Những cách tân nghệ thuật trong truyện của a p sêkhôp

Luận văn

2.2 Tình hình nghiên cứu Sêkhôp ở Việt Nam

2.2.1 Việc giới thiệu sáng tác của Sêkhôp ở Việt Nam

2.2.2 Giới nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam nói về nghệ thuật

tự sự của Sêkhôp

3 Mục đích, phạm vi và đối tượng nghiên cứu

4 Phương pháp nghiên cứu

5 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án

6 Cấu trúc luận án

Chương 1: TỰ SỰ ĐỔI MỚI CỦA SÊKHÔP

1.1 Quan điểm tự sự của Sêkhôp

1.1.1 Truyền thống và cách tân Giao lưu và đối thoại

1.1.2 Hình thức cũ, hình thức mới

1.1.3 Khám phá Sự thật đời thường

1.2 Đổi mới cách kể chuyện

1.2.1 Người kể chuyện Từ tự sự chủ quan tới tự sự khách quan

1.2.2 Biến cố và cốt truyện

1.2.3 Từ giọng điệu hài hước tới giọng điệu hài hước - trữ tình

466

6101717

1931313233343535404248485763

1.3 Dòng chảy ngầm

1.3.1 Vận dụng các biện pháp truyền thống

1.3.2 Vận dụng nhạc điệu và các yếu tố của chủ nghĩa ấn tượng,

chủ nghĩa tượng trưng

Chương 2: NHÂN VẬT SÊKHÔP

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Sêkhôp

2.1.1 Thế giới nhân vật của Sêkhôp

2.1.2 Nhân vật trung tâm của Sêkhôp

2.1.3 Nhân vật tích cực của Sêkhôp

2.2 Phương pháp miêu tả tâm lý của Sêkhôp

2.2.1 Đặc điểm phương pháp miêu tả tâm lý của Sêkhôp

2.2.2 Độc thoại nội tâm trong truyện Sêkhôp

2.2.3 Phong cảnh trong truyện Sêkhôp

Chương 3: KHÔNG - THỜI GIAN TRONG TRUYỆN SÊKHÔP

3.1 Ý nghĩa của không - thời gian trong truyện

3.2 Không gian nghệ thuật trong truyện Sêkhôp

3.2.1 Không gian ước lệ

3.2.2 Không gian sinh hoạt

3.2.2.1 Không gian khép kín

3.2.2.2 Không gian mở

3.2.3 Không gian tâm lý

3.3 Thời gian nghệ thuật trong truyện Sêkhôp

3.3.1 Thời gian sinh hoạt

DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

217

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 A Sêkhôp nói: “Tất cả những gì tôi viết sẽ bị quên đi sau 5-10năm; nhưng những con đường do tôi khai phá sẽ còn nguyên vẹn và không bịxâm hại” [219,39] Câu đầu tiên vừa là lời nói đùa, vừa thể hiện thái độ khiêmtốn của nhà văn bậc thầy Câu thứ hai mang ý nghĩa rất sâu sắc và quan trọng.Sêkhôp coi mình là người khai phá ra những con đường mới và chính ở đâyông nhìn thấy đóng góp của mình đối với văn học Vậy, những con đườngmới đó là con đường nào? Đã hơn thế kỉ nay, giới nghiên cứu phê bình khôngchỉ ở nước Nga không ngừng nghiên cứu ông để nhận thức đầy đủ hơn, toàndiện, chân xác hơn về con người, phong cách nghệ thuật của ông

1.2 Sáng tác của Sêkhôp được bạn đọc khắp năm châu yêu mến và đónnhận Ông là một trong những tác giả cổ điển được đọc nhiều nhất thế kỉ XX.Nhiều tác phẩm của ông đã được chuyển thể thành phim Theo kết quả khảosát của tạp chí Ogonek (Nga), Sêkhôp nằm trong số 10 tác gia văn học kinhđiển của thế giới có các tác phẩm được đưa lên màn bạc và truyền hình nhiềunhất, với 287 lần, ngang bằng với số lần các tác phẩm được dựng phim củaCharles Dickens và chỉ ít hơn William Shakespeare (Báo Văn nghệ, số 10,ngày 6/3/2010)

1.3 Ở Việt Nam, độc giả làm quen với những tác phẩm của nhà vănNga vĩ đại này từ hơn nửa thế kỉ nay Kể từ đó, Sêkhôp luôn là một trongnhững nhà văn nước ngoài được đọc nhiều nhất, được yêu quý nhất ở ViệtNam bởi sự gần gũi với mỗi trái tim độc giả Những sáng tác tiêu biểu củaông được đưa vào chương trình đại học và chương trình văn học lớp 11

1.4 Sáng tác nghệ thuật của Sêkhôp giữ một vị trí, vai trò đặc biệttrong sự phát triển của văn học Nga và văn học thế giới Hệ thống thi phápcủa ông có tác động mạnh mẽ tới sáng tác của nhiều thế hệ các nhà văn

1.5 Đánh giá cao đóng góp của Sêkhôp như một danh nhân văn hoá thếgiới, UNESCO tuyên bố năm 2004 – năm kỉ niệm 100 năm ngày mất của nhà

văn là “năm Sêkhôp” Ngay từ tháng giêng năm 2004, ở Nga và nhiều nướctrên thế giới, các cuộc hội thảo với quy mô lớn về cuộc đời và sáng tác củanhà văn được tổ chức Đặc biệt, từ 25 đến 29/6/2004 tại Mêlikhôvơ đã diễn raHội thảo khoa học quốc tế “Một thế kỉ sau Sêkhôp” với sự tham gia của hàngtrăm nhà hoạt động văn học đến từ 17 nước, trong đó có nhiều chuyên gia vềSêkhôp như Truđacôp, Xukhich, Kataep, Gitôvich, Trong báo cáo mở đầuHội thảo với nhan đề “Sự cách tân thể loại”, giáo sư A P Truđacôp khẳngđịnh: “Không phải bất cứ một nghệ sĩ lớn nào cũng có thể được gọi là nhàcách tân, mà chỉ có những người mà về họ chúng ta có thể nói một cách chắcchắn rằng: sau nhà văn đó văn học trở nên hoàn toàn khác 100 năm sauSêkhôp cho thấy: ông chính là nhà văn như thế, người đã làm hay đổi bản đồvăn học không phải ở những tình tiết mà là một cách tổng thể” [204].

1.6 Hiện nay vấn đề tự sự học ở Việt Nam rất được quan tâm Nghiêncứu những đặc trưng nghệ thuật trong truyện Sêkhôp là góp thêm một ý kiếnvào lĩnh vực nghiên cứu này

1.7 Tình hình nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Sêkhôp ở Nga và ViệtNam trong nhiều năm qua đã đạt được những kết quả nhất định, nhưng với

544 truyện ngắn và truyện vừa (được in trong Toàn tập tác phẩm và thư từ

gồm 30 tập, NXB Nauka, Maxcơva, 1974-1983) được thể hiện bởi phongcách kể chuyện bậc thầy thì còn nhiều bí mật nghệ thuật cần phải được khámphá và giải thích một cách khoa học

Từ những lý do trên chúng tôi chọn đề tài Những cách tân nghệ thuật trong truyện của A P Sêkhôp với mục đích thử một cách tiếp cận sâu sắc, có

tính hệ thống, để tìm hiểu, lý giải những đặc điểm của nghệ thuật viết truyệncủa Sêkhôp trên ba phương diện: tự sự đổi mới, nhân vật và không - thời gian

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Giới nghiên cứu phê bình văn học Nga nói về nghệ thuật tự sự của Sêkhôp

Năm 1886, tuyển tập “Những truyện ngắn sặc sỡ” của Sêkhôp ra mắtbạn đọc, ngay lập tức giới nghiên cứu phê bình văn học chú ý đến nó (Trước

đó, năm 1884, tập truyện ngắn đầu tiên của ông “Những câu chuyện củaMenpômena” được xuất bản nhưng không gây sự chú ý)

Trong nửa đầu những năm 90 thế kỉ XIX, Sêkhôp trở thành một trongnhững nhà văn được đọc nhiều nhất ở nước Nga Những tác phẩm của ôngthường xuyên xuất hiện trên các tạp chí “Người đưa tin phương Bắc”, “Tưtưởng Nga” và trên các tờ báo “Thời mới”, “Bản tin Nga”; những tập truyệnngắn riêng lẻ của ông được xuất bản và tái bản nhiều lần, gây tiếng vang lớntrong giới văn học Từ đó đến nay, sáng tác của Sêkhôp được in tới hàng trămlần bằng vài chục thứ tiếng khác nhau

Chúng tôi sẽ tổng hợp những đánh giá của giới nghiên cứu phê bìnhvăn học Nga về nghệ thuật tự sự của Sêkhôp theo hai giai đoạn: giai đoạntrước Cách mạng Tháng Mười năm 1917 và giai đoạn từ năm 1917 đến cuốithế kỉ XX

2.1.1 Trước Cách mạng Tháng Mười năm 1917

2.1.1.1 N K Mikhailôpxki và giới phê bình dân tuý

Sêkhôp và những sáng tác của ông là một điều bí ẩn đối với giới nghiêncứu phê bình Nga trong một thời gian dài Ngay cả đối với N K.Mikhailôpxki – một nhà phê bình văn học lớn, có uy tín nhất, người đứng đầugiới phê bình dân tuý những năm 70 – 90 thế kỉ XIX, Sêkhôp cũng là mộthiện tượng hết sức phức tạp, khó đánh giá

Trước tiên, cần phải khẳng định ưu điểm của Mikhailôpxki trong việcthừa nhận sức mạnh lớn lao của tài năng Sêkhôp Ngay từ năm 1887, đọc tậptruyện “Chạng vạng”, nhà nghiên cứu đã nhận xét: “Ông Sêkhôp là một ngườitài năng, tài năng của ông ấy thật độc đáo và dễ thương”; năm 1900, ông lạikhẳng định Sêkhôp là “một tài năng lớn, một tài năng thực sự” [161] Nhưng

trong một thời gian dài, Mikhailôpxki không hài lòng với cách nhà văn trẻxây dựng cốt truyện, cách nhà văn “bỏ mặc các nhân vật của mình trongnhững giờ phút kịch biến nhất” và phê phán Sêkhôp “không có tư tưởng”,

“không có mục đích”, không có sự lựa chọn chủ đề, lên án thái độ dửng dưngcủa nhà văn đối với những gì được miêu tả, xem ông là một nhà văn viết với

“dòng máu lạnh” [160] Sau này, Mikhailôpxki đã thay đổi thái độ và cách

đánh giá đối với những sáng tác của Sêkhôp, hài lòng với Câu chuyện tẻ nhạt, Phòng số 6, Nhà tu hành vận đồ đen, Trong khe núi, xem chúng là

những tác phẩm chứng minh một thời điểm chuyển biến trong thái độ của nhàvăn đối với hiện thực, mở ra một giai đoạn mới trong sáng tác của ông

Từ phía các nhà nghiên cứu theo các khuynh hướng khác, những lờiphê phán Sêkhôp và sáng tác của ông cũng không kém phần “nóng nảy”

Đ X Mêrêgiơcôpxki khó chịu vì nhà văn quá chú ý đến những tình tiết vặtvãnh đời thường, “hoà tan” nhân vật vào trong môi trường bao quanh anh ta,

và cho rằng nhân vật yêu thích nhất của Sêkhôp là “nhân vật – người thấtbại”, là “người trí thức sa đoạ” [151] Một trong những ý kiến phát biểu cựcđoan nhất về Sêkhôp là của L Sêstôp (1866 - 1936) Nhà phê bình gọiSêkhôp là “ca sỹ của sự tuyệt vọng”, cho rằng với những sáng tác của mình,nhà văn đã “giết chết niềm hi vọng của con người” [233]

2.1.1.2 Các nhà văn tiến bộ cùng thời

Sêkhôp và những sáng tác của ông được các nhà văn chân chính đánhgiá cao Người đầu tiên chào đón tài năng của nhà văn trẻ với tất cả tấm lòng,người mà Sêkhôp coi là đã đánh tiếng chuông thức tỉnh cho mình là Đ.Grigôrôvich (1822 - 1899) Ngày 25 tháng 3 năm 1886, Grigôrôvich gửi choSêkhôp một bức thư nổi tiếng, nó có ý nghĩa đặc biệt đối với cuộc đời viết

văn của nhà văn trẻ (Phụ lục 1) Nhà văn lão thành khâm phục “tính chính

xác, chân thực tuyệt vời trong việc miêu tả nhân vật và thiên nhiên” của

Sêkhôp, khẳng định ở ông có “tài năng đích thực”, khen ngợi “khả năng phântích nội tâm chính xác”, “tài nghệ trong miêu tả”, “khả năng tạo hình”, và tintưởng Sêkhôp thuộc số những người viết được những tác phẩm xuất sắc,những tác phẩm nghệ thuật thực sự Grigôrơvich nghiêm khắc đề nghị nhàvăn trẻ tôn trọng “tài năng hiếm có” của mình, “giữ gìn ấn tượng cho nhữngtác phẩm đã được cân nhắc kĩ, được viết ra không phải bằng một hơi, mà làtrong những giờ phút hạnh phúc của trạng thái tinh thần” [168,175-176] Bứcthư có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với Sêkhôp Nó vừa khích lệ tinh thầnvừa như thức tỉnh nhà văn có ý thức, trách nhiệm hơn đối với tài năng vànhững sáng tác của mình

Đại văn hào L Tônxtôi và những nhà văn cùng thời như V Kôrôlencô,

V Garsin, M Gorki… cũng đánh giá rất cao tài năng của Sêkhôp

L Tônxtôi mến Sêkhôp - con người “tuyệt vời, đáng mến” có “trái timnhân hậu”, một người “rất, rất Nga”, “con người tuyệt mĩ, chân thành và trungthực” [193,148-157] Tônxtôi ca ngợi tài năng Sêkhôp và tiếp nhận nghệ thuậtcủa ông như một hiện tượng độc đáo và xuất sắc Cảm phục kĩ thuật viết củanhà văn thuộc thế hệ đàn em, đại văn hào không ngần ngại so sánh ông với

“mặt trời của thi ca Nga”, xem ông là “Puskin trong văn xuôi” và khẳng định:

“giống như Puskin, ông đã đẩy hình thức lên phía trước, và đây là một công

lao lớn” [193,156] L Tônxtôi cho rằng Sêkhôp là một trong số ít các nhà văn

có thể “đọc đi đọc lại nhiều lần” và đã chọn ra 30 truyện của Sêkhôp mà ông

cho là hay nhất [193,161] Đại văn hào rất thích truyện ngắn Đusechka và

viết lời bạt năm 1905, trong đó thể hiện cách tiếp cận khá thú vị về tác phẩm

V Kôrôlencô - một nhà văn cùng thời với Sêkhôp được giới phê bình

và độc giả đánh giá cao, đã nói về Sêkhôp như về một con người “yêu đời sâusắc”, “một con người đầy quyến rũ, tài năng với cái nhìn vui vẻ vào cuộcsống” [203,35-38] Trong thư gửi N K Mikhailôpxki năm 1888, Kôrôlencô

phát hiện nét tiêu biểu, ưu điểm cơ bản của Sêkhôp chính là ở khả năng miêu

tả một cách chân thực, chứ không phải ở việc lựa chọn đề tài [178,622], vàghi nhận niềm hy vọng, niềm tin vào tương lai tươi sáng trong sáng tác nhữngnăm cuối đời của Sêkhôp

Nhà văn cùng thời V Garsin coi tác giả truyện vừa Thảo nguyên là

“nhà văn mới hạng nhất” và khẳng định: “những mẫu mực như vậy về ngônngữ, cuộc sống và sự mộc mạc trong văn học Nga chưa hề có” Năm 1889,

Garsin viết bài phê bình về Câu chuyện tẻ nhạt, ca ngợi khả năng quan sát

tinh tế của Sêkhôp đối với đời sống tâm lý con người [151]

Cũng như L Tônxtôi, M Gorki phát hiện và yêu mến Sêkhôp bởi “tráitim trong sạch, có tính người chân chính”, “một con người lớn lao, thôngminh, biết quan tâm đến mọi sự” [19,341-344] Theo ông, sự độc đáo của tự

sự Sêkhôp là “ở chỗ nào cũng phát hiện và nêu bật sự dung tục (пошлость)”)”

[19,335] Trong tiếng Nga, пошлость)” có nhiều nghĩa Chúng tôi cho rằngbiểu hiện rõ nét nhất, phổ biến nhất của пошлость)” trong sáng tác của Sêkhôp

là thói nô lệ hay đầu óc nô lệ Đây là điều khủng khiếp nhất, đáng sợ nhất

trong con người mà nhà văn suốt đời đấu tranh để loại bỏ

Khen ngợi “tài năng vĩ đại”, “tài năng mãnh liệt” của Sêkhôp, Gorkixem ông là “gương mặt vĩ đại sáng giá nhất” trong văn học Nga thời kì đó.Hai bài viết rất quan trọng của Gorki về sáng tác của Sêkhôp đều được viết

năm 1900 sau sự xuất hiện của truyện ngắn Người đàn bà có con chó nhỏ (1899) và truyện vừa Trong khe núi (1900) Gorki nhấn mạnh “sức mạnh

khủng khiếp” của tài năng Sêkhôp nằm ở việc ông viết sự thật, “không baogiờ tự bịa đặt ra bất cứ cái gì” Bác bỏ ý kiến của Mikhailôpxki cho rằng ởSêkhôp không có thế giới quan, tác giả khẳng định ở nhà văn “có một cái gìlớn hơn cả thế giới quan” [18,46-55] Cũng như L Tônxtôi, M Gorki đặc biệtnhấn mạnh sự đổi mới căn bản trong chủ nghĩa hiện thực Sêkhôp, trong cách

viết của Sêkhôp: “Anh đã giết chết chủ nghĩa hiện thực Và anh sẽ giết chết

nó rất nhanh, chết hẳn trong một thời gian dài…” Và như thế, cả hai nhà văn

vĩ đại đều khẳng định Sêkhôp là người tạo nên đời sống mới cho chủ nghĩahiện thực Nga

2.1.2 Từ năm 1917 đến cuối thế kỉ XX

Việc nghiên cứu Sêkhôp trong nghiên cứu văn học Xôviết được bắt đầungay sau Cách mạng Tháng Mười năm 1917 Trong khoảng thời gian từ năm

1929 đến 1960 đã xuất hiện một loạt các tuyển tập tác phẩm Sêkhôp, trong đó

có Tuyển tập tác phẩm và thư từ gồm 20 tập (1944 -1951), xuất hiện nhiều tài liệu quý về thân thế và sự nghiệp của nhà văn: Thư từ giữa Sêkhôp và Ô Knipper gồm 3 tập (1934-1936), Biên niên sử cuộc đời và sáng tác Sêkhôp của N I Gitôvich (1955), Di sản văn học, tập 68 (1960).

Sau chiến tranh vệ quốc xuất hiện một số chuyên luận về văn xuôi vàkịch Sêkhôp của V V Ermilôp, G P Berdnicôp, D M Papernưi, L P.Grômôp, M P Gusin, Những vấn đề về Sêkhôp và thời đại trong bối cảnhcủa sự phát triển chủ nghĩa hiện thực Nga cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX,những vấn đề về truyền thống và cách tân, mối quan hệ riêng tư và trong sángtác với L Tônxtôi, Kôrôlencô, Gorki, Bunin và những nhà văn cùng thờikhác, sự tiếp nhận di sản Sêkhôp ở các nước phương Tây và phương Đông,ảnh hưởng của nhà văn tới văn học nước ngoài và văn học các dân tộc Liên

Xô, vai trò của di sản Sêkhôp đối với thời hiện tại được phản ánh trong cáccông trình của A P Xkaptưmôp, G A Bialưi, L M Lôtman, V Ia Lacsin,

M L Xêmanôva, K Đ Muratôva, N I Kruticôva, N I Kônrat, N Ia.Bercôpxki,…

Trong số các công trình nghiên cứu Sêkhôp nửa đầu thế kỉ XX, chúngtôi lưu ý tới cuốn sách của nhà nghiên cứu văn học Xô viết nổi tiếng AbramBôrixôvich Derman (1880 - 1952) “Về tài nghệ của Sêkhôp” (1959) Derman

đã phân tích một cách tinh tế và chính xác những cách tân của Sêkhôp, sự độcđáo của ngôn ngữ và kết cấu trong các truyện ngắn, nghiên cứu nguyên nhâncủa việc tác giả chuyển từ những cốt truyện hấp dẫn, đôi khi mang tính hàihước trong những tác phẩm thời kì đầu sang những tác phẩm không có cốttruyện bên ngoài, phân tích những biện pháp cơ bản trong việc tạo chất thơtrong truyện của nhà văn.

Nhiều ý kiến thống nhất cho rằng những năm 70 thế kỉ XX là giai đoạn

có nhiều kết quả trong nghiên cứu Sêkhôp Đặc điểm nổi bật trong nghiên cứuSêkhôp giai đoạn này là việc các nhà khoa học từ chối những phán đoán kháiquát, thử sức kết hợp nghiên cứu tác phẩm với việc tìm tòi tất cả những tài

liệu về tiểu sử và văn bản Đây là thời kì xuất hiện Toàn tập tác phẩm và thư

từ của Sêkhôp (30 tập, NXB Nauka, M., 1974-1983), và trước đó là cuốn A.P.Sêkhôp trong hồi ức của những người cùng thời (Nhà xuất bản Văn học

nghệ thuật 1960, năm 1986 được chỉnh sửa, bổ sung) Chúng mở ra cơ hội vàđiều kiện thuận lợi cho phương pháp tổng hợp trong công trình của các nhànghiên cứu

Một trong những nhà “sêkhôp học” nổi tiếng thời kì này là G P.Berdnicôp (1915 - 1996) - nhà nghiên cứu văn học nổi tiếng và là tác giả củanhiều công trình về Sêkhôp: “A P Sêkhôp Những tìm tòi tư tưởng và sángtác” (tái bản lần thứ hai, năm 1970), “Sêkhôp – nhà viết kịch Truyền thống

và cách tân trong kịch A P Sêkhôp” (tái bản lần thứ hai, năm 1972),

“Sêkhôp” (1974)

Nghiên cứu sự chuyển biến trong tư tưởng và các nguyên tắc sáng táccủa Sêkhôp qua các thời kì, nhà nghiên cứu cho rằng càng ngày nhà văn càngtích cực và say sưa hơn trong việc bảo vệ những quan điểm, những đánh giácủa mình, khẳng định lý tưởng của mình Đặc điểm quan trọng nhất, độc đáonhất trong hệ thống thi pháp của Sêkhôp giai đoạn sau, theo Berdnicôp, là ở

“sự kết hợp một cách nghịch lý giữa tính khách quan và tính khuynh hướng,giữa việc bề ngoài không có sự can thiệp của tác giả với sự truyền bá say sưacủa ông” [102,541] Cùng với đặc điểm đó, trong văn xuôi Sêkhôp mạchngầm văn bản bắt đầu đóng vai trò quan trọng, nhà văn sử dụng rộng rãi kiểulời nửa trực tiếp để đạt được sự hoà hợp giữa nhân vật, tác giả và độc giả, đặc

biệt trong các tác phẩm: Cây đàn vĩ cầm dành cho Rôtsild, Trong khe núi, Người đàn bà có con chó nhỏ,

Một số nhà nghiên cứu đã thử nghiệm tiếp cận sáng tác Sêkhôp từ góc

độ thi pháp học Đó là các công trình: “Thi pháp Sêkhôp” của A Truđacôp và

“Thế giới nghệ thuật của văn xuôi A P Sêkhôp” của Ia Lincôp Các tác giảđều xuất phát từ quan điểm xem toàn bộ sáng tác của Sêkhôp như một hệthống, một thế giới nghệ thuật hoàn chỉnh

Trên cơ sở phân tích kĩ nhiều văn bản nghệ thuật (256 truyện và 3 vởkịch), Truđacôp đã xác định những đặc điểm chung cho mọi cấp độ của hệthống nghệ thuật Sêkhôp Dựa vào đặc điểm của cấu trúc trần thuật, Truđacôpchia sáng tác Sêkhôp thành 3 giai đoạn ứng với kiểu trần thuật chủ quan(1880 - 1887), kiểu trần thuật khách quan (1888 - 1894) và sự kết hợp giữatrần thuật chủ quan với trần thuật khách quan (1895 - 1904) Nghiên cứu đặcđiểm sự kiện trong các tác phẩm của Sêkhôp, nhà nghiên cứu cho rằng ý kiến

về tính không sự kiện trong sáng tác của nhà văn là có cơ sở, và giải thíchđiều này bằng hai lý do: thứ nhất, đa số các sự kiện có chung một đặc điểm là

“chúng không làm thay đổi cái gì”, lý do thứ hai nằm ở phong cách, hìnhthức tổ chức tư liệu của nhà văn [228,214] So sánh phương pháp tả tâm

lý con người của Sêkhôp với những bậc thầy tả tâm lý trong văn học Nganhư L Tônxtôi, Ph Đôxtôiepxki, Truđacôp khẳng định phương pháp tâm lýcủa Sêkhôp là phương pháp có “giới hạn”: ông “thường dừng lại ở một giớihạn nào đó, đứng sau nó có thể là điều cơ bản có thể giải thích tất cả” Theo

ông, ở vỉa tầng cuối cùng, sâu kín nhất của ý thức con người là “chiếc hộpđen” “Chúng ta chỉ có thể biết chính xác những xung động của đường vào vàđường ra Thực chất của những quá trình diễn ra trong chiếc hộp có thể khámphá được nhờ sự phân tích những kết quả của đường ra, và được hé mở mộtcách gần đúng, mang tính giả định” [228,238] Nhận xét của Truđacôp vềphương pháp thể hiện tâm lý của Sêkhôp là rất chính xác Nhà khoa học căn

cứ vào quan niệm của Sêkhôp về sự phức tạp trong đời sống tình cảm của conngười (trong mỗi con người ẩn giấu một điều gì đó), về tính khách quan(không ai biết hết sự thật), và sự bác bỏ của nhà văn đối với tâm lý học mangtính sách vở

Theo chúng tôi, cuốn chuyên luận của Truđacôp có nhiều ưu điểm: tưliệu phong phú, có những gợi ý sâu, nhiều nhận xét đúng, tinh tế Bên cạnh

đó, một số kết luận của nhà nghiên cứu khá cực đoan, khái quát hoá dựa trênnhững chi tiết không chiếm đa số trong tác phẩm, thậm chí có ý kiến đối lậphoàn toàn với quan điểm của nhà văn, ví dụ: kết luận của tác giả về tính ngẫunhiên của các tình tiết (“Cái ngẫu nhiên tồn tại bên cạnh cái chủ yếu và cùngvới nó như một cái độc lập, ngang hàng Cái ngẫu nhiên là bộ phận không thểtách rời trong bức tranh thế giới của Sêkhôp” [228,199]), đặc biệt là ý kiến:

“ở Sêkhôp không có sự tìm tòi một cách công khai và say mê về tinh thần” vàxem đây là “sự mất mát” [228,173]… Chúng tôi sẽ trao đổi thêm với nhànghiên cứu trong các phần tiếp theo của luận án

Khác với Truđacôp trong việc lựa chọn tư liệu nghiên cứu, V Lincôptrong cuốn chuyên luận “Thế giới nghệ thuật trong văn xuôi A P Sêkhôp”dành sự chú ý đặc biệt cho những tác phẩm trong đó sự hình thành phương

pháp nghệ thuật và thế giới quan của nhà văn được thể hiện rõ rệt nhất: Những ngọn lửa, Quyết đấu, Câu chuyện tẻ nhạt, Sinh viên, Điều khủng khiếp.

Tranh luận với nhiều nhà phê bình văn học xem nhân vật Sêkhôp là những

con người bé nhỏ cả về vị thế xã hội và các phẩm chất cá nhân, xem họ lànhững người “không quan trọng”, Ia Lincôp cho rằng những phạm trù như

“quan trọng”, “có ích”, “vô ích”, “thừa”, về nguyên tắc, là không thể áp dụngvới các nhân vật của Sêkhôp Vì thế mà vấn đề trung tâm trong sáng tác củanhà văn “không phải là giá trị của các nhân vật, anh ta có vai trò gì trong lịch

sử xã hội hay đất nước, mà là anh ta sống như thế nào trong thế giới này”[152,44] Nghiên cứu quan niệm của Sêkhôp về tính sự kiện, Lincôp khẳngđịnh việc nhà văn miêu tả những gì văn học trước đó xem là sự kiện(событие) như không phải là sự ) như không phải là sự kiện (не) như không phải là sự событие) như không phải là sự ) là một phương thức đểthể hiện tính bi kịch trong cuộc sống của các nhân vật [152,61]

Trong chuyên luận “Văn xuôi Sêkhôp Những vấn đề diễn giải”,Kataep cho rằng trong sáng tác, Sêkhôp tập trung nghiên cứu một chủ đề đặcbiệt: sự định hướng của con người trong thực tiễn Nhà văn luôn giữ vữngphương thức phân tích “cá biệt hoá từng câu chuyện riêng lẻ” và đã tạo ra lýluận nhận thức riêng của mình: vì tất cả những “lý thuyết chung” đều lệch lạc,chúng sẽ dẫn tới những nhầm lẫn, ảo tưởng, sự mâu thuẫn với thực tế, nên cầnphải vứt bỏ chúng và miêu tả từng hiện tượng riêng lẻ một cách đặc biệt nhưmột hiện tượng duy nhất, không thể khái quát hoá [139]

Năm 1979, sau nhiều năm nghiên cứu về Sêkhôp, E A Pôlôskaia cho

ra mắt cuốn sách đầu tiên của mình: “A P Sêkhôp Sự chuyển động của tưtưởng nghệ thuật” Trong công trình này, đồng thời với việc tìm hiểu quátrình sáng tác những tác phẩm tiêu biểu của Sêkhôp, nhà nghiên cứu còn chỉ

ra những nét đặc trưng nghệ thuật trong truyện ngắn của nhà văn Phân tích

nguyên tắc tổ chức hành động trong Người vợ chưa cưới, Pôlôskaia cho rằng

“cốt truyện hấp dẫn không bởi sự chuyển động của các sự kiện, mà là sựchuyển động bên trong của nhân vật” [170,165] Nghiên cứu ý nghĩa, sứcchứa của tình tiết trong sáng tác Sêkhôp, tác giả đi đến kết luận về vai trò của

chúng như “những chiếc đèn pha soi sáng toàn bộ cuộc đời nhân vật”[170,306].

Đặt sáng tác của Sêkhôp trong bối cảnh chung của chủ nghĩa hiện thựcNga, tác giả G Bialưi trong chuyên luận “Sêkhôp và chủ nghĩa hiện thựcNga” (1981) đã làm rõ những đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa hiện thựcSêkhôp trong sự phát triển của chúng Chủ nghĩa hiện thực Sêkhôp là chủnghĩa hiện thực của những tình huống đơn giản nhất nhưng có thể phơi bàybản chất cuộc sống trong tất cả những biểu hiện thường ngày của nó Bialưinhận xét rất đúng: “Sêkhôp thích nghiên cứu cuộc sống không phải ở nhữnghiện tượng chung và lớn mà ở những biểu hiện riêng lẻ của chúng trong đờisống sinh hoạt Bằng cách này, ông mở rộng những khả năng của chủ nghĩahiện thực, đưa những chủ đề thoạt nhìn là nhỏ bé và không quan trọng lênmức độ lớn nhất và có ý nghĩa sâu sắc” [111,63] Nhà nghiên cứu cũng làm rõmối liên hệ giữa những tìm tòi của Sêkhôp trong chủ nghĩa hiện thực với đờisống văn học đương thời, trong mối liên hệ với tinh thần thời đại

Ngoài những chuyên luận giới thiệu ở trên, chúng tôi cũng lưu ý tớicông trình của các tác giả khác: “A P Sêkhôp” (1959) của V Ermilôp, “VềSêkhôp” (1967) của K Trucôpxki, “Văn xuôi Sêkhôp” (Con người và hiệnthực, 1970) của I Gurvich

Cuốn sách của V Ermilôp hấp dẫn người đọc bởi nguồn tư liệu phongphú về cuộc đời và sáng tác của nhà văn Tác giả đưa ra những nhận xét quantrọng về một số đặc điểm trong thi pháp Sêkhôp So sánh tiếng cười củaSêkhôp với tiếng cười của Gôgôn, V Ermilôp chỉ ra điểm gần gũi và khácbiệt: “Ở Gôgôn và Sêkhôp cái hài và cái bi hoà vào nhau chặt chẽ.(…) ỞGôgôn luôn hiện rõ khả năng chuyển từ cái hài sang cái bi, (…) là tiếng cườiqua những giọt nước mắt,… Ở Sêkhôp luôn hiện rõ khả năng hoà tan cái bivào cái hài, (…) đây là những giọt nước mắt qua tiếng cười (…) Gôgôn nhìn

thấy cái bi trong cái hài (…) Sêkhôp nhìn thấy cái hài trong cái bi” [130, 110] Nhà nghiên cứu xác định: “Nhân vật yêu thích của Sêkhôp – nhữngngười Nga bình thường Trong mỗi nhân vật chúng ta nhìn thấy một cách rõràng không chỉ một con người riêng lẻ, mà toàn bộ môi trường của anh ta,những tầng/lớp trọn vẹn của bản thân cuộc sống.” [130,201] Khẳng định sứcmạnh của nghệ thuật miêu tả đời thường trong sáng tác của Sêkhôp, tác giảviết: “Sêkhôp nắm vững nghệ thuật đặc biệt trong việc nâng nội dung đơngiản nhất, mang tính sinh hoạt hàng ngày lên đỉnh cao của những khái quátliên quan đến những vấn đề quan trọng nhất, cốt lõi nhất của cuộc sống conngười” [130,131].

109-Với sự yêu mến, lòng ngưỡng mộ đối với con người và tài năngSêkhôp, K Trucôpxki viết cuốn “Về Sêkhôp” (1967), trong đó khẳng định

“việc giải mã những tư tưởng và hình tượng của Sêkhôp là một nhiệm vụ quásức đối với các nhà phê bình thuộc bốn thế hệ” [232,89] Nhà nghiên cứu giảithích điều này bằng việc bạn đọc và những nhà phê bình đương thời khôngquen với những phương pháp nghệ thuật mới của nhà văn (chúng phức tạp vàtinh tế, đòi hỏi sự nhạy cảm của người đọc) Trucôpxki cho rằng đặc điểmtiêu biểu xuyên suốt toàn bộ sáng tác của Sêkhôp là “sự chân thực tối đa”[232,77], và khẳng định “sự ngắn gọn có một không hai”, khả năng “nói rấtđơn giản đồng thời rất mới” về con người và sự vật làm nên sức mạnh củanghệ thuật Sêkhôp [232,112]

Tập trung nghiên cứu mối quan hệ giữa con người với hiện thực trongvăn xuôi Sêkhôp, Gurvich đưa ra nhận xét chính xác về thế giới nhân vật rộnglớn của nhà văn: “Nhân vật của ông không kế thừa nhau, mà đứng gần nhau,cạnh nhau Sự kế tiếp, khi xuất hiện, không đi theo chiều dọc mà theo chiềungang Mặt cắt ngang được thực hiện trong toàn bộ chiều rộng của bức tranh,

vì thế dễ nhận thấy sự chiếm lĩnh về không gian Đi ngang qua trước mắt

chúng ta là những con người của cùng một thời đại, nhưng thuộc các giới vàcác tình trạng khác nhau, những nghề nghiệp khác nhau.” [123,8] Tác giảnhấn mạnh những đóng góp của Sêkhôp trong việc mở rộng, làm phong phútruyền thống miêu tả tâm lý của Tônxtôi [123,82], những đóng góp to lớn củanhà văn trong việc khẳng định sức mạnh của thể loại truyện ngắn [123,16].

2.2 Tình hình nghiên cứu A Sêkhôp ở Việt Nam

2.2.1 Việc giới thiệu sáng tác của Sêkhôp ở Việt Nam

Có thể nói, so với nhiều nhà văn nước ngoài, Sêkhôp và những tácphẩm của ông đến với bạn đọc Việt Nam khá sớm Tác giả Trần Thị QuỳnhNga cho biết: vào những năm 40 thế kỉ XX một số truyện Sêkhôp đã được

dịch sang tiếng Việt: Nỗi lòng ai tỏ, Tuổi già [51,27] Theo nhà văn Nguyễn

Tuân thì ngay từ lúc mới xây dựng chính quyền Cách mạng, năm 1946, ở Việt

Nam đã xuất hiện bản dịch Cái chết của một viên chức Sau đó, một số tác

phẩm của Sêkhôp đã đến tay độc giả Việt Nam, lúc đầu qua những bản dịch

từ tiếng Pháp, tiếng Anh, sau là các bản dịch từ tiếng Nga

Một trong những tên tuổi hàng đầu của văn học Việt Nam – nhà vănNguyễn Tuân rất yêu mến Sêkhôp bởi “cái phần cốt cách” trong con ngườinhà văn đến từ nước Nga xa xôi này Nguyễn Tuân là người có công lớn trongviệc đưa tác phẩm của Sêkhôp đến gần hơn với bạn đọc Việt Nam Tập

Truyện ngắn Sêkhôp (Hội Nhà văn ấn hành năm 1957) do Nguyễn Tuân tuyển

chọn và viết bài giới thiệu dài, phân tích ý nghĩa các sáng tác của Sêkhôp.Mặc dù tập truyện “chưa giới thiệu được hết cả nhân loại của Sêkhôp” nhưng

“cũng bước đầu đưa dần người đọc đặt mình vào thế giới của nhà văn”

Trong cuốn sách này, Nguyễn Tuân giới thiệu 20 truyện ngắn của

Sêkhôp được sắp xếp theo trình tự thời gian Truyện ngắn Cô dâu (Не) như không phải là sự ве) như không phải là sự ста)

xếp sau cùng, một phần là do được sáng tác muộn nhất, nhưng đồng thời việc

sắp xếp thể hiện dụng ý của tác giả: “truyện Cô dâu có đủ ý nghĩa nội dung

để gói ghém lại tất cả những cảnh sống đã được đưa ra trong các truyện xếp ởtrên” Với dụng ý đó, người đọc như cùng các nhân vật trải nghiệm cả mộtquá trình sống khổ nhục chán mỏi, và cùng với họ đi đến nhận thức không thểtiếp tục sống như thế nữa, cần phải rời bỏ, cần phải thoát ra khỏi cuộc sống

đó, tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn, xứng đáng với con người hơn

Từ năm 1959, ở miền Nam, truyện của Sêkhôp đã được dịch và đăngtrên một vài tạp chí Độc giả tìm đến ông như tìm đến một vẻ đẹp nghệ thuậtmới mẻ, đầy sức hấp dẫn Năm 1973, tập truyện ngắn Sêkhôp đầu tiên ở miềnNam đã được xuất bản, dịch giả Đỗ Khánh Hoan tuyển dịch và giới thiệu Tất

cả các bản dịch đều được thực hiện từ tiếng Anh, tiếng Pháp [51,95] Năm

1978 – 1979, Nhà xuất bản Văn học giới thiệu tuyển tập Truyện ngắn Chekhov (2 tập) do Phan Hồng Giang, Cao Xuân Hạo dịch Lần đầu tiên tác

phẩm của Sêkhôp được dịch từ nguyên bản tiếng Nga Năm 1986, Nhà xuất

bản Đồng Nai cho ra mắt tập Cô dâu do Mai Thúc Luân dịch, giới thiệu Năm

1999, Trung tâm Văn hoá ngôn ngữ Đông Tây xuất bản Tuyển tập tác phẩm Anton Chekhov gồm 3 tập.

Đến nay, tuy số lượng các tác phẩm của Sêkhôp được dịch sang tiếngViệt chưa nhiều, nhưng cũng phần nào đáp ứng được sự mong mỏi của độcgiả Việt Nam, trong số đó có những kiệt tác như: “Thảo nguyên”, “Dọcđường”, “Người đàn bà phù phiếm”, “Phòng số 6”, “Nhà tu hành vận đồ đen”,

“Câu chuyện tẻ nhạt”, “Cây đàn vĩ cầm dành cho Rôtsin”, “Người đàn bà cócon chó nhỏ”, “Ngôi nhà có căn gác nhỏ”, “Trong khe núi”, “Người vợ chưacưới”, Mặc dù vậy, để đến gần hơn với thế giới nghệ thuật của một nhà văn

vĩ đại như Sêkhôp thì việc giới thiệu nhiều hơn nữa các tác phẩm của ông vớiđộc giả Việt Nam là rất cần thiết, đặc biệt là những tác phẩm thể hiện rõ tưtưởng, lập trường của nhà văn về các vấn đề lớn mang tính xã hội đồng thờithể hiện những đặc trưng thi pháp nghệ thuật của ông

Tác phẩm của Sêkhôp được đưa vào chương trình phổ thông trung họcViệt Nam từ sau năm 1990 (Truyện ngắn “Anh béo và anh gầy” được đưa vàophần đọc thêm từ năm 1992) Trong chương trình Ngữ văn lớp 11, truyện

“Người trong bao” chiếm vị trí quan trọng trong số các tác phẩm văn họcnước ngoài ở trường phổ thông

2.2.2 Giới nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam nói về nghệ thuật tự sự của Sêkhôp

Cùng với sự xuất hiện của tập truyện ngắn đầu tiên của Sêkhôp ở ViệtNam, năm 1957, nhà văn Nguyễn Tuân đã viết bài nghiên cứu đầu tiên vềnhững sáng tác của ông Có thể nói, ngay từ năm đó, với tâm huyết, sự trântrọng và khâm phục đối với tài năng của nhà văn hiện thực Nga vĩ đại, vớikhả năng phân tích, cảm thụ văn học sâu sắc, Nguyễn Tuân đã phát biểunhững nhận xét rất tinh tế về thế giới nghệ thuật của Sêkhôp

Đặt Sêkhôp bên cạnh “hai đỉnh Thái sơn sừng sững và trường tồn trongcánh rừng đại ngàn văn học Nga” là Ph Đôxtôiepxki và L Tônxtôi, NguyễnTuân khẳng định Sêkhôp là người “chạy tiếp sức cho họ” và đưa văn học hiệnthực Nga lên đỉnh cao theo con đường của riêng mình, nhấn mạnh vai trò và ýnghĩa vô cùng to lớn của nhà văn trong sự phát triển văn học Nga

Trong bài viết của mình, Nguyễn Tuân chỉ ra một số đặc điểm củaphong cách nghệ thuật Sêkhôp mà đến nay chúng ta vẫn đang tiếp tục nghiêncứu Tác giả nhận xét về phong cách kể chuyện của Sêkhôp - phong cáchkhách quan, không chen vào giải quyết vấn đề mà trông cậy, tin tưởng vàotính tích cực của độc giả; nhận xét về thế giới nhân vật, “nhân loại nhân vật”

và nghệ thuật xây dựng nhân vật của ông Sự đồng điệu về tâm hồn giúpNguyễn Tuân cảm nhận sâu sắc sắc thái tiếng cười của Sêkhôp Đó là tiếngcười không thành tiếng, tiếng cười trào lộng, mỉa đời nhưng đồng thời chanchứa tình yêu thương con người, cuộc đời Và cuối cùng cụ Nguyễn Tuân đã

tìm đến cõi sâu thẳm của nhà văn thiên tài, đó chính là “cái vốn nhân đạo”, là

“một tấm lòng” mà ông để lại cho độc giả hôm nay và mai sau

Năm 1960, khi phong trào Hoà bình thế giới kỉ niệm 100 năm ngàysinh nhà văn hiện thực vĩ đại, nhà nghiên cứu văn học La Côn viết bài “Chủnghĩa nhân đạo trong tác phẩm Sêkhôp” Trong bài viết, tác giả khẳng định

“chủ nghĩa nhân đạo thấm nhuần từng trang tác phẩm Sêkhôp” chính là “sứcrung cảm mãnh liệt đối với độc giả” Liên hệ với hoàn cảnh lịch sử đất nướcthời kì đó, nhà nghiên cứu cho rằng “chúng ta học tập ở Sêkhôp bài học tinyêu con người”, những con người “đang bay bổng tới mục đích cao thượng:

tự do, hạnh phúc, tiến bộ” [10, 65-73] Cũng vào năm này, trên Tạp chí Văn nghệ số 33 (2/1960) đăng bài “A Sêkhôp, một nhà văn hiện thực vĩ đại” của

Trọng Hiền Tác giả bài viết hình dung tác phẩm của Sêkhôp như “bức tranhsinh động, phong phú, đầy màu sắc; mỗi truyện ngắn là một cửa sổ nhìn vàobên trong mỗi gia đình, mỗi con người” [51,80]

Với tư cách là đại diện cuối cùng của chủ nghĩa hiện thực Nga, đặc biệt

là với tư cách một nhà cách tân vĩ đại trong thể loại truyện ngắn và kịch,Sêkhôp được đưa vào trong chương trình đại học ngành văn từ đầu những

năm 60 thế kỉ trước Tác giả Hoàng Xuân Nhị trong cuốn giáo trình Lịch sử văn học Nga (1962) đã giới thiệu khá kĩ cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của

“bậc thầy vĩ đại, bất hủ” trong thể loại truyện ngắn và kịch Tác giả khẳngđịnh: “Sự thật - đấy là khẩu hiệu và vũ khí mà văn sĩ tự xác định cho mình”[56,207] Nhận xét về thế giới nghệ thuật Sêkhôp, tác giả viết: “Quả là mộtbức hoạ văn học lớn lao, do hàng trăm bức tiểu họa tạo thành, trong đó văn sĩbiểu hiện mọi cạnh khía của cuộc sống Nga đương thời, bủn xỉn, chật chội”[56,201] Khẳng định Sêkhôp tiếp tục khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa củaGôgôn và Xantưcôp-Sêđrin, Hoàng Xuân Nhị nhấn mạnh “tính chiến đấu”không khoan nhượng trong những sáng tác của Sêkhôp với “chất bùn” nhơ

nhuốc tanh hôi của bao nhiêu điều tuy vụn vặt mà khủng khiếp, làm cho cuộcsống phải biến chất, phải tiêu ma [56,207].

Năm 1966, trong phần viết về Sêkhôp – “đại diện lớn cuối cùng của

chủ nghĩa hiện thực phê phán Nga” (giáo trình Lịch sử văn học Nga thế kỉ XIX, Chương IX), Đỗ Xuân Hà khẳng định Sêkhôp “bước vào lịch sử văn học

như một nhà cách tân thiên tài trong lĩnh vực truyện ngắn và kịch nói”[20,325] Tác giả chỉ ra một cách hệ thống những đặc điểm nghệ thuật củatruyện Sêkhôp: sự đơn giản về kết cấu, ngắn gọn trau chuốt về ngôn ngữ;cách lựa chọn tài liệu sống tiêu biểu có khả năng khái quát lớn; nhân vật tựbiểu lộ mình, biểu lộ cá tính, đặc điểm, bản chất qua hành động, tư tưởng vàngôn ngữ; khả năng sử dụng những chi tiết nghệ thuật mang tính ẩn dụ; vaitrò của đối thoại, của thiên nhiên trong việc thể hiện tâm lý con người; miêu

tả cuộc sống chân thực, khách quan, giọng văn chậm rãi, bình thản

Trong cuốn giáo trình Lịch sử văn học Nga (tái bản lần thứ ba năm

2001), phần viết về Sêkhôp, tác giả Đỗ Hồng Chung phát biểu nhiều ý kiếnthống nhất với các nhà biên soạn các giáo trình trước, đồng thời nhấn mạnh mộttrong những đặc điểm cơ bản của thi pháp Sêkhôp, đó là sự tồn tại “hai bìnhdiện”, hay “dòng chảy ngầm”, “cái sau văn bản”, “ý tại ngôn ngoại” trong sángtác của nhà văn: “Hai bình diện này (bình diện đời sống sinh hoạt bên ngoài vàbình diện đời sống tư tưởng, tình cảm bên trong) đan kết, hoà quyện vào nhau

Từ bình diện thứ nhất phát hiện bình diện thứ hai, khi đó cuộc đời tẻ nhạt, vô vịđược soi sáng sẽ hiện ra những màu sắc mới, ý nghĩa mới” [9,454]

Phương pháp tả tâm lý độc đáo của Sêkhôp được Đỗ Hồng Chung đặcbiệt chú ý tìm hiểu trong lời giới thiệu tập truyện ngắn “Sung sướng” (1989).Tác giả cho rằng nhà văn “không miêu tả tỉ mỉ, trọn vẹn đầu đuôi cả quá trìnhtâm lý, không thuyết minh cho tâm trạng từng lúc mà để người đọc cảm thụ,

suy ngẫm Tâm trạng bộc lộ qua vài nét phong cảnh, một âm thanh, một cảmgiác, một lời nói bâng quơ, một hành động bất chợt, một so sánh tình cờ,…”

Năm 1987, trong cuốn “Nghệ thuật dân tộc và quốc tế” đăng bài

“Tsêkhôp, nhà văn vĩ đại của nhân dân Nga” của Mai Thúc Luân Tác giả xácđịnh truyện của Sêkhôp là “loại truyện với chủ đề sinh hoạt mang tính chất trữtình tâm lý” và chỉ ra những đặc điểm cơ bản trong thi pháp nghệ thuật củanhà văn, đó là sự ngắn gọn, tính hàm súc của các tình tiết, là nghệ thuật miêu

tả nhân vật “từ bên trong”, là cách nhà văn “đưa người đọc vào truyện mộtcách bình dị”, cách nhà văn kết thúc những truyện “không có kết”, cách miêu

tả thiên nhiên “qua ấn tượng của nhân vật”, là những bức chân dung “vớinhững nét đậm, chặt nhưng rất đầy đặn và hoàn chỉnh” [46,275-279], vàkhẳng định tất cả những nét độc đáo của nghệ thuật Sêkhôp đưa ông lên vị thếcủa “một người viết truyện vô song, bậc thầy của những người viết truyệnngắn” [46,248], làm nên sức sống cho những tác phẩm của ông

Trong bài “Chất nhân bản trong Chekhov” tác giả Vương Trí Nhàn sosánh nghệ thuật của Sêkhôp với nghệ thuật của các nhà văn đàn anh (L.Tônxtôi và Đôxtôiepxki) trên các phương diện tự sự quan trọng là nhân vật và

sự kiện - cốt truyện, từ đó cho thấy “con đường riêng” mà nhà văn trẻ chọn chomình Nhà nghiên cứu khẳng định hai tiêu chí làm nên giá trị của văn chươngSêkhôp là hiện thực và nhân đạo, và cả ở điều này, ông cũng không giống cácnhà văn khác: “…Chekhov nhân đạo theo cách riêng của ông – không bao giờnhà văn này đứng trên để chỉ lối cho con người, ngược lại ông chỉ muốn giúp

“Sêkhôp tuyển tập truyện ngắn” Trong bài giới thiệu tập truyện, Phan HồngGiang khẳng định quan điểm của Sêkhôp về mối liên hệ chặt chẽ, sự ảnhhưởng qua lại giữa đời sống hiện thực với sáng tác văn học và nhận xét về kĩthuật viết của nhà văn bậc thầy được thể hiện qua sự giản dị trong sáng, ngắngọn, tính hàm súc, nguyên tắc kể chuyện khách quan.

Năm 2001, tác giả Phan Hồng Giang viết cuốn “A P Tchekhov”(truyện danh nhân), giới thiệu với bạn đọc cuộc đời của nhà văn Nga vĩ đại.Cuốn sách thể hiện tình yêu, sự trân trọng và niềm say mê của tác giả đối vớinhà văn thiên tài Phan Hồng Giang dường như không bỏ qua một năm thángnào trong cuộc đời ngắn ngủi của Sêkhôp Bằng cách viết giản dị, nhẹ nhàng,cuộc đời một con người vốn xuất thân từ tầng lớp nông nô luôn tìm mọi cách

“chắt lọc loại bỏ ra khỏi cơ thể mình từng giọt nô lệ” để trở thành một nhàvăn hiện thực vĩ đại với tình yêu tha thiết con người, cuộc đời, với khát vọng

cả một đời về sự thật, về một thế giới đẹp đẽ, công bằng, cao thượng, xứngđáng với con người đã gây niềm xúc động cho độc giả Tác giả khẳng địnhchính khát vọng ấy của Sêkhôp đã “biến những dòng chữ của ông trở thànhbất tử”

Năm 2004, khi nhiều nơi trên thế giới kỉ niệm 100 năm ngày mất củanhà văn vĩ đại A Sêkhôp, tại Việt Nam, một số hội thảo khoa học đã được tổchức với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học và nhữngngười mến mộ ông Xuất hiện những bài nghiên cứu sâu sắc về cuộc đời vàsáng tác của nhà văn của Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Trường Lịch, Vương TríNhàn, Phạm Vĩnh Cư, Đào Tuấn Ảnh, Phong Lê, Đỗ Hải Phong, Hà Thị Hoà,Trần Vĩnh Phúc,… Các tác giả đưa ra những nhận xét quan trọng về đặc trưngnghệ thuật của văn xuôi và kịch Sêkhôp, đây là những gợi ý khoa học bổ íchđối với người viết luận án

Gần gũi hơn cả với vấn đề mà chúng tôi đang nghiên cứu là bài “Cáimới trong truyện ngắn của A Sêkhôp” của Nguyễn Hải Hà [23,4-8], “Cáchtân nghệ thuật của Anton Chekhov” của Đào Tuấn Ảnh [2,3-24], “Tchekhov,nhà văn xuôi tự sự, nhà viết kịch” của Phạm Vĩnh Cư [12,134-185]

Đúng như nhan đề bài viết, mục đích của tác giả Nguyễn Hải Hà là đitìm “cái mới” trong những truyện ngắn của Sêkhôp, tìm đến những “bí mậtnghệ thuật” tạo nên sức hấp dẫn lâu bền của chúng đối với độc giả toàn cầutrong hơn một trăm năm qua

Trước hết, nhà nghiên cứu khẳng định Sêkhôp đã nối gót các nhà vănchân chính là Puskin, L Tônxtôi để “dũng cảm đi theo con đường khám phá

sự thật” Tác giả phát hiện sự thật mà nhà văn trẻ mong muốn khám phá và

mô tả, khác với các nhà văn đàn anh, đó là sự thật về “thân phận nô lệ, đầu óc

nô lệ của con người” Nguyễn Hải Hà khẳng định: “Tính chân thực là nét nổibật mà mọi người nhận thấy trong truyện Sêkhôp”, đó cũng là nguyên tắc mànhà văn luôn tuân thủ một cách nghiêm ngặt trong hơn 20 năm cầm bút khámphá sự thật

Những quan điểm nghệ thuật của Sêkhôp về con người, thời đại, nhữngphát biểu quan trọng của nhà văn về sứ mệnh, lập trường của người nghệ sĩ,

về cách kể chuyện, phương pháp tả người,… chủ yếu là qua thư từ được nhànghiên cứu trích dẫn một cách hệ thống Điều này rất quan trọng đối vớingười đọc cũng như người nghiên cứu, chúng là những gợi ý hữu hiệu giúphiểu đúng về ông và thế giới nghệ thuật của ông

Nguyễn Hải Hà đã đưa ra nhiều nhận xét quan trọng về thi phápSêkhôp, trao đổi, làm sáng tỏ một số vấn đề với nhà “sêkhôp học” NgaTruđacôp Những phát biểu của tác giả về thế giới nhân vật với “những conngười lao động giản dị, trung thực, thuộc đủ ngành nghề”, về đặc điểm tự sựvới sự đan xen của yếu tố miêu tả, kể lại và bình luận, về xung đột chìm, tạo

dòng chảy ngầm, về nghệ thuật miêu tả tâm lý thông qua độc thoại nội tâm vànhững hành động bên ngoài,… trong truyện Sêkhôp là những gợi ý quantrọng đối với người viết luận án.

Bằng một cách tiếp cận mới (xem xét sáng tác của Sêkhôp trên bìnhdiện văn hoá, nghệ thuật giao thời hai thế kỷ) tác giả Đào Tuấn Ảnh đã nêubật vai trò của nghệ thuật hiện đại trong những cách tân văn học của nhà văn,qua đó khẳng định những tiềm năng to lớn, vô tận của chủ nghĩa hiện thực.Nhà nghiên cứu phát hiện và khái quát nguyên tắc mang tính triết lý trongsáng tác của Sêkhôp: “Phá bỏ ranh giới của chủ nghĩa hiện thực cổ điển, cáctác phẩm của ông đã tạo ra được một mô hình thẩm mỹ mà mẫu số chung của

nó là cái nhìn thế giới mới của một thời đại mới” Với mô hình này, hệ thốngthi pháp “mở” của Sêkhôp đã tiếp thu và phát triển những thành tựu văn họccủa thế hệ cha anh, đổi mới chúng để tạo ra “một hợp chất hoàn toàn mới mẻ

từ những thành phần quen biết”

Đào Tuấn Ảnh chỉ ra những nguyên tắc nghệ thuật chủ đạo trong sángtác của Sêkhôp, đó là “tính cô đọng, nguyên tắc “im lặng”, tính khách quankhông chứng minh, thuyết giảng, mạch ngầm văn bản…” Tác giả đi sâu phântích phương pháp thể hiện tâm lý của nhà văn và khẳng định: “kiểu miêu tả

“đoán bệnh” với sự trợ giúp của các thủ pháp nghệ thuật tượng trưng và ấntượng đã giúp Sêkhôp tái hiện được thế giới bên trong nhân vật với sự chuyểnđộng và độ sâu không cùng của nó” Đó chính là những cách tân nghệ thuậtSêkhôp đưa vào trong sáng tác của mình mà cơ sở của chúng là “sự trông cậyvào độc giả” [2,3-24]

Trong bài nghiên cứu “Tchekhov, nhà văn xuôi tự sự, nhà viết kịch”,Phạm Vĩnh Cư phát biểu những ý kiến quan trọng về nghệ thuật Sêkhôp trênnhiều phương diện Nghiên cứu sự đa dạng về thể loại trong sáng tác củaSêkhôp, tác giả khẳng định ở mỗi thể loại nhà văn đều bộc lộ tài năng của

mình, truyện của ông ngày càng được hoàn thiện về nội dung và nghệ thuật.

Cũng như nhiều tác giả khác, Phạm Vĩnh Cư khẳng định Sêkhôp là “nghệ sĩ

có một cảm hứng đặc biệt với cái thường thường bậc trung, cái ít mang dấu ấn

ngoại biệt, cái không đập vào mắt ai”, cuộc sống đời thường thu hút sự quan

tâm của ông, trở thành “địa hạt” nơi ông tiến hành những khảo sát chuyên sâu

và những khám phá của mình Việc nghiên cứu sự tiến triển của tiếng cười

Sêkhôp từ những sáng tác giai đoạn đầu đến sáng tác giai đoạn chín chắn giúp

tác giả đi tới kết luận về sự đa dạng trong sắc thái của nó: “từ hồn nhiên, nhẹ

nhõm, vô tâm đến nặng trĩu ưu tư hay thấm đượm chất trữ tình”, đồng thời

phát hiện “sự đan thoa lấp lánh đầy bất ngờ giữa cái hài và cái nghiêm” trong

cốt truyện và trong nhiều nhân vật của Sêkhôp Nhà nghiên cứu đưa ra những

nhận xét thú vị về mối quan hệ giữa tác giả - nhân vật và người đọc trong thế

giới của nhà văn

Một số tác giả đi tìm những nét tương đồng trong sáng tác của Sêkhôp

với sáng tác của Nam Cao - nhà văn hiện thực Việt Nam Năm 1992, Đào

Tuấn Ảnh viết bài “Trêkhôp và Nam Cao - một sáng tác hiện thực kiểu mới”

Trong bài viết tác giả đã xác định một số đặc điểm trong hệ thống thi pháp

Nam Cao làm sáng tác của ông gần gũi với Sêkhôp, đó là “sự kết hợp những

yếu tố của chủ nghĩa cổ điển kiểu phương Tây với lối miêu tả khách quan,

biện chứng, tạo nên “dòng chảy” của cuộc đời, phân tích mổ xẻ tâm lý nhân

vật, cách tạo những lớp, mạch ngầm của văn bản nghệ thuật với những yếu tố

tự nhiên chủ nghĩa và lối văn trữ tình sâu sắc” [1,54]

Năm 2004, Đào Tuấn Ảnh tiếp tục công việc so sánh hai nhà văn này

nhưng từ một góc độ khác: “Kết cấu thời gian trong truyện ngắn Sêkhôp và

Nam Cao” Tác giả nhận xét: “Để tạo sự hấp dẫn cho những truyện ngắn có

cốt truyện đơn giản, Sêkhôp và Nam Cao đặc biệt chú ý tới kết cấu tác phẩm,

nhất là kết cấu thời gian”, và chỉ ra một số kiểu kết cấu đặc trưng trong truyện

ngắn của hai nhà văn: kết cấu với mở đầu đi thẳng vào vấn đề trung tâm của

tác phẩm, kết cấu “hồi cố”, kết cấu “mở” và kết cấu vòng tròn [3,18-23]

Cũng trong năm 2004, Giáo sư Phong Lê quay trở lại đề tài mà ông đã

suy nghĩ trước đó khá lâu – so sánh Sêkhôp và Nam Cao (bài “Sekhov và

Nam Cao - nhìn từ hai nền văn học”) Trong bài viết này, tác giả đã xác định

những nét tương đồng giữa hai nhà văn: ở vai trò kết thúc và đưa lên đỉnh cao

trào lưu hiện thực vào giai đoạn cuối của nó; ở một lối tư duy nghệ thuật độc

đáo - đào sâu vào đời sống tâm lý và hướng vào cuộc sống nhỏ nhặt thường

ngày; ở một tiếng nói thâm trầm, chua xót, giàu suy ngẫm và triết lý; ở một

lối văn rất kiệm lời – “lời chật mà ý rộng”, giàu sức chứa và sức mở

Những đặc điểm tiêu biểu của thi pháp Sêkhôp cũng thu hút sự chú ý

của nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam khác Tác giả Nguyễn

Trường Lịch trong bài “Antôn Sêkhôp – người thuật truyện điềm tĩnh tài hoa”

(2004), nghiên cứu “bút pháp khách quan tự nhiên nhi nhiên” của Sêkhôp

Bút pháp ấy, theo tác giả, được thể hiện qua việc nhà văn “không cầm tay dẫn

dắt người đọc tới tận chốn cái gì đấy, mà chỉ bình thản giới thiệu nhằm hướng

tới một chân trời mới”, ngoài ra, “phong cảnh thiên nhiên mang màu sắc trữ

tình được đan xen vào chuyện đời, chuyện người, hoà quyện vào mạch ngầm

cốt truyện làm cho giọng điệu trở nên bình thản, nhẹ nhàng, khiến người đọc

cảm thấy tự nhiên bị cuốn hút, rồi nhập cuộc lúc nào không hay biết.” [45,11]

Tác giả Trần Vĩnh Phúc khẳng định một số nguyên tắc bất di bất dịch

khiến sáng tác của Sêkhôp mang tính độc đáo Trước hết là nguyên tắc khách

quan - bí quyết đem lại thành công cho những tác phẩm của ông Tiếp đó là

nguyên tắc ngắn gọn - một đặc điểm đặc sắc nhất của hệ thống nghệ thuật

Sêkhôp Từ nguyên tắc ngắn gọn xuất hiện thủ pháp sử dụng những chi tiết

biểu cảm, gợi nhiều tình ý [64,47-50]

Đỗ Hải Phong nghiên cứu một đặc điểm khác trong bút pháp Sêkhôp,

đó là sự hoà quyện giữa mạch ngầm tự sự và mạch ngầm sử thi trên cơ sở

phân tích truyện ngắn Một chuyện đùa nhỏ Tác giả phát hiện mối quan hệ

biện chứng giữa hai yếu tố này và khẳng định: “Cuộc sống bức bối làm nảysinh khát vọng thay đổi Mạch ngầm tự sự chuyển hoá thành trữ tình và có thể

là ngược lại” [62,40-42]

Tiếp tục nghiên cứu đặc điểm làm nên “diện mạo riêng”, “nét riêng chophong cách văn xuôi Sêkhôp”, năm 2005, Đỗ Hải Phong viết bài “Mạch ngầmvăn bản trong truyện ngắn và truyện vừa của A P Chekhov” Tác giả khẳngđịnh việc khai thác mạch ngầm văn bản của Sêkhôp thực chất mới là tìm đượcđến “điều quan trọng nhất” trong sáng tác của ông, và xác định: “những điều

“vặt vãnh”, “tình cờ” trong tác phẩm của Chekhov phần nhiều lại chính lànhững “tín hiệu” của nét đặc trưng này trong thi pháp của nhà văn [63,3-5]

Bằng việc vận dụng lý luận trần thuật học vào việc phân tích các cấp độtrần thuật trong truyện ngắn Sêkhôp, tác giả Nguyễn Thị Như Trang trong bài

“Truyện ngắn A Chekhov dưới góc nhìn trần thuật học” (2006) đã rút ra một

số nhận xét về nghệ thuật kể chuyện của nhà văn, như lối kể chuyện trung lậpđiềm tĩnh, khách quan đến tối đa, lối viết xoáy sâu vào mạch ngầm văn bản,hướng nhiều đến tiếng nói bên trong của nhân vật, khai thác “thời hiện tạichưa hoàn thành” với tất cả những mối ngổn ngang, giằng co, níu kéo… Tuyvậy, chúng tôi rất băn khoăn với câu kết luận của tác giả rằng một số yếu tốcách tân trong tác phẩm của Sêkhôp mới chỉ tồn tại “ở dạng là những dấuhiệu, chưa thành đặc điểm rõ nét” [92,126]

Cũng nhân kỉ niệm 100 năm ngày mất của Sêkhôp, nhiều tác giả vớilòng mến yêu ông và sáng tác của ông đã viết những bài nghiên cứu có sứcgợi khoa học, như: Phùng Ngọc Kiếm, Lê Nguyên Cẩn, Đinh Thị Khang, ĐỗViệt Hùng, Trần Lê Bảo, Lê Huy Bắc, Đào Thị Thu Hằng, Lê Thời Tân,…

*Qua việc khảo cứu tình hình nghiên cứu nghệ thuật tự sự của Sêkhôp ở Nga

và Việt Nam trong hơn thế kỉ qua, chúng tôi đi đến một số nhận xét sau:

Mặc dù nhìn bề ngoài, Sêkhôp dường như là một nhà văn rõ ràng, đơngiản và dễ hiểu, nhưng trên thực tế, việc giải mã những hình tượng và tưtưởng đích thực của ông lại là một nhiệm vụ quá sức đối với giới nghiên cứuvăn học trong nhiều năm “Hai mươi năm không hiểu” – K Trucôpxki đãkhái quát như thế về một giai đoạn tiếp nhận Sêkhôp ở Nga, viện sĩKhraptrenkô cũng nhận xét: “lịch sử tiếp nhận Sêkhôp… đầy những xung độtphức tạp” [37,342] Một điều khá thú vị là không phải các nhà nghiên cứu phêbình, mà chính các nhà văn đã phát hiện ra tài năng Sêkhôp, và người đầu tiên

là nhà văn lão thành Đ V Grigôrôvich

Kết quả khảo sát các công trình nghiên cứu Sêkhôp và nghệ thuật tự sựcủa ông ở nước Nga cho thấy từ sau cách mạng tháng Mười năm 1917 đếnnhững năm 60 thế kỉ XX, việc nghiên cứu Sêkhôp khá trầm lắng Điều này,theo chúng tôi, có thể lý giải bằng hoàn cảnh lịch sử xã hội Đó là khoảng thờigian Liên Xô triền miên trong những cuộc chiến tranh (nội chiến, chiến tranhchống phát xít Đức), sau đó là công cuộc phục hồi kinh tế, xây dựng chủnghĩa xã hội Sêkhôp cùng sáng tác của ông về những chuyện vặt vãnh trongđời sống sinh hoạt đời thường dường như nằm ngoài sự chú ý của độc giảcũng như giới nghiên cứu phê bình Trong hoàn cảnh đó, cuốn “Về nghệ thuậtSêkhôp” (1959) của nhà phê bình văn học A B Derman là công trình nghiêncứu rất đáng quý

Từ những năm 1970 trở đi, hoạt động nghiên cứu Sêkhôp bắt đầusôi động hơn Xuất hiện nhiều công trình chuyên biệt về cuộc đời vàsáng tác của ông của các tác giả: G Berdnicôp, A Truđacôp, V Kataep,

E Pôlôskaia, G Bialưi, V Lincôp, K Trucôpxki, I Gurvich, Các nhànghiên cứu Nga, nhìn chung, gặp nhau trong việc đánh giá những nét độcđáo của nghệ thuật Sêkhôp thể hiện trên các phương diện: sự lựa chọn đề tài,nhân vật, sự kiện, kiểu kết cấu tác phẩm, cách kể chuyện, phương pháp thểhiện tâm lý nhân vật

Kết quả nghiên cứu Sêkhôp ở Việt Nam mặc dù còn khiêm tốn, nhưngnhững gì mà giới nghiên cứu văn học dành cho ông đã là rất đáng quý Từ saubài viết của Nguyễn Tuân năm 1957 là khoảng thời gian rất dài, cả việc giớithiệu tác phẩm và nghiên cứu về Sêkhôp đều chìm lắng Hoạt động nghiên cứukhởi sắc trở lại trong dịp kỉ niệm 100 năm ngày mất của nhà văn (2004) Cácbài viết tập trung nghiên cứu đặc điểm thi pháp Sêkhôp trên nhiều cấp độ:nguyên tắc miêu tả chân thực, thế giới nhân vật, nghệ thuật kể chuyện kháchquan, ngắn gọn, hàm súc, kiểu nói lửng, kết thúc mở, phương pháp thể hiệntâm lý qua phong cảnh, lời nói, hành động của nhân vật,… Luận điểm của cáctác giả là những gợi ý khoa học hữu ích đối với người viết luận án Ở ViệtNam, hiện chưa có chuyên luận nào nghiên cứu về hệ thống thi pháp Sêkhôp

Việc nghiên cứu Sêkhôp đi từ tiếp cận xã hội học sang tiếp cận thi pháphọc không dễ dàng Các tác giả đã phát hiện và nghiên cứu nhiều nét độc đáotrong hệ thống thi pháp của nhà văn Hiện vẫn còn những vấn đề chưa đạtđược sự thống nhất, đó là các vấn đề về lý tưởng, thế giới quan, lập trường tácgiả, quan niệm nghệ thuật về con người, về đối tượng miêu tả của nhà văn, vềnhân vật của ông

3 Mục đích, phạm vi và đối tượng nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án sẽ nghiên cứu những cách tân trong nghệ thuật tự sự củaSêkhôp, những thủ pháp nghệ thuật giúp nâng cao và tăng cường khả nănglĩnh hội và khám phá hiện thực của truyện.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Việc nghiên cứu cách tân nghệ thuật trong truyện Sêkhôp không thểđược gói gọn chỉ trong một công trình Trong luận án chúng tôi tập trungkhảo sát, nghiên cứu những “con đường” do Sêkhôp “khai phá” trên ba bìnhdiện: tự sự đổi mới, nhân vật và không - thời gian

3.3 Đối tượng nghiên cứu

Để phục vụ cho việc làm rõ các vấn đề cần nghiên cứu, chúng tôi sẽtiến hành khảo sát 255 truyện của Sêkhôp (được in trong “A P Sêkhôp Toàntập tác phẩm và thư từ” gồm 30 tập, Nhà xuất bản Nauka, Maxcơva, 1974-1983), trong đó có 71 truyện đã được dịch sang tiếng Việt từ tiếng Anh, tiếngPháp và tiếng Nga của các dịch giả Nguyễn Tuân, Mai Thúc Luân, Thuỵ An,Trần Dần, Phạm Hổ, Nguyễn Thành Long, Nguyễn Văn Sỹ, Phan HồngGiang, Cao Xuân Hạo, Đỗ Hồng Chung, Đào Tuấn Ảnh…

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tiếp cận hệ thống: Với cách tiếp cận này, người nghiên cứu

xem tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật, một thế giới nghệ thuật gồmnhiều yếu tố, nhân tố tương tác, không cô lập các nhân tố và các yếu tố Bản

thân Sêkhôp đã nói về điều này trong thư gửi nữ nhà văn E M Savrôva (đôi khi phải hi sinh chi tiết vì cái tổng thể), K Trucôpxki cũng nhận xét rằng một

đặc điểm căn bản trong sáng tác Sêkhôp là tất cả các hình tượng nghệ thuậtliên kết với nhau và gắn liền với cảm hứng chủ đạo của tác phẩm

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Phương pháp này đòi hỏi người nghiên

cứu cùng một lúc phải tìm hiểu nhà văn muốn nói điều gì và nói điều đó nhưthế nào, bởi điều nhà văn muốn nói bao giờ cũng gắn bó chặt chẽ với cách

nhà văn nói điều đó L Tônxtôi từng gợi ý cho người nghiên cứu văn học:

“…tác phẩm nghệ thuật hay hay dở tuỳ thuộc vào điều nhà văn nói ra, cáchanh ta nói và anh ta nói có thật lòng không” [22,164] Sêkhôp viết về điều nàytrong thư gửi Xuvôrin ngày 11/9/1890: “Tôi nhìn thấy tất cả: dường như, vấn đềbây giờ không phải ở việc tôi nhìn thấy gì mà là tôi nhìn như thế nào” Tìm hiểutác phẩm văn học bằng phương phương tiếp cận thi pháp học là hướng tớiviệc khám phá những bí mật nghệ thuật làm nên sức tác động mạnh mẽ của

nó tới tâm tưởng và tình cảm của con người

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: Để làm rõ cách tân trong truyện Sêkhôp,

chúng tôi kết hợp sử dụng phương pháp so sánh, đối chiếu sáng tác củaSêkhôp với sáng tác của các nhà văn Nga trước và cùng thời

Để giúp cho sự phân tích, đánh giá có sơ sở khoa học chúng tôi sẽ sửdụng các thao tác khảo sát, thống kê, phân loại và phân tích, tổng hợp

5 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án

Thông qua việc tìm hiểu tự sự đổi mới, nhân vật và không - thời giantrong truyện Sêkhôp, luận án sẽ là một công trình khoa học vừa mang tínhtổng hợp, vừa mang tính khám phá về cách tân trong nghệ thuật tự sự của nhàvăn, qua đó gợi mở một số vấn đề nghiên cứu về phương diện loại hình phongcách cũng như thi pháp thể loại

Ở Việt Nam, đây là công trình đầu tiên nghiên cứu nghệ thuật tự sựtrong truyện của Sêkhôp trên ba phương diện cơ bản Kết quả nghiên cứucủa luận án sẽ là tài liệu hữu ích đối với việc dạy, học Sêkhôp ở Việt Nam,

là gợi ý bổ ích đối với những người nghiên cứu Sêkhôp nói riêng và nghiêncứu thi pháp nói chung

6 Cấu trúc luận án: Luận án gồm Mở đầu, 3 chương, Kết luận, Tài liệu

tham khảo, 3 Phụ lục

Chương 1: Tự sự đổi mới của Sêkhôp

Chương 2: Nhân vật Sêkhôp

Chương 3: Không - thời gian trong truyện Sêkhôp

CHƯƠNG I: TỰ SỰ ĐỔI MỚI CỦA SÊKHÔP

Theo các nhà khoa học thì hiện nay còn có ít định nghĩa về tự sự vàcác ý kiến chưa thống nhất Cơ sở lý thuyết của luận án là quan điểm của

M Bakhtin về cấu trúc “hai sự kiện” trong tác phẩm tự sự: “…sự kiện được

kể trong tác phẩm và chính sự kiện kể (mà chính chúng ta cũng tham gia vàovới tư cách người nghe - người đọc); những sự kiện này diễn ra vào nhữngthời gian khác nhau (khác biệt cả về dung lượng) và ở những địa điểm khácnhau, đồng thời chúng lại được thống nhất không tách biệt trong một sự kiệnphức hợp chung mà chúng ta có thể gọi là tác phẩm ” [97,403-404] Nhưvậy, tác phẩm tự sự thực chất là câu chuyện được kể và cách kể câu chuyện

đó, nghiên cứu tác phẩm tự sự chính là nghiên cứu tổng hòa các mối quan hệgiữa các thành tố: ngôn ngữ, văn bản, thế giới được miêu tả, tác giả - người kểchuyện, người nghe - người đọc, nói cách khác, đó là việc nghiên cứu mốiquan hệ qua lại giữa các câu hỏi: Ai kể? Kể cái gì? Kể cho ai? Kể như thế nào?

Cấu trúc văn bản tự sự được tạo nên bởi các yếu tố: kể lại, miêu tả vàbình luận Chúng thường có mối quan hệ với nhau, đan xen nhau Văn xuôiSêkhôp thể hiện một cách rõ ràng và sinh động sự gắn kết chặt chẽ giữa cácyếu tố tự sự V Kataep trong “Nói về Sêkhôp” viết: “Ông đạt tới sự hoànthiện trong việc biết gắn hai yếu tố của văn xuôi nghệ thuật là miêu tả và kểlại vào một việc chung (…) Sự gắn kết lạ thường giữa miêu tả và kể lại làmột trong những phát hiện của Sêkhôp” [228,135]

Từ góc độ phong cách, theo M Bakhtin, văn bản tự sự có tính ba chiềugắn liền với ý thức đa ngữ Đó là lời tác giả, lời người kể chuyện và lời nhânvật, chúng đều do nhà văn sáng tạo ra Bên cạnh đó, còn có một kiểu lời đặcbiệt, đó là lời hai giọng, cùng một lúc thể hiện hai khuynh hướng ý thức khácnhau: ý thức trực tiếp của nhân vật đang nói và ý thức gián tiếp của tác giả

Nghệ thuật tự sự của Sêkhôp hấp dẫn người đọc nhiều thế hệ bởi sựmới mẻ và độc đáo được thể hiện đặc biệt rõ trên các phương diện: quan điểm

tự sự, đổi mới cách kể chuyện và tạo dòng chảy ngầm

1.1 Quan điểm tự sự của Sêkhôp

1.1.1 Truyền thống và cách tân Giao lưu và đối thoại

A Sêkhôp bước vào sự nghiệp viết văn khi bóng của các nhà tiểuthuyết khổng lồ đang che rợp bầu trời văn học Nga Muốn thoát khỏi nhữngcái bóng đó, ông phải tìm được con đường riêng của mình Nhà văn trẻ đã bắtđầu từ việc kiểm tra, xem xét lại những thể loại văn xuôi, những khuôn sáo vàphương thức văn học đã lỗi thời Ông dường như phải nghiên cứu, tìm hiểurất kĩ để lựa chọn con đường của mình Truyện vui giễu nhại của “Sêkhôntê”(một trong những bút danh thời kì đầu của nhà văn) xuất hiện trong tình

huống như vậy Năm 1880, ông viết Điều gì thường gặp hơn cả trong tiểu thuyết, truyện vừa và tương tự? Tác phẩm hài hước của ông là sự lựa chọn

độc đáo, thông minh những môtip văn học quen thuộc được khai thác từPuskin (người bác giầu có), từ Turghênep (người nhạc sỹ nước ngoài), từSecnưsepxki (Nikituska Lômôp khoẻ như vâm trong tiểu thuyết “Làm gì?”)

và từ vở kịch vui của V A Xôllôgup (Bà dì đến từ Tambôp)

Văn nhại của Sêkhôp cho thấy ông đọc rất nhiều tác phẩm của các nhàvăn cổ điển Ông ghi nhận những đề tài, môtip thường gặp để nhắc nhở, tránhcho mình không lặp lại những sáo mòn trong sáng tác Sêkhôp kiên trì tìm conđường riêng và đã tìm ra con đường ấy với sự xuất hiện của những tác phẩm

nhại nổi tiếng: Đêm Nôen (nhại văn học lãng mạn), Que diêm Thụy Điển

(nhại tiểu thuyết hình sự),… Nh à văn đi vào văn nhại không phải để chế giễu

mà là để mài dũa khiếu thẩm mỹ tinh tế của mình và học hỏi các phương phápviết ở các bậc tiền bối

Sáng tác của Sêkhôp cho thấy ông là người kế thừa và đổi mới nhữngtruyền thống tốt đẹp của văn học Nga Cái mới của nghệ thuật Sêkhôp đượcnảy sinh từ kinh nghiệm của các nhà văn cổ điển vĩ đại như Puskin,Lêcmôntôp, Gôgôn, Turghênep, Đôxtôiepxki, L Tônxtôi và đổi mới nhữngthành tựu ấy Chính vì vậy mà vấn đề về truyền thống và cách tân trong sángtác của Sêkhôp luôn là tâm điểm của các cuộc tranh luận nhiều năm qua

Bằng những sáng tác của mình Sêkhôp chiếm được cảm tình, sự mếnphục của các nhà văn chân chính Xantưcôp-Sêđrin (1826 - 1889) rất thích

truyện vừa Thảo nguyên và đặt những niềm hi vọng lớn lao vào nhà văn trẻ

[136,702] Về phía mình, Sêkhôp nhấn mạnh vai trò của người tiền bối như

“kẻ thù bướng bỉnh và ám ảnh nhất” của giới trí thức trung bình ở Nga, khẳngđịnh ông là người duy nhất thể hiện sự khinh bỉ một cách công khai đối với

họ [136,698] Ảnh hưởng của Sêđrin thể hiện trong những truyện châm biếmthời kì đầu của Sêkhôp Nhà văn công khai dựa vào các tác phẩm của Sêđrin,

sử dụng rộng rãi những hình tượng mang tính châm biếm, cách nói châmbiếm của Sêđrin Nhưng thực tế cho thấy Sêkhôp chịu ảnh hưởng của Sêđrin

về tư tưởng nhiều hơn nghệ thuật Năm 1891 trong thư gửi Xuvôrin, nhà văntrẻ lên tiếng “đối thoại” với bậc tiền bối: “Tôi đã đọc “Nhật kí một người tỉnhlẻ” của Sêđrin - Thật dài dòng và buồn tẻ!”, năm 1894 ông viết: “Xantưcôp làmột người thú vị nhưng đã làm tôi mệt mỏi đôi chút bởi phong cách đơn điệucủa mình” [102,24]

Trong phần Mở đầu luận án, chúng tôi đã giới thiệu những đánh giá của

V Grigôrôvich đối với sáng tác của Sêkhôp Nhà văn lão thành ca ngợi “tàinăng đích thực” của nhà văn trẻ và tin tưởng ông “thuộc số những người viếtđược những tác phẩm xuất sắc, những tác phẩm nghệ thuật thực sự” [168,175-176].Bức thư của V Grigôrôvich làm Sêkhôp rất xúc động Nó vừa khích lệ tinhthần vừa thức tỉnh nhà văn có trách nhiệm với văn học, nghiêm khắc hơn vớingòi bút của mình Bức thư đánh dấu bước chuyển giai đoạn quan trọng trong

sự nghiệp sáng tác của Sêkhôp Ông bắt đầu viết chậm lại: trong 7 năm đầu(từ năm 1880 đến 1886) Sêkhôp viết 413 truyện, trong 17 năm còn lại (từ năm

1887 đến 1903) ông chỉ viết 131 truyện, nhưng trong số đó có nhiều tác phẩm

được xem là kiệt tác (Số liệu được lấy từ A P Sêkhôp Toàn tập tác phẩm và thư từ, gồm 30 tập, nhà xuất bản Nauka, 1973-1984)

Điều đáng nói là trong khi thu nhận, tổng hợp những truyền thống tốtđẹp của các bậc tiền bối vĩ đại, chịu ảnh hưởng về tư tưởng và cách viết của

họ, Sêkhôp đồng thời có “đối thoại” và thậm chí có ảnh hưởng trở lại, tácđộng trở lại tới sáng tác của họ

Sêkhôp thừa nhận ảnh hưởng của Lêxcôp (1831 - 1895) đối với sángtác của mình, ông nói: “tôi mang ơn Lêxcôp nhiều” [136,719] Sêkhôp viết

nhiều truyện gần gũi về đề tài với truyện Cuộc du ngoạn với người theo chủ nghĩa hư vô của Lêxcôp như Trong nhà tắm, Cái kim trong bọc, Hành khách hạng nhất, Đêm trước phiên tòa Truyện Đại bàng trắng của Lêxcôp

là tiền đề cho sự xuất hiện các truyện Cái chết của một viên chức, Sư tử và mặt trời của Sêkhôp Nhà văn trẻ học ở Lêxcôp cách miêu tả thế giới thầy tu trong truyện ngắn Đêm thiêng liêng Tuy nhiên, Sêkhôp cũng có ảnh hưởng ngược trở lại với nhà văn đàn anh Trong truyện Nơi ẩn nấp của thỏ rừng (Заячий ремиз sáng tác năm 1894, in năm 1917) của Lêxcôp ta thấy có dấu

ấn rõ rệt của truyện vừa Phòng số 6 và truyện ngắn Quá tay muối của

Sêkhôp

Sêkhôp đặc biệt yêu thích sáng tác Gôgôn, Turghênep và xem

L Tônxtôi là nhà văn số một trong nền nghệ thuật Nga Trong thư gửiGrigôrơvich, ông viết: “Tôi tin tưởng một cách sâu sắc rằng khi trên nướcNga vẫn còn những cánh rừng, những khe núi, những đêm hè, khi những conchim dẽ còn kêu và những con chim dẽ mào còn khóc thì người ta sẽ khôngquên Ông, Turghênep, L Tônxtôi và cũng không quên Gôgôn” [102,164]

Giới nghiên cứu văn học Nga luôn khẳng định tầm ảnh hưởng của nghệthuật Turghênep đối với Sêkhôp Họ thường nhắc đến chuỗi truyện ngắn về

“những con người tự do” gồm Người thợ săn (1885), Nghệ thuật (1886), Agaphia (1886), Một ngày ở vùng ngoại ô (1886), Tiếng sáo (1887), Còn sớm!

(1887), gọi chúng là “những bút kí người đi săn” của Sêkhôp, cho rằng chúng