng tôi nhận thấy vấn đề Rèn kĩ năng chọn ngữ liệu phân tích trong bài viết LLVH không giới hạn ngữ liệu chứng minh cho học sinh chuyên Văn là một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, góp phần củng cố và nâng cao

kĩ năng viết phần phân tích, chứng minh trong bài làm của học sinh, đáp ứng yêu cầu của kì thi học sinh giỏi các cấp Vì vậy, chúng tôi lựa chọn chuyên đề này góp phần đem đến cho các giáo viên và học sinh chuyên văn một phương pháp rèn kĩ năng làm văn, từ đó vận dụng chuyên đề vào thực tế dạy, học và làm văn sao cho

có hiệu quả

II Mục đích của đề tài:

1 Xây dựng cách thức rèn kĩ năng chọn ngữ liệu phân tích cho kiểu bài LLVH không giới hạn ngữ liệu chứng minh trong đề thi học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn cho học sinh chuyên văn

2 Vận dụng lí thuyết, hình thành và định hướng hệ thống đề luyện tập, thực hành viết và sửa lỗi phần chọn ngữ liệu phân tích trong đề văn đáp ứng yêu cầu thi học sinh giỏi cấp quốc gia

B NỘI DUNG

I Phần phân tích chứng minh trong bài văn nghị luận đáp ứng yêu cầu thi học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn

Cấu trúc đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia lớp 12 môn ngữ văn những năm gần đây không thay đổi, gồm có hai câu hỏi, yêu cầu học sinh viết bài văn nghị luận xã hội và nghị luận văn học theo định hướng trong đề bài Ở đây chúng tôi chú trọng đến câu hỏi 2: phần NLVH trong đề thi Sau đây là một số đề bài thi chọn học sinh giỏi quốc gia những năm gần đây:

Đề thi năm 2010:

Câu 2: (12,0 điểm)

“Tác phẩm văn học chân chính bao giờ cũng là sự tôn vinh con người qua những hình thức nghệ thuật độc đáo”.

Bằng việc phân tích một tác phẩm đã học, anh/chị hãy bình luận nhận định trên

Đề thi năm 2011:

Câu 2 (12,0 điểm)

Mỗi hình tượng nhân vật phụ nữ thực sự thành công bao giờ cũng là kết quả của

sự phát hiện sâu sắc về nữ tính.

Bằng việc phân tích một số nhân vật phụ nữ tiêu biểu trong các tác phẩm đã học từ văn học dân gian đến văn học hiện đại, anh/chị hãy làm sáng tỏ nhận định trên

Đề thi năm 2012:

Câu 2 (12,0 điểm)

Các nhà văn, nhà thơ nhân đạo lớn thường gửi vào sáng tác một cách nhìn sâu sắc

về con người, cách nhìn này hướng đến đời sống nội tâm và cảm xúc

Bằng việc phân tích một vài tác phẩm trung đại và hiện đại đã học, anh (chị) hãy bình luận ý kiến trên

Đề thi năm 2013:

Câu 2 (12,0 điểm)

Trong tác phẩm văn học, sáng tạo nghệ thuật quan trọng, đặc sắc nhất, nhiều khi không phải ở hình tượng con người mà ở hình tượng đồ vật, sự vật: một thứ

thuốc chữa bệnh quái lạ (Thuốc - Lỗ Tấn), một bức thư pháp đẹp và quý (Chữ người tử tù Nguyễn Tuân), một công trình kiến trúc kì vĩ, tinh xảo (Vũ Như Tô -Nguyễn Huy Tưởng), một cây đàn huyền thoại (Đàn ghi ta của Lor-ca - Thanh

Thảo), Đó là những đồ vật, sự vật mang ý nghĩa biểu trưng cho nhận thức, nhân cách, ý chí, khát vọng, số phận của con người

Ý kiến của anh/ chị về nhận định trên? Hãy phân tích hai trong những hình tượng đồ vật, sự vật đã nêu để làm sáng tỏ ý kiến của mình

Đề thi năm 2014:

Câu 2 (12,0 điểm):

Văn học chân chính ngay cả khi nói về cái xấu, cái ác cũng chỉ nhằm thể hiện khát vọng về cái đẹp, cái thiện.

Suy nghĩ của anh (chị) về ý kiến trên

Đề thi năm 2015:

Câu 2 (12,0 điểm):

Hình tượng nhân vật được sinh ra từ tâm trí của nhà văn nhưng chỉ thực sự sống bằng tâm trí của người đọc.

Bằng tri thức và trải nghiệm văn học của mình, bạn hãy bình luận ý kiến trên

Đề thi năm 2016:

Câu 2 (12,0 điểm)

Marcel Proust quan niệm: “Thế giới được tạo lập không phải một lần, mà mỗi lần người nghệ sĩ độc đáo xuất hiện thì lại một lần thế giới được tạo lập” Tô Hoài cho rằng: “Mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra đời”.

Bằng trải nghiệm văn học của bản thân, anh/chị hãy bình luận những nhận định trên

Đề thi năm 2017

Câu 2: Nghị luận văn học (12,0 điểm)

Mỗi nhà văn chân chính bước lên văn đàn, về thực chất, là sự cất tiếng bằng nghệ thuật của một giá trị nhân văn nào đó được chưng cất từ những trải nghiệm sâu sắc trong trường đời.

Bằng những hiểu biết về văn học, anh/chị hãy bình luận ý kiến trên

Đề thi năm 2018

Câu 2: Nghị luận văn học (12 điểm)

Chế Lan Viên viết trong bài thơ Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng?: “Hãy biết

ơn vị muối của đời cho thơ chất mặn!”

Trong bài Làm thế nào để có tác phẩm tốt? Lưu Trọng Lư cho rằng: “sự sống phải được chắt lọc, phải được trau chuốt, phỉa được nâng lên, phải được tập trung cao độ, nó mới biến thành nghệ thuật, cũng như dâu xanh phải biến thành kén vàng, gạo trắng phải bốc thành men rượu sự thực phải được sáng tạo, phỉa được nâng cao lên đôi cánh của tư tưởng để lại tác động vào lòng người còn sâu mạnh hơn cả sự sống”

Bằng những hiểu biết về văn học, anh/ chị hãy bình luận những quan niệm trên

Đề thi năm 2019.

Câu 2 (12 điểm): “Rồi đây, có thể xuất hiện những cỗ máy biết viết văn, làm thơ Lúc đó, sáng tạo văn học có còn là độc quyền của con người"?

Bằng trải nghiệm văn học, anh/chị hãy trình bày quan điểm của mình

Từ việc khảo sát một loạt các đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia môn ngữ văn những năm gần đây, có thể nhận thấy, câu hỏi NLVH đều có hình thức đưa ra nhận định và yêu cầu học sinh bình luận, đặc biệt các đề đều không có yêu cầu cụ thể , không hạn định về ngữ liệu phân tích, chứng minh Các đề đều hướng đến yêu cầu học sinh bằng trải nghiệm văn học, sự hiểu biết về các tác phẩm văn học chọn dẫn chứng là các tác phẩm nhằm làm sáng tỏ vấn đề Muốn giải quyết yêu cầu này của

đề, học sinh ngoài việc cần vận dụng thao tác giải thích để xác định vấn LLVH

được nêu ra việc học sinh cần lựa chọn đúng, hợp lí dẫn chứng chứng minh là điều

vô cùng cần thiết Phần phân tích và chứng minh trong bài văn nghị luận chiếm một vị trí quan trọng quyết định việc bài văn có được triển khai đúng hướng vấn

đề có được sáng rõ hay không và khả năng cảm thụ văn chương của học sinh như thế nào Nhận thức được tầm quan trọng của việc lựa chọn dẫn chứng, ngữ liệu phân tích, chứng minh trong bài văn sẽ khiến cả giáo viên và học sinh có thái độ đúng đắn và dành thời gian thích đáng để rèn luyện kĩ năng này

II Cách chọn dẫn chứng, ngữ liệu phân tích

1 Bước 1: Giải thích vấn đề nghị luận

1.1 Các kiểu đề nghị luận văn học trong đề thi HSG

a.Kiểu đề nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

Đây là dạng đề thường thấy trong các đề thi học sinh giỏi Đề thi bao gồm một ý kiến, một nhận định bàn về một phương diện nào đó của văn học (chức năng văn học, phong cách văn học, thể loại, quy luật sáng tạo và tiếp nhận ), yêu cầu học sinh bàn luận và chứng minh Ví dụ như các đề thi HSG quốc gia như sau:

1.Mỗi hình tượng nhân vật phụ nữ thực sự thành công bao giờ cũng là kết quả của

sự phát hiện sâu sắc về nữ tính Bằng việc phân tích một số nhân vật phụ nữ tiêu

biểu trong các tác phẩm đã học từ văn học dân gian đến văn học hiện đại, anh/chị hãy làm sáng tỏ nhận định trên (Năm 2011)

2.Văn học chân chính ngay cả khi nói về cái xấu, cái ác cũng chỉ nhằm thể hiện khát vọng về cái đẹp, cái thiện Suy nghĩ của anh/chị về ý kiến trên (Năm 2014)

3.Hình tượng nhân vật được sinh ra từ tâm trí của nhà văn nhưng chỉ thực sự sống bằng tâm trí của người đọc Bằng tri thức và trải nghiệm văn học của mình, bạn

hãy bình luận ý kiến trên (Năm 2015)

Yêu cầu đặt ra với phần giải thích của dạng đề này là học sinh phải khám phá những từ ngữ quan trọng trong nhận định, để từ đó nhận ra vấn đề cần nghị luận

Cần chỉ rõ: đây là một nhận định đúng đắn, sâu sắc đề cập đến một trong những yêu cầu cao về chất lượng đối với sáng tạo nghệ thuật

1.2 Luyện kĩ năng viết phần giải thích cho đề thi NLVH

Nếu phần giải thích trong đề thi nghị luận xã hội đòi hỏi khả năng diễn giải, tổng hợp trên cơ sở những nhận thức xã hội tốt, thì phần giải thích trong nghị luận văn học đòi hỏi trước hết người viết phải nắm vững những kiến thức lí luận văn học, bởi nó là nền tảng cho mọi sự giải thích, cắt nghĩa, lí giải Tất cả các nhận định được đưa ra bàn bạc trong đề thi đều hướng đến một vấn đề nào

đó của lí luận văn học Chẳng hạn với nhận định "Văn học chân chính ngay cả khi nói về cái xấu, cái ác cũng chỉ nhằm thể hiện khát vọng về cái đẹp, cái thiện" (Trong đề thi HSG năm 2014) học sinh cần nhận rõ vấn đề bàn về bản

chất, ý nghĩa của việc sáng tạo nghệ thuật Hoặc nhận định của Đỗ Đức

Hiểu: "Với tư cách là một hiện tượng nghệ thuật độc đáo, giọng điệu bao giờ cũng được tổ chức một cách công phu bởi nó là một cách nói, một phương diện bộc lộ chủ thể tác giả nhà văn" bàn về một phương diện biểu hiện phong cách

nghệ thuật nhà văn là giọng điệu

Đối với một giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi, không chỉ trang bị những kiến thức lí luận vững chắc, mà việc rèn kĩ năng viết cho phần học sinh cũng hết sức cần thiết Thông thường, phần giải thích trong bài nghị luận văn học gồm các bước sau:

Bước 1: Giải thích từng ý trong nhận định

Bước 2: Khái quát nội dung nhận định, rút ra vấn đề cần bàn luận

Bước 3: Vận dụng cơ sở lí luận để làm rõ vấn đề (Đi cùng với phần chứng minh)

Một lưu ý là với bài thi học sinh giỏi, phần giải thích nhiều khi không tách bạch hoàn toàn thành một phần riêng, mà nó có thể đan xen cùng với phần chứng

minh, bàn luận để tăng tính thuyết phục, cũng như làm cho bài viết linh hoạt, sinh động hơn

Bản chất của văn nghị luận là dùng những lí lẽ, dẫn chứng để thuyết phục người đọc, người nghe về một vấn đề nào đó, nên diễn đạt phải thấu tình đạt lí, có sức truyền cảm Vậy nên ngay trong phần giải thích, bên cạnh việc rèn tư duy, giáo viên cũng cần chú ý đến cách diễn đạt của các em trong việc làm sáng tỏ vấn

đề Muốn vậy, cần phải hướng dẫn các em ngay trong quá trình học tập, khi đứng trước một đề văn phải tuân thủ các bước cơ bản như tìm hiểu đề, tìm ý, viết nháp và sửa chữa "Văn ôn võ luyện", được thực hành nhiều kiểu bài khác nhau, các em sẽ nhuần nhuyễn hơn trong lối viết và cũng tự mình nhận ra cách viết phù hợp cho từng dạng bài

2 Bước 2: Lựa chọn ngữ liệu phân tích để chứng minh

Dựa trên những hiểu biết, khi đã giải thích để xác định vấn đề nghị luận học sinh cần lựa chọn ngữ liệu phân tích một cách phù hợp nhằm làm sáng tỏ vấn đề lí luận được đặt ra trong đề

2.1 Những căn cứ để chọn ngữ liệu phân tích.

a Dựa chọn ngữ liệu phân tích dựa theo nội dung, kiến thức ,vấn đề LLVH đặt

ra trong ý kiến được nêu ra.

- Trong ý kiến được nêu ra sẽ là những đánh giá về một hay vài mảng nội dung liên quan đến vấn đề LLVH như: thể loại (thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch), chức năng văn học, đặc trưng, mối quan hệ nhà văn và quá trình sáng tác…Học sinh phải xác định chính xác những điều đó, nhận ra đâu là vấn đề chính, quan điểm của tác gia như thế nào rồi lấy đó làm cơ sở để lựa chọn ngữ liệu phân tích

Ví dụ:

Nhà văn Pautôpxki quan niệm: “Sáng tác của nhà văn là để cho cái đẹp của trái đất, cho lời kêu gọi đấu tranh vì hạnh phúc, cho niềm vui và tự do, cho cái cao rộng của tâm hồn, cho sức mạnh của trí tuệ sẽ chiến thắng bóng tối, để chúng vĩnh viễn rực rỡ như một mặt trời không bao giờ tắt”.

(trích Bông hồng vàng và bình minh mưa, Nxb Văn học, 2010)

Anh/chị hiểu như thế nào về quan niệm trên? Hãy làm sáng tỏ qua một vài tác phẩm tiêu biểu trong chương trình Ngữ văn 11 THPT

ð Vấn đề LLVH: Ý kiến bàn đến những chức năng đẹp đẽ của văn học đối với con người và xã hội trong đó có chức năng thẩm mĩ và nhận thức, giáo dục

ð Dẫn chứng: Văn học dân gian( ca dao), Văn học viết( truyện , thơ), văn học nước ngoài

b Lựa chọn ngữ liệu phân tích chứng mình căn cứ theo một số hạn định được nêu trong yêu cầu của đề bài (thể loại, nguồn gốc…)

- Có những đề văn câu lệnh thông tin, định hướng cho người viết về cách chọn ngữ liệu song không hạn định bắt buộc ngữ liệu chọn cụ thể Với những dạng đề này học sinh cần chú ý kĩ những gợi ý đó để chọn ngữ liệu sát nhất, đảm bảo nhất, giúp làm sáng tỏ vấn đề LLVH

- Ví dụ 1: Alice Munro, bậc thầy truyện ngắn đương đại được trao giải Nobel năm

2013, từng chia sẻ: "Khi viết truyện ngắn, bạn phải cẩn thận để không làm nó giống thơ ca".

Anh / chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy làm sáng tỏ qua một tác phẩm truyện ngắn trong giai đoạn 1930-1945

ð Như vậy ngữ liệu cần lựa chọn:+ Vấn đề LLVH cần làm sáng tỏ: đặc trưng của thể loại truyện ngắn

+ Ngữ liệu thuộc thể loại truyện ngắn

+ Giai đoạn: 1930- 1945

+ Các tác phẩm tiêu biểu có thể lựa chọn: Hai đúa trẻ( Thạch Lam), Chí Phèo( Nam Cao), Chữ người tử tù( Nguyễn Tuân)

+ số lượng ngữ liệu: 1 tác phẩm

Ví dụ 2: “Thơ ca là tiếng hát của trái tim, là nơi dừng chân của tinh thần, do đó

không đơn giản mà cũng không thần bí, thiêng liêng…Thơ ca chân chính phải là nguồn thức ăn tinh thần, nuôi tâm hồn phát triển, nó không được là thứ thuốc phiện tinh thần êm ái mà nhỏ nhen, độc hại…” (Phương Lựu)

Anh/chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy làm sáng tỏ qua một số bài thơ trong phong trào Thơ Mới

- Hướng dẫn:

Học sinh tự lựa chọn một số bài thơ Mới (trong hoặc ngoài chương trình) để chứng minh song yêu cầu tác phẩm phải tiêu biểu, phù hợp vấn đề lý luận và biết thông qua tác phẩm để làm sáng tỏ vấn đề lý luận

Gợi ý:

· Vội vàng – Xuân Diệu

- Vội vàng là tiếng hát của trái tim:

+ Bài thơ là những cung bậc cảm xúc mãnh liệt và tinh tế của nhà thơ trước cuộc

sống, là cái trào ra từ trái tim rung động mãnh liệt của người nghệ sĩ

+ Đứng trước những hiện thực cuộc sống, cảm xúc của Xuân Diệu trào dâng mãnh

liệt và bùng nổ ra thành những lời thơ, những hình ảnh, những nhịp điệu gấp gáp