Nhà văn vũ hạnh lí luận, phê bình, nghiên cứu, sáng tác

Luận văn

M U

1 Lí do ch n đ tài

Xã h i đô th mi n Nam giai đo n 1954 - 1975 ch ng ki n r t nhi u bi n

đ ng l n V i âm m u chia c t lâu dài đ t n c ta đ th c hi n m t xã h i th c dân

ki u m i, M đã đ quân t vào mi n Nam, cùng v i đô la, gái đi m tràn ng p

Mi n Nam quay cu ng trong c n l c M T t c t o nên m t đ i s ng b t an, ho ng

h t trong xã h i Ng i ta c m giác có m t s phá s n v tinh th n mà không có cách nào c u vãn đ c đang hi n h u và ám nh ngày đêm M c dù ng i M dùng nhi u

bi n pháp, c kinh t và chính tr đ c g ng tái n đ nh xã h i nh ng v n không hi u

qu Nh ng mâu thu n xã h i ngày càng tr nên sâu s c ây là lí do d n đ n nh ng

cu c đ u tranh đòi t do, c m áo, đòi dân ch , dân sinh, dân quy n, đ u tranh b o v

v n hóa dân t c ngày càng phát tri n

S thay đ i v đ i s ng chính tr , kinh t là c s d n đ n nh ng thay đ i trong ý th c con ng i Cùng v i đ i s ng M thì tâm lí M , v n hóa M xu t hi n

kh p m i n i Các n ph m v n hoá ph ng Tây tràn ng p mi n Nam, t các bi t

th sang tr ng cho đ n nh ng “m nh chi u” v a hè Nh ng tri t thuy t khác hoàn toàn v i ý th c h truy n th ng c ng góp m t trên nh ng giá sách và trong các cu c tranh lu n v n ch ng Các n ph m h u hình và vô hình y đã nh h ng sâu s c

đ n đ i s ng v t ch t và tinh th n c a ng i dân đô th mi n Nam Tr c th c

tr ng đó, nh ng ng i có lòng yêu n c, có tinh th n dân t c, trân tr ng v đ p v n hoá… không th khoanh tay d ng nhìn

Và nh m t t t y u, t trong đ i s ng s c sôi c a qu n chúng, Phong trào

B o v v n hoá dân t c đ c hình thành và ngày càng phát tri n Ngày 9/10/1966,

t i h i tr ng Qu c gia âm nh c, 112 - Nguy n Du - Sài Gòn, Ban ch p hành Trung

ng L c l ng B o v v n hoá dân t c đã chính th c ra m t “tr c đông đ o thành

ph n các gi i đ n d ” L c l ng l y t p chí (sau đ i thành Nguy t san) Tin V n

làm c quan ngôn lu n, do V H nh làm T ng biên t p N i dung, đ ng l i,

ph ng th c ho t đ ng c a L c l ng h t s c rõ ràng: “Nh n m nh đ n các ph m

ch t tiêu bi u c a n n v n hoá Vi t Nam, nhi m v c th mà L c l ng ph i th c

hi n, kêu g i phát huy m t ni m t hào dân t c chính đáng, d a vào s c m nh và s

t v c a gi ng nòi trong c n sóng to gió l n đang đe do cu c đ i dân t c” L c

l ng kh ng đ nh quy t tâm “trên l p tr ng dân t c, nh ng gì phù h p v i v n hoá

dân t c, t t ph i đ c đón nh n, nh ng gì phá ho i, t t ph i đ c bài tr ” [442, 22]

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

S l n m nh c a Phong trào B o v v n hoá dân t c đã ghi nh n s tr ng

thành c a nh ng cây bút nh Nguy n Hi n Lê, Gi n Chi, V H nh, L Ph ng, Nguy n Tr ng V n, Nguy n Ng c L ng, Nguy n V n Xuân, Tô Nguy t ình,

T ng Linh, Tr n Cao B ng, Tr ng ình C , Lê Nhân Ph … Nh ng tên tu i này

đã có nh ng đóng góp đáng k vào vi c xây d ng m t c s lí lu n và t o s nh

h ng sâu r ng đ n tình hình v n h c; đ ng th i h đã góp ph n không nh vào vi c

đ u tranh ch ng l i khuynh h ng v n h c đ i tru , làm s ng d y ng n l a đ u tranh

gi i phóng dân t c các đô th mi n Nam Phong trào B o v v n hoá Dân t c th c

s tr thành m t làn sóng v n hóa thâm nh p vào đ i s ng xã h i và nh h ng đ n các sáng tác v n ch ng Và V H nh chính là cái tên sáng giá nh t

V H nh (tên th t là Nguy n c D ng) sinh n m 1926, t i Qu ng Nam Ông

v a là nhà v n, nhà th , nhà báo, v a là nhà nghiên c u, phê bình v n h c Ng i ta

bi t đ n V H nh không ch v i các bút danh nh Cô Ph ng Th o, Nguyên Ph , Minh H u, Hoàng Thành Kì…, làm vi c không m t m i trên l nh v c v n h c ngh thu t, mà còn bi t đ n ông nh m t nhà cách m ng giàu lòng yêu n c, d ng c m, khôn khéo ho t đ ng trong lòng đ ch

V n sinh tr ng trong m t gia đình trí th c Nho h c, t nh V H nh đã say

mê v n h c Trong th i gian ra Hu h c t p, ông đã t ng có th đ ng trên báo Sông

H ng khi m i 18 tu i Tr c cách m ng tháng 8 - 1945, V H nh đã t ng ho t

đ ng trong phong trào Vi t Minh Sau ngày toàn qu c kháng chi n, ông ph trách ban kch tuyên truy n kháng chi n T 1946 - 1954, ông v a ho t đ ng ngh thu t

ph c v cách m ng v a d y h c t i quê nhà (tr ng trung h c Th ng Bình)

Sau ngày hoà bình l p l i 1954, ông không t p k t ra B c mà l i quê nhà

ho t đ ng N m 1955, ông b chính quy n M Di m b t giam Gi a n m 1956, ông

đ c tr t do V H nh vào Sài Gòn và ho t đ ng r t h ng hái trên m t tr n v n

h c, ngh thu t và báo chí N m 1960, ông gia nh p M t tr n Dân t c và Gi i phóng

mi n Nam Vi t Nam Trong giai go n này, ông đ c giao nhi m v ho t đ ng công khai đ u tranh ch ng v n hoá nô d ch, đ i tru c a đ ch vùng Sài Gòn - Gia nh Trong 10 n m ho t đ ng, V H nh đã b b t giam n m l n, nh ng ông v n luôn gi

v ng tinh th n, m u trí, d ng c m, kiên trì trong đ u tranh vì m c tiêu cách m ng Ông t ng đ c b u làm T ng biên t p t p chí Tin v n, c quan ngôn lu n c a L c

lu ng B o v V n hoá Dân t c T báo đã đ c các t ng l p thanh niên h c sinh,

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

sinh viên đón chào nhi t li t Sau ngày mi n Nam hoàn toàn gi i phóng, ông đ c

b u làm T ng th ký H i v n ngh thành ph H Chí Minh

Trong quá trình đ u tranh gian kh y, V H nh không ch n i ti ng v i

nh ng sáng tác nh Ng i ch ti m, M t gi c chiêm bao, Th a bi t r i ! (k ch);

V t thác (t p truy n ng n, 1963), Ch t ng c (t p truy n ng n, 1964), Ngôi tr ng

đi xu ng (t p truy n, 1966), L a r ng (ti u thuy t, 1966), Con chó hào hùng

(truy n, 1973), Cô gái Xa N iêng (truy n, 1973), N h ng ng i còn l i (truy n, 1974)

…, mà ông còn n i ti ng v i các ti u lu n c l i Truy n Ki u (1960), Tìm hi u v n ngh (1970), Ng i Vi t cao quý (1965, bút hi u A Pazzi, ngh a là b t di b t d ch,

không thay đ i l p tr ng)…

V H nh th c s là m t tên tu i đ c bi t Trong nh ng cu c đ i tho i v n

ch ng, trong s tranh lu n v v n hóa dân t c, trong vi c đi m xuy t công trình có giá tr, nhà v n xu t hi n v i m t s c n m n và gan d hi m có Chính đi u đó làm cho đ i s ng v n ngh mi n Nam có thêm m t s c s ng m i Sau bao nhiêu n ào,

ng i ta l i đ c nhìn th y trong nhà v n này m t chính ki n, m t t th ti p c n ngh thu t m t t m cao v n hóa Chính b i th , ngày hôm nay, trên đ ng tìm l i

nh ng giá tr v n h c c a dân t c, ta không th không nh c đ n V H nh Th c hi n

đ tài này, lu n án h ng t i các m c đích sau:

- Tr c h t là đ hi u và t ng k t m t cách toàn di n các thành t u v n h c

c a V H nh v t t c các m t lí lu n, phê bình, nghiên c u và sáng tác v n h c

- Qua nghiên c u di s n v n h c c a V H nh, chúng tôi có đi u ki n đ hi u

rõ h n v Phong trào B o v v n hóa dân t c nói riêng và v n h c đô th mi n

Nam giai đo n 1954 - 1975 nói chung

- Hi n nay, chúng ta đang xây d ng m t n n v n h c tiên ti n, hi n đ i thì

vi c nghiên c u toàn di n v V H nh không nh ng có ý ngh a v i lí lu n, phê bình, nghiên c u v n h c mà ph n nào còn có ý ngh a đ i v i vi c sáng tác và gi ng d y

v n h c ph thông và đ i h c hi n nay

2 i t ng nghiên c u

i t ng c a lu n án là nh ng công trình lí lu n, nghiên c u, phê bình, biên

kh o và nh ng tác ph m v n h c c a V H nh Các quan đi m, nh n đ nh, đánh giá

- V n hoá và m o hoá, t p chí Bách khoa th i đ i, s 350, 351, 8/1971

- Bàn v con đ ng c a T Th c, t p chí Bách khoa th i đ i, Sài Gòn, s 65,

- Vài nh n xét v c ng v n hoá c a GS Ph m ình Ái, t p chí Bách

khoa th i đ i, Sài Gòn, s 178, ra ngày 01/6/1964

- N h n đ nh v nh ng mâu thu n trong quy n “L c kh o v n h c I” c a

N guy n V n Trung, t p chí Bách khoa th i đ i, Sài Gòn, s 179, ra ngày 15/6/1964

- Chu T và tác ph m, hi n t ng sách bán ch y c a Chu T trong n m 1963

Tr ng treo đ u súng c a T ng Linh (1959); êm không h t c a Nguy n Phúc

(1959); Siu cô n ng c a M c (1959); Dì M c a Thúc V nh (1959); Kí thác

c a Bình N guyên L c (1960); Men chi u c a Nguy n Th Vinh (1960); N h ng ng i

áo tr ng c a Nh t Ti n (1960; Vi t và đ c ti u thuy t c a Nh t Linh (1962); Thành Cát T Hãn c a V Kh c Khoan (1962); K ni m v n thi s hi n đ i c a Bàng Bá Lân (1962); Mùa o nh c a Thúc V nh (1963); Chim quyên xu ng đ t c a S n

Nam (1963); Ng i vi n khách th m i c a Nghiêm Xuân H ng (1963); Hình bóng

c c a S n Nam (1964)

- c l i Truy n Ki u, C o Th m xu t b n, Sài Gòn, 1966

- Tính ch t phi th ng trong con ng i bình th ng Thuý Ki u, t p chí Bách

khoa th i đ i, Sài Gòn, s 329, ra ngày 15/9/1970

- Khách vi n ph ng, ng i là ai?, t p chí Bách khoa th i đ i, s 381,

15/11/1972

- Hai nàng Thuý Ki u, t p chí Bách khoa th i đ i, s 381, 15/11/1972

- i m sách “Kim ti n” c a Vi Huy n c, t p chí Bách khoa th i đ i, Sài

- Ti ng hú trên đ nh non Chà Hóc, đ ng t i l n đ u trên tu n báo Thi u nhi

n m 1967, sau này m i đ c Nhà xu t b n Tr - thành ph H Chí Minh in thành sách, n m 1989

- Tính s cu c đ i (tên đ u tiên đ ng trên nh t báo Tin sáng nh ng n m 1970

- 1971 là Cú đ m) nh ng chúng tôi không có b n này, lu n án s d ng cu n do NXB

- i l n i dài, kh i đ ng t Tin v n s 1 đ n s 7, n m 1966

- Ba ông giáo m i (truy n ng n), t p chí Tin V n, Sài Gòn, s 12, s ra ngày

30/11/1966, trang 35-40

- M t chuy n b dâu (trích Ngôi tr ng đi xu ng), t p chí Bách khoa th i đ i,

Sài Gòn, s 237, ra ngày 15/11/1966, trang 54-65

3 N hi m v nghiên c u

Th c hi n đ tài này, lu n án h ng t i gi i quy t các nhi m v c b n sau đây:

- Tìm hi u nh ng v n đ c b n trong quan đi m lí lu n v n h c c a V H nh đ nhìn nh n, so sánh và đánh giá nh ng đi m m nh, y u trong nh n th c lí lu n c a ông

- Tìm hi u nh ng v n đ v phê bình v n h c, chúng tôi khái quát s nghi p

c a tác gi và xác đ nh nh ng đ c s c trong ngh thu t phê bình

- ánh giá đúng m c nh ng sách báo nghiên c u di s n v n h c c đi n và

đ u th k XX c a V H nh

- Tìm hi u n i dung và giá tr ngh thu t trong các sáng tác c a V H nh

nh m đánh giá đ c nh ng c ng hi n c a ông cho n n v n h c hi n đ i

h ng khoa h c, hi n đ i ánh giá toàn di n n n v n h c quá kh trên quan đi m

l ch s s t o đi u ki n cho chúng tôi có cái nhìn bi n ch ng và đ y đ nh t v lí lu n

- phê bình v n h c c a V H nh trong h t t ng v n ngh mi n Nam 1954-1975

nhi u ph ng di n, nhi u y u t có m i liên h ph c t p và luôn bi n đ ng Vi c tìm

hi u V H nh nh m t h th ng - c u trúc có ngh a là ph i th y v n nghi p c a ông bao g m nhi u b ph n: lí lu n, phê bình, nghiên c u và sáng tác v n h c Các b ph n

y không đ c l p mà l i hoàn toàn có th đ c chia thành nh ng y u t nh h n nh phê bình v n h c l i có th tách thành phê bình truy n, th , k ch; ho c nghiên c u v n

h c có th chia thành nghiên c u v n h c c đi n và v n h c đ u th k Cho nên, vi c

h th ng hóa l i nh ng quan đi m và t t ng th m m s là m t công vi c vô cùng ý ngha đ i v i ng i nghiên c u nói riêng và đ i v i vi c đ nh v giá tr c a v n h c

mi n Nam nói chung

4.3 Ph ng pháp v n hóa h c

ây là m t ph ng pháp quan tr ng mà chúng tôi s d ng đ nghiên c u dòng

v n h c này V n hóa là m t l nh v c vô cùng r ng l n và vi c đ t lí lu n - phê bình

v n h c c a V H nh trong b i c nh v n hóa - xã h i mi n Nam có m t ý ngh a vô cùng quan tr ng Ph ng pháp này s cho chúng ta th y s phát tri n c a v n hóa t

t ng trong s ti p bi n và nh h ng, trong s đa t p và th a h ng c a các h t

t ng chính th ng và phi chính th ng, trong s ph n t p c a các ki u phong t c, các

ki u l i s ng, các ki u di n x ng v n hóa t t c s đ c nhìn nh n trong s sinh

đ ng v n có c a nó

Tuy nhiên, vi c xác đ nh ph ng pháp nghiên c u v n hóa h c còn có m t ý ngh a l n là xác đ nh tính chân th c và tính ch t dân t c c a v n hóa v n ngh mi n Nam trên quan đi m và nh ng giá tr dân t c - hi n đ i

4.4 Các thao tác phân tích, so sánh, phân lo i

Phân tích là m t thao tác c b n c a khoa nghiên c u v n h c Nh ng v n đ

v n h c s và lí lu n v n h c s thi u sáng t n u không đ c phân tích c th So sánh, phân lo i… c ng v y Nhà v n V H nh là m t tác gi l n và đa d ng, nên khi nghiên c u c n ph i có s phân tích, đ i chi u… thì m i th y h t nh ng nét tiêu bi u,

- Khái quát và h th ng l i nh ng đóng góp v phê bình v n h c t n i dung

CH NG 1: T NG QUAN TÌN H HÌN H N GHIÊN C U V H NH

Trong hoàn c nh đ t n c b chia c t nên vi c nghiên c u nhà v n V H nh

tr c n m 1975 có s phân bi t ra thành tình hình nghiên c u mi n B c và mi n Nam; tình hình nghiên c u trên c n c sau khi th ng nh t Vi c đ nh h ng nh

v y giúp cho ta có cái nhìn toàn di n, t đó xác đ nh đ c h ng ti p c n c a lu n

án Kh o sát tình hình nghiên c u đ tài, chúng tôi chia thành các ph n c b n sau:

1.1 Tình hình nghiên c u mi n B c tr c 1975

Tr c h t, thi t t ng c ng nên đi m qua tình hình nghiên c u c a các tác gi

mi n B c v v n h c đô th mi n Nam giai đo n 1954 - 1975, vì nó là h u thu n cho vi c nghiên c u tác gi V H nh

Tình hình kinh t , chính tr mi n Nam đã tác đ ng sâu s c đ n đ i s ng chính

tr và xã h i, v n hóa và v n ngh Ho t đ ng ngh thu t có nh ng b c chuy n d

d i trong kho ng m y m i n m Nhi u ng i đã nh n th y các tri t lí v n ngh truy n th ng ph ng ông không còn phù h p v i cách nhìn c a con ng i ngày nay n a S suy thoái y khi n m t s ng i c m th y ti c nu i và xót xa B i vì,

nh ng t t ng thay th không có v gì là tích c c h n mà d ng nh càng khi n cho đ i s ng ngh thu t tr nên u ám, m m t h n Nhi u ng i th y t ng lai phía

tr c gi ng nh m t o nh m t m mà ng i ra không bi t đi đâu, v đâu

Trong giai đo n y, khi nói v v n h c mi n Nam, nhi u h c gi mi n B c đã

có nh ng đánh giá khá nghiêm túc: Nguy n V n Hoàn v i Chung quanh v Ph m

Qu nh, Ngô c K và Truy n Ki u mi n Nam (V n h c, s 7/1964); Hà M u Nhai N h ng đ c t trong th v n h c ph c v chi n tranh tâm lí c a M và tay sai

mi n Nam (V n h c, s 7/1966)…Nguy n c àn v i N h ng di n bi n m i trong

v n h c mi n Nam vùng t m b chi m nh ng n m g n đây (V n h c, s 7/1969); Bùi Công Hùng M t th v n h c vì m c đích đ ng ti n (V n h c, s 3/1969); Phan c

L p i tr y, m t trong nh ng đ c đi m c a v n h c th c dân m i mi n Nam Vi t

N am (V n h c s 4/1974)…

Trong các h c gi mi n B c nh n đ nh v sách báo và đ i s ng v n h c đô

th mi n Nam, Th ch Ph ng đã đ l i nh ng nh n đ nh khá khách quan v đ i s ng

v n ngh , đ c bi t là khi nói v L Ph ng Trong L Ph ng v i v n h c yêu n c

và ti n b vùng đô th mi n Nam (V n h c s 6/1973)… nhà nghiên c u th y L

Ph ng đã tuyên chi n v i nh ng tác ph m v n ngh ph n dân t c, đi ng c l i c

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

m , khát v ng c a công chúng, chúng không ch là nh ng c n bã mà còn là đ c

d c, không ch r ti n mà còn d ch b nh [294, 52]

Nh ng ng i đi tr c L Ph ng và t o đ c n t ng đ m nét trong đ i

s ng v n ngh đô th mi n Nam chính là V H nh nhà v n này, nhi u ng i đã

có nh ng đánh giá tích c c, thi n chí ngay t nh ng ngày đ u kh i nghi p c a ông

Khi nh n đ nh v tác gi V H nh, các nhà nghiên c u v n h c mi n B c đã nhìn ông b ng cái nhìn khách quan nh ng c ng đ y khích l a s h đ u th y gi a

“r ng v n ngh ” mi n Nam v n có nh ng “cây to” v n cao lên đón ánh sáng m t

tr i, m c dù d i chân nó là “đêm t i và bùn l y nh nh p” V H nh đ c các h c

gi mi n B c xem nh m t cây bút hi m hoi đã dám nói lên ti ng nói th ng th n

đánh th ng vào “xã h i” v n ngh đô th mi n Nam Khi vi t cu n L ch s v n h c

Vi t Nam, t p 6, Nxb Giáo d c, nhóm nghiên c u c a i h c S ph m Hà N i g m

Hu nh Lý, Lê Hoài Nam… đã có nh ng đánh giá khách quan v tác ph m Bút máu

c a V H nh Các ý ki n th ng nh t cho r ng đây là tác ph m ti n b , đã t o d ng

đ c không gian dã s và th hi n đ c trách nhi m l n lao c a ng i c m bút

L ng Sinh trong tác ph m th c s là m t bi k ch c a k đánh m t mình

Nh ng có th nói, ng i đ u tiên nh n th y s kho kho n c a ngòi bút V

H nh là ng Thai Mai Ngay t nh ng bài đ u tiên trong s ngh p, nhà phê bình đã

dành đ c c m tình đ c bi t c a ông Trên t p chí V n h c, s 7, 1962, khi nhà

nghiên c u tìm hi u v V n h c mi n Nam d i ch đ M - Di m, đã dành cho Cô

Ph ng Th o s l u ý đ c bi t (Cô Ph ng Th o: Ng n c th m cô đ c ph ng

Nam; đây, tác gi t ng bút danh này là m t ng i n ) Ông vi t: “Cô Ph ng

Th o hình nh là m t ngòi bút phê bình đ c tín nhi m c a m t s đ c gi Sài Gòn Cô… đã chú ý nhi u h n v tình hình tác ph m ti u thuy t, th , k ch, truy n nhi

đ ng…” [193, 11] Theo ng Thai Mai, Cô… là m t trong nh ng cây bút phê bình

có ch t l ng đ u tiên mi n Nam này

V ph n v n h c trên báo chí, sau khi ki m đi m qua tình hình v n h c theo

l i biên kh o, tác gi đã l u ý đ c gi v s phát tri n c a t Ph n Di n đàn, v

tình tr ng “s ng d , ch t d ” c a t này, s “thoát xác” c a t kia, s xu t hi n và

bi n đi “nh m t chu i c i v t t t vì b ng ngh n ngào” c a t Vui S ng…[193,

12] V i bài M t vài nh n xét v tình hình v n ch ng và báo chí 1959, V H nh đã

gi i thi u g n nh t ng th cái di n m o âm u và trì tr c a s phát tri n c a v n h c

mi n Nam trong n m v a qua ng Thai Mai cho r ng V H nh đã nêu rõ s th t b i

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

c a “ch tr ng v n ngh phi không gian và th i gian, v n ngh h nút t i t m, l p d ” Ông còn nh n th y tác gi c a M t vài nh n xét v tình hình v n ngh n m 1959 đã

đánh giá khá xác đáng s “thành công” c a các t báo v n ngh khác “ch là nh ng s thành công c a m t… ph ng th c th ng m i mà thôi” [193, 12]

Qua s t ng k t c a V H nh, ng Thai Mai đã nh n đ c xu h ng r u rã

c a n n v n h c mi n Nam Ông d a vào ý c a nhà v n đ t ng k t thêm m t l n

n a: Nói đ n v n h c trên báo chí, tác gi c a bài Tình hình v n h c n m 60 c ng ch

th y gì sáng s a h n: Cu c s ng “b p bênh” c a báo chí, “tâm lý n x i thì” c a

ng Thai Mai th y, V H nh đã tinh t nh n ra cái “khua đ ng n ào gi

t o” c a v n h c đ u n m d ng nh đ cho h p v i bao chuy n bi n chính tr r i

nó l i l ng xu ng và “tiêu đi u” h n tr c C phê bình l n sáng tác đ u nhu m màu

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

Ngoài nh ng bài vi t c a các tác gi trên, ho t đ ng nghiên c u, phê bình

v v n h c đô th mi n Nam khá phong phú, nh ng riêng tác gi V H nh, chúng tôi ch a th y có thêm s khái quát nào đáng k

1.2 Tình hình nghiên c u mi n Nam tr c 1975

C ng c n l u ý tr c tiên r ng, trong s phát tri n c a ý th c dân t c, nhi u

h c gi mi n Nam đã th hi n quan đi m ngh thu t ti n b khá rõ Th i đi m đó không ch có V H nh mà còn có Nguy n Hi n lê, Nguy n Ng c L ng, Vi n

Ph ng… M i h c gi đ u th hi n cách nh n th c đa d ng v đ i s ng nh ng nhìn chung đ u h ng t i dân t c tính Trên Tin v n s 5, 1966, Hoàng Hà có bài “B o

t n và phát huy v n ngh dân t c là trách nhi m c a t t c chúng ta” Ông cho r ng

thái đ đó có th đ c xem nh “hoa th m đ y lùi c d i”, “t vài tác ph m v n

ch ng lành m nh, vài sáng tác ngh thu t h ng xa, vài m u phê bình ti n b hi n

di n l loi, b ng b nh tr c bão táp vùi d p c a v n ngh ngo i lai, đ i tr y đ n nay, trên v n đàn, trên sân kh u ngh thu t, trên sách báo, hi n t ng v n ngh dân

t c đã tr thành m t th c t i ph c p Sinh ho t v n ngh thành th mi n Nam đang hít th lu ng gió m i h ng s c c a hoa th m ” [224, 109]

Bài vi t đã nh n th c r t rõ vai trò c a ng i ngh s V n ngh và nh ng

ng i ho t đ ng v n ngh c n ph i có b n ph n phát huy giá tr tâm h n và truy n

th ng tinh th n c a dân t c, đ y lùi s c phá ho i tàn t c a v n ngh ngo i lai, đ i

tr y Tác gi nh n th c đ c r ng “V n ngh , sinh ho t tinh th n tác đ ng sâu xa vào tâm h n con ng i, bài tr nh h ng đ u đ c, phá ho i c a v n ngh đ i tr y ngo i lai ph i là m t công vi c th c thi cách m ng đ y c ng quy t và nh n n i V

l i, v n ngh đ i tr y ngo i lai v n t n t i nh m t th l c hi n nhiên, h ng ngày đang gây tai ng, th m h a, thì ý h ng xây d ng m t n n v n ngh dân t c s ch

là o t ng n u nh không đ t s bài tr , ph n kháng là nhi m v hàng đ u M t

v n hoa v n ngh dân t c đang thành hình gi a r ng c d i, ti p t c khai quang quét s ch c đ c” [224, 178]

T t ng ti n b trong v n h c mi n Nam đã đ c nhi u nhà v n vun đ p, xây d ng T nh ng ng i coi v n ngh là v khí nh L Ph ng, Nguy n Tr ng

V n đ n nh ng tác gi v a sáng tác v a phê bình nh oàn Thêm, Nguy n Ngu Í, t

nh ng ng i v a bi u di n v a sáng tác nh V Kh c Khoan, Nghiêm Xuân H ng

đ u nói v ý th c dân t c v i m t ni m tin tha thi t

Trong b i c nh đó, V H nh xu t hi n nh m t đi m sáng t t ng ánh giá

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

v tác gi này, nhi u nhà nghiên c u mi n Nam đã th hi n m t thái đ chân thành,

th ng th n a s đ u cho r ng: V H nh là m t cây vi t nhi t tình và giàu ngh l c

T nh ng n m 1958 - 1964, ông liên t c xu t hi n trên t p chí Bách khoa th i đ i

v i nh ng bút danh khác nhau: Ngoài V H nh, Minh H u ch y u ph n sáng tác, còn có Cô Ph ng Th o, Nguyên Ph chuyên v phê bình Nhà v n đã th c s đ l i

n t ng đ m nét trong t t ng c a ng i đ c đô th mi n Nam Su t nh ng n m

1960 - 1965, ng i mi n Nam đã tr nên quen thu c v i nh ng bài phê bình m nh

m , s c s o và k p th i c a ông Cho nên, h i t ng l i khi còn vi t bài phê bình cho

Bách khoa, V H nh bày t : “M t s nhà v n dù b nh ng s phê phán có ít thi n

c m c a tôi v n bày t s ni m n , tín nhi m làm tôi r t xúc đ ng… có nh ng đ c

gi t n bên Pháp g i l i v th m s c kho , mong cho tôi đ c m nh gi i đ mà… phê bình” [93, 88] i u đó ch ng t nh ng bài vi t c a tác gi có ch t l ng và t o

đ c uy tín sâu r ng trong lòng ng i đ c và gi i c m bút Tuy nhiên nh ng ý ki n

nh n đ nh v ông còn l i không nhi u, b i chúng ch d ng th t ho c t n mác trên các t p chí b đình b n th ng xuyên, cho đ n gi h u nh không th tìm l i đ c Nhìn chung, nh ng nh n xét v V H nh mi n B c và mi n Nam, ngoài nh ng

ng i cùng chí h ng, còn có s khác nhau v thái đ , l p tr ng, t t ng Nh ng

dù ít, dù nhi u, các nhà nghiên c u đã th y đ c nh ng đ c đi m c b n trong cây bút lí lu n, phê bình V H nh

đây, tr c h t, đ cho th t s khách quan, chúng tôi xin đi m qua ý ki n

c a nh ng ng i ít nhi u đã ph n đ i V H nh ho c chí ít c ng t ng b ông phê bình u tiên ph i k đ n Ph m Thanh Bài nh n đ nh v Thi nhân Vi t Nam hi n

đ i (c a Ph m Thanh) đã khi n cho ng i b phê bình “tái m t” và ph i bày t đôi

l i phân tr n ngay sau đó Ông Ph m Thanh nh n r ng, t khi Thi nhân Vi t Nam

hi n đ i đ c phát hành t i nay, “tôi đã nh n đ c nhi u s ch giáo c a các b c chí

gi có tâm v i v n ngh n c nhà … và l i đ c ông Nguyên Ph đ c t i và đ c bi t phê bình” Ông Ph m Thanh c ng thành th c “tôi xin ghi nh n t t c các ý ki n c a ông Nguyên Ph tuy ông đã đ c sách c a tôi qua m t ng kính riêng c a ông” [340, 59] Tác gi c a Thi nhân Vi t Nam hi n đ i c thanh minh m t cách y u t, “tôi

c ng bi t tr c trong s l a ch n c a tôi có s l m l n, nên khi so n t p sách này tôi

đã nh m t s v n h u l a ch n giúp và cho tôi tài li u v các thi nhân Riêng v thi s Quách Tho i,… “th t tình tôi không h có ý xúc ph m t i h ng h n c a thi s ,

nh t là làm t n th ng t i danh d c a nhà th đã khu t” Còn v nh c a các nhà

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

th mà V H nh g i là nh ng nh x a v l i “lam nham, g m ghi c”, Ph m Thanh

c ng ph i nh n hoàn toàn l i v mình Ông c ng c lý gi i v vi c l y bài di n thuy t đ y khi m khuy t c a ông V c Trinh làm “đi m t a”: “N u ông Nguyên

Ph bu c tôi đã có dã tâm dùng bài đó làm m t t m m c che đ cho nh ng thi u sót

c a t p Thi nhân Vi t Nam hi n đ i, tôi không dám trách, nh ng riêng v ph n tôi,

th c tâm tôi không bao gi có ý y” Cu i cùng, ông Ph m Thanh th a nh n sai l m

c a mình, r ng: “Tôi xin m t l n n a cám n ông Nguyên Ph đã l u ý t i t p sách thi u sót c a tôi… và tôi xin nh n t t c nh ng đi u ông đã nêu ra” [340, 60]

Sau bài đi m sách Vài k ni m v m y v n, thi s hi n đ i c a Bàng Bá Lân,

Cô Ph ng Th o (V H nh) c ng nh n đ c m y l i phân tr n t tác gi c a nó bài vi t này, tác gi c ng nh n là có gay g t đ i v i thi s , nh ng đi u đó là c n thi t Bàng Bá Lân t ra khá b c b i khi nh n đ c nh ng l i không m y c m tình c a Cô

Ph ng Th o Ông vi t trong t p chí Bách khoa s 143: “Cô Ph ng Th o đã có nhã

ý dành cho cu n Vài k ni m v m y v n, thi s hi n đ i c a tôi v a phát hành nh ng

tám trang gi y đ c Vi c đó ch ng t cô đã đ nhi u thì gi đ c k cu n sách m i ra

và dành cho nó r t nhi u s t s ng” Ông trách V H nh đã b h t nh ng l i khen và

d ng tâm nh t toàn nh ng khuy t đi m đó đây, đem c t xén, ch p vá l i cho thêm

n ng n , “c t đ tuyên b r ng tôi mu n “ đào huy t chôn g p” các v n, thi s , đ ng

th i đ kh i b che l p!” Ông thanh minh, “tôi… vi t sách gi i thi u các b n y, mà

t t c đ u d h t (theo nh Cô Ph ng Th o đã nói), thì sao còn x ng g i là v n, thi

s ?” V nhan đ sách, Bàng Bá Lân c ng cho V H nh c tình b i móc đ nói x u ông, b i “Cô đã b ra g n tr n m t c t báo đ b v m y ch y, ch c t đ h bút

vi t r ng K ni m v n, thi s hi n đ i là m t nghi ngh a, nói lên m t s gi n c v

l i đi ng c l i tinh th n ti ng nói dân t c…” [150, 120]

Không b ng lòng v nh ng gì V H nh đã vi t, Bàng Bá Lân còn phê bình l i

v n ph m c a ông n a Bàng Bá Lân cho r ng V H nh đã l m d ng ngôn t “b a bãi”, thi u chính xác và thi u logic Sau đó, ông ph nh n s ép bu c c a V H nh

đã dành cho ông: “Cô Ph ng Th o đã đ kích l i phê bình d a vào quen bi t c a tôi, cho r ng quan đi m y đã rút lui vào m t th i kho ng hi n đ i, gi a nh ng biên

gi i qu c gia ch t h p” và m a mai k t lu n: “ đây, không khéo l i thêm m t quan

đi m phê bình m i m , t m g i là Quan đi m phê bình gia t c! Vô tình hay c ý, Cô

Ph ng Th o đã quên h n cái d ng ý c a tôi ngay đ u sách” [150, 120] Ông c ng thanh minh vi c đ t Nguy n Nh c Pháp và Nguy n Hi n Lê lên đ u không ph i vì

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

hai v đó đã khen ng i tác gi nhi u mà th c là vì chân tài c a các v … Khi nói v

V Hoàng Ch ng, V H nh “vô tình hay c ý - đã trích sai c nh ng l i tôi nói”:

“V V Hoàng Ch ng, h Bàng phát giác thêm cho chúng ta th y rõ tác gi c a

Mây và Say đã b “thi u” thu c phi n tàn phá th nào”; h V “là k th t v ng vì

tình nên ph i đi sâu vào tru l c, ph i nghi n ng p n ng làm cho tàn t nh k ch t

n a v i…” Ông cho V H nh đã thêm b t vào ph n trích d n vì ông không nói ch

“thi u” bao gi T đó Bàng Bá Lân n ng l i ph nh n quan đi m c a V H nh, cho ông là k đi ch p m ng i khác: “Bây gi tôi đã hi u quá rõ Cô Ph ng Th o… Tôi

t ng không c n ph i bi n b ch dài dòng mà ch xin nói v n t t r ng: V s khiêm

t n, xin đ công lu n th m bình; còn đi m s tr ng v th xin tr l i Cô, tôi không dám nh n” [150, 123] S ph n ng c a Bàng Bá Lân th c t không làm m t đi ni m tin c a đ c gi đ i v i V H nh mà còn t o nên s chú ý trong d lu n Cu c tranh cãi này ch có tính ch t c c b , cá nhân h n là phê bình quan đi m phê bình theo đúng ngh a c a nó

T khi xu t hi n trên l nh v c phê bình vào n m 1959, V H nh đã t ghi tên mình vào danh sách nh ng cây bút phê bình tiêu bi u cho tinh th n ti n b c a th i

đ i m i Dù l i khen nhi u và chê c ng l m, nh ng càng ngày, v th c a ngòi bút

V H nh càng đ c kh ng đ nh Trong bu i h i th o v v n đ C i thi n giáo d c

và bài tr n loát ph m đ u đ c thanh thi u nhi (1965), V H nh đã đ c Nguy n

Ngu Í gi i thi u trang tr ng:

“Ông V H nh, nhà giáo, nhà v n và c ng là nhà báo, đã dõng d c phanh phui nh ng n i khó kh n, cùng đ ngh nh ng bi n pháp… đ bài tr n loát ph m

đ i tru , xây d ng l i tinh th n thanh thi u nhi đã nhi m đ c quá nhi u” [130, 84]

T 1960 đ n 1972, tr nh ng n m b giam c m (1967 - 1970), V H nh v n

đ c các nghi p đoàn, trung tâm V n Bút, các t p chí Sài Gòn n i ti ng m i nói

chuy n và tham gia thuy t trình… đi u đó cho th y uy tín c a nhà v n ngày càng

r ng l n Trong gi i v n ngh , V H nh đã có m t ch ng i v ng vàng Chính đây

là c s thu n l i đ ông ho t đ ng cách m ng b ng ngòi bút s c nh n c a mình

Ng i ng h t t ng c a V H nh nhi u nh t và là ng i k t c ông chi n

đ u ch ng l i v n h c nô d ch, suy đ i, chính là L Ph ng L Ph ng coi V H nh

nh m t b c đàn anh trong v n gi i, m t ng i “m đ ng đáng tin c y”, chi n đ u không khoan nh ng cho lý t ng c a mình nhi u bài vi t, L Ph ng bày t thái

đ ng h nhi t tình đ i v i quan đi m c a V H nh Trong bài Hi n t ng thoát ly

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

th c t i trong chín n m v n h c Ngô tri u (Tin V n, 1966), L Ph ng gi i thi u s

xu t hi n th ng xuyên c a V H nh là m t s “c n m n” và “gan d ”, theo sát “hành trình tàn t ” c a v n h c mi n Nam 1954 - 1975: “Không cu i n m nào chúng ta không nghe th y nhà v n V H nh than phi n v tình tr ng nghèo nàn c a đ i s ng

v n ngh trên t p chí Bách khoa” [269, 26] Còn khi đ c a con c a nàng Ki u, L

Ph ng cho r ng khi tìm hi u đo n Kim Ki u tái h p: “T m t cái nhìn đ c đáo, ông

V H nh đã khám phá th y n i cu c sum h p này cái b o tàn c a m t ý th c phong

ki n, chà đ p con ng i đ n b c đ ng cùng” [270, 20] Tác gi L Ph ng đã th c

s thích thú v i nh ng ki n gi i b t ng , sâu s c mà V H nh đã đ a ra

C ng v n L Ph ng trên Bách khoa s 230 (1966), có bài V m t thái đ

v n h c, đã lên ti ng bênh v c cho quan đi m c a V H nh nh m đ phá lu n đi u

“v n h c ch quan tuy t đ i” c a ông Viên Linh khi ông này “nh y x ” vào cu c tranh lu n c a ông V H nh và ông Tr n Thanh Hi p v i tác phong c a m t k

“không màng đ n liêm s ” L Ph ng đ cao thái đ khách quan trong v n ngh và

t t ng v n ngh dân t c c a V H nh, đ ng th i lên án lu n đi u “v n ngh ch quan tuy t đ i” c a ông Viên Linh Ông Viên Linh ch ng bi t nh ng ch “n i dung dân t c c th ” c a V H nh có ý ngh a gì Th t ra các ông Tr n Thanh Hi p và V

H nh không l y các ch “dân t c” ho c “dân t c c th ” đ h n đ nh các sáng tác

m t cách h p hòi nh ông Viên Linh lo l ng…” Ông V H nh ch bàn r ng “không

có m t n i dung dân t c c th , m i s đ i m i c ng s m tr thành tr u t ng, mâu thu n và xa dân t c” (Tin Sách s 44, 1966)

L Ph ng th y, quan ni m c a ông V H nh đã b ông Viên Linh t ch i hoàn toàn v i lu n đi u c a m t k “ch quan cô đ c” Trên tu n báo N gh thu t, s

27, 4/1966, ông Viên Linh coi quan ni m c a V H nh nh m t th quan ni m “h

l u” dám theo đòi lý t ng ngh thu t cao sang Nhan đ bài vi t Anh lùn c nh nhà

th c bà ch ng th c cho đi u đó Chính quan ni m này đã khi n ông Viên Linh

g i ng i “mang cái khách quan ra nh n đ nh m t sáng tác v n ngh ” là “m t th h ngu mu i”, đ ch t v n: “Ông V H nh… vai trò c a m t ng i t nh n phê bình

v n h c, c ng tác th ng xuyên c a m t t p chí đã làm đ c gì tr c nh ng tài n ng

ch a xu t hi n, hay ch s ng vào nh ng tài n ng đã có?” [273, 66]

V i t t ng ph nh n hoàn toàn s th c khách quan đ đi vào m t th v n ngh “h nút, t i t m”, ông Viên Linh c bác b cho đ c xu h ng v n ngh g n

li n v i s th c đ i và đ c ch đ o b i t t ng ngh thu t c a ông V H nh L

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

Ph ng phê phán ông Viên Linh: M i ph nh n phê bình khách quan n i đ c gi

“ch là thái đ c a nh ng con ch n chê nho xanh c a La Fontaine!” [273, 70]

T 1967, L Ph ng chuy n ra ho t đ ng v n ngh vùng gi i phóng, ta không còn có dp g p ông trên các t p chí Sài Gòn n a V H nh th i đi m đó c ng

b b t giam, t p chí Tin V n b đình b n N m 1970, V H nh đ c tr t do, ngay sau đó ông đã xu t hi n l i trên Bách khoa, s 319 (15/4/1970) v i bài N gh v m t

s hi n t ng trong sinh ho t v n ngh hi n nay Ng i đ c v n chú ý đ n ông,

nh ng k b i bút v n xem V H nh nh m t cái gai trong m t Tuy nhiên, nh ng bài công kích tr c ti p thì chúng tôi ch a th y

Nh ng nhi u ng i v n th y V H nh có m t nhi t tâm đáng quý, m t ý

th c ngh thu t đáng đ c trân tr ng áng chú nh t là ý ki n c a Nguy n M ng

Giác trong Bách khoa (1972) Khi N hìn l i m i l m n m v n h c mi n Nam v i

m t cái nhìn u hoài, nhà nghiên c u đã th y rõ v n ngh ngày càng xu ng c p tr m

tr ng Ông th y, V H nh là m t ng i tinh t và có t m bao quát, đã nh n ra s suy

tàn đó: “Ngay trên t Bách khoa này, ông V H nh đã ghi nh n s thoái trào bi đát

y: ó là cái hi n tr ng v n ngh c tình thoát ly th c t i, gi v không bi t s th c

Nh ng đ tài m i m tân kì ch là l i tr n nhi m màu, hay là t i nh c, c a ng i c m bút…” Nguy n M ng Giác cho r ng, tuy nh n đ nh c a V H nh “có chút gay g t bi quan, nh ng khuynh h ng quay l ng v i th c t i m t ch quy n và t do tr c m t trong gi i c m bút là có th t” [44, 47] Nhà phê bình xác nh n cái chân th c trong ngòi bút c a V H nh tuy có l nh lùng nh ng sáng su t Nh ng nh n đ nh nh th

v m t ngòi bút thiên C ng mi n Nam không nhi u

Nh v y, ý ki n c a các nhà nghiên c u có s khác nhau khá rõ ràng Nh ng cây bút trái l p tr ng v i V H nh tuy có ph n đ i và ph n nhi u sa vào phê phán

ch quan; các cây bút t ng đ ng quan đi m ho c trung l p thì ch y u đ cao V

H nh: M t ngòi bút khách quan, quy t li t và có t m khái quát cao Tuy nhiên, h u h t

ý ki n ch m i d ng l i vi c đi m di n, và thiên v đánh giá v tinh th n nghiên c u

ph c v cách m ng mà thi u h n nh ng nh n đ nh khách quan v giá tr ngh thu t

1.3 Tình hình nghiên c u trong c n c sau 1975

Sau n m 1975, các nhà nghiên c u có đi u ki n đ nhìn nh n l i các v n đ

m t cách toàn di n, tho đáng h n Tuy nhiên, tr c n m 1990, nh ng đánh giá v các nhà v n đô th mi n Nam trong dòng v n h c ho t đ ng công khai v n còn r t

dè d t, th m chí kh t khe Nhìn chung, các h c gi khi bàn v mi n Nam đ u th

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

hi n cái nhìn thi u thi n c m và m t quan đi m phê phán rõ ràng M t s h c gi

g n đây đã có quan đi m tích c c h n, h nhìn nh n v n h c đô th mi n Nam nh

mi n Nam ch y u thu c ba khuynh h ng: V n h c ph c v chính tr ph n đ ng;

v n h c nh m đ i tr y hóa con ng i và v n h c ch y theo th hi u th m m t m

th ng c a xã h i tiêu th … Tác gi đã t ng k t có h th ng sáng tác v n h c theo quan đi m th c dân m i M và cho r ng đó th c s là m t thi t ch ph n đ ng, c n

ph i lo i tr Nó ch ng l i, ph nh n đ i s ng cách m ng mi n B c và đi ng c l i nguy n v ng chung c a dân t c [30, 114-156] Nhà nghiên c u đã lên án gay g t và

ch ra nh ng tác h i c th c a v n h c th c dân m i i u đó tái kh ng đ nh tính phi nhân b n và kêu g i m i ng i c n có cái nhìn c nh giác đ i v i dòng v n h c này

Tác gi Tr ng L u khi tìm hi u V n hóa ngh thu t m t th i hai tr n tuy n (2001) đã có nh ng đánh giá c i m v N h ng th ng tr m c a phong trào v n h c yêu n c đô th Sài Gòn tr c 1975 Ông cho r ng: Trong nh ng n m đ u… m t

s tác ph m có giá tr hi n th c nh t đ nh v n l t l i kéo ki m duy t đ xu t hi n…

“trong th i gian này có nh ng tác ph m đáng chú ý nh Chi c áo thiên thanh (Lê

Vnh Hòa), S c l a tr la (Vi n Ph ng), Bút máu (V H nh), Bát c m bát máu

(M c Thu), H ng r ng Cà Mau (S n Nam), Gió thu (Nam Giao)…” [181, 74-75]

V sau các sáng tác đã phong phú h n và có đ c nh ng v trí nh t đ nh trên v n đàn công khai Nhà nghiên c u đã nhìn nh n v n h c yêu n c v i m t ý th c c u th và

có nh ng nh n đ nh bao quát các ho t đ ng c a dòng v n h c M t s đo n ông nh c

đ n V H nh nh m t ng i có vai trò quan tr ng, đã th hi n m t quan đi m dân

t c m nh m , quy t li t trong vi c làm trong s ch đ i s ng v n ngh mi n Nam

Tr ng L u c ng đánh giá cao s ra đ i c a t p chí Tin v n Ông vi t: “L n

đ u tiên, gi a Sài Gòn, h n 10 n m d i quy n th ng tr c a b n tay sai, m t c quan ngôn lu n mang n i dung dân t c, lành m nh phát hành công khai, đ i l p v i ch

tr ng dùng v n hóa đ nô d ch nhân dân Nh ng bài phê bình lên án nghiêm kh c

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

nh ng tên c m bút vô liêm s nh Chu T , Thanh Nam, Lê Xuyên… đã có nhi u

ti ng vang, Ng y quy n ph i ra l nh t ch thu các ti u thuy t đó” [181, 85-86] Có th

th y, quan đi m c a Tr ng L u đã có tác d ng tích c c, góp ph n giúp cho các nhà nghiên c u có thêm ni m tin đ nh n th c l i nh ng giá tr c a dòng v n h c đô th

mi n Nam 1954-1975 v n v n ch a đ c tìm hi u nhi u

Nh ng đáng k nh t là công trình nghiên c u v v n h c đô th mi n Nam c a

Tr n H u Tá Trong lu n án PTS Khuynh h ng v n h c yêu n c ti n b trong các thành th mi n Nam giai đo n 1954 - 1975 (1994), Tr n H u Tá đã đánh giá khá toàn

di n v khuynh h ng v n h c y, trong đó ông c ng có nh ng nh n đ nh nghiêm túc

v s nghi p phê bình c a V H nh ph n lí lu n phê bình, tuy Tr n H u Tá đã xác

nh n V H nh là m t cây bút m đ ng tiêu bi u nh ng ông ch a đánh giá đ c đ y

đ nh ng c ng hi n c a V H nh trong nh ng n m 1959 - 1964 Ông c ng không phân đ nh rõ vai trò và kh n ng chi n đ u c a cây bút ti n b này trong lòng đ ch v i các tác gi trong vùng gi i phóng, do đó nh ng công trình c a V H nh không đ c chú ý đúng m c Ta d nh n ra r ng, khi V H nh ph i vi t d i s ki m duy t g t gao c a chính quy n, thì Vi n Ph ng, L Ph ng (n m 1967 ra vùng gi i phóng),

đ c vi t t do và tho i mái S khác nhau v môi tr ng ho t đ ng làm cho quan

đi m ngh thu t không đ c c i m Cho nên, nghiên c u V H nh c n ph i nhìn

m t t ng quan khác, v i m t nhãn quan khác

Nh ng, Tr n H u Tá đã ghi nh n đ c nh ng đóng góp quý báu c a V

H nh cho khuynh h ng v n h c yêu n c Trên m nh đ t lí lu n mi n Nam, V

H nh “n i tr i h n c ” Tác ph m Tìm hi u v n ngh “có n i dung trình bày g n và

rõ, cách di n đ t trong sáng và giàu tính hình t ng, do đó d ph c p đ n đông đ o

ng i đ c nh t là h c sinh, sinh viên” Tác ph m c ng đã phê phán m t cách tr c

di n nh ng “lo i sách võ hi p ma quái, nh ng truy n tình dâm ô, nh ng tác ph m làm dáng trí th c b ng cách vay m n các tri t thuy t ph ng Tây” [320, 143-144]

Tr n H u Tá th y, d i các bút danh khác nhau, V H nh đã có nh ng bài phê bình xác đáng, đ c bi t là nh ng bài t ng k t tình hình v n h c Sài Gòn hàng

n m m t cách sâu s c và d ng c m [326, 136] M c tiêu phê bình c a V H nh nh t quán ph ng di n b o v v n hoá dân t c và đ o đ c truy n th ng, phê phán nghiêm kh c các khuynh h ng v n h c phi nhân b n, ph n dân t c nh đ i tru , lai

c ng, vong b n, “phê phán b n con buôn v n ngh và nh ng v n ngh s b t l ng” [320, 136-137]

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

Tr n H u Tá c ng nh n đ nh trong các công trình nghiên c u v n h c mi n Nam, c l i Truy n Ki u (1966) có m t v trí đ c bi t Ông vi t: tác ph m đã “th

hi n m t cách c m th tài hoa và m t s đánh giá đúng đ n tác ph m c đi n này

c a dân t c” [112, 2024] Có th th y, nhà nghiên c u đã tìm hi u k công trình này

c a V H nh và có nh ng nh n đ nh s c nét

Trong T đi n tác gia v n h c Vi t nam th k XX do Tr n M nh Th ng ch

biên, Tr n H u Tá c ng nh n đ nh khái quát v V H nh: “Trong hoàn c nh b M Ngu o ép, kh ng b d d i, ông v n vi t đ u đ n Nhi u bài vi t c a ông trên các

t p san, t p chí v n ngh xu t b n Sài Gòn đã k p th i và khéo léo phê phán nh ng tác ph m đ c h i, nh ng khuynh h ng ngh thu t suy đ i, nh ng hi n t ng v n hoá ph n khoa h c, ph n dân t c Trong l nh v c phê bình, V H nh có phong cách dân t c đ c đáo, nh n xét tinh t , phê phán s c s o… d i ánh sáng c a đ ng l i

ch ng M gi i phóng mi n Nam c a ng ta, ông đã góp ph n tích c c vào cu c đ u tranh ch ng l i âm m u, th đo n nham hi m, đ c ác c a đ qu c M và bè l tay sai trong lnh v c v n hoá t t ng” [384, 1252]

Còn khi tìm hi u sáng tác v n h c c a V H nh, Tr n H u Tá đã th a nh n:

“L a r ng mang âm h ng hùng tráng, ng i ca tinh th n đ u tranh qu t c ng vì

đ c l p t do c a ng i dân lao đ ng Tây Nguyên M n x a nói nay, nhà v n qua

đó đ đ ng viên nhân dân ch ng M ” [112, 2024] Nh n đ nh này cho th y tác gi

đánh giá cao giá tr tuyên truy n c a tác ph m L a r ng th c s đã th p lên m t

ng n đu c đ soi sáng con đ ng tranh đ u c a đ ng bào Tây Nguyên Tuy nhiên,

c ng trong nh n đ nh c a mình, Tr n H u Tá đã không chú ý nhi u đ n giá tr th m

m mà tác ph m có th t o ra

Nghiên c u Thi pháp Truy n Ki u, Tr n ình S đã nh n th y s s c s o và

tinh t c a V H nh trong c l i Truy n Ki u Nhà nghiên c u vi t: “V H nh

trong công trình c l i Truy n Ki u (1966) đã phân tích sâu s c, tinh t n i dung xã

h i c ng nh ph m ch t thiên tài c a ngh thu t Truy n Ki u c bi t ông khám

phá nh ng tình ý n kín d i d ng vô th c b c l qua nh ng ch có v “s ý” hay

“l tay”… ch ng t s sáng t o m i m c a Nguy n Du” [317, 20]

trên, nh n đ nh c a Tr n H u Tá là đáng chú ý h n c Tuy nhiên, dù nhà nghiên c u

đã c g ng xác đ nh m t phong cách ngh thu t cho tác gi V H nh, nh ng do đ i

t ng nghiên c u quá r ng nên không th bao quát đ c h t đ c Vì th , nh ng đánh giá y mang tính th i s nhi u h n tính khái quát v n h c

M y n m g n đây, Tr n Hoài Anh đã công b m t s công trình nghiên c u

đáng l u ý nh : Lí lu n phê bình v n h c đô th mi n Nam 1954 - 1975, Nxb H i Nhà v n, 2009; Quan ni m v th trong lí lu n phê bình v n h c đô th mi n Nam

1954 - 1975, t p chí Nghiên c u v n h c s 8, 2007, trang 60-72; Quan h gi a sáng tác v i lí lu n phê bình v n h c đô th mi n Nam 1954 - 1975, t p chí Di n đàn

v n ngh Vi t Nam s 2, 2008 Nhìn chung, Tr n Hoài Anh đã chú ý nghiên c u đ n

các v n đ c b n c a lí lu n phê bình v n ngh đô th mi n Nam, trong đó cho

r ng V H nh là m t tác gi tiêu bi u, đ i di n cho khuynh h ng v n h c nh

h ng t t ng Mác xít T đó tác gi có nh ng nh n đ nh khá chi ti t v công trình

Tìm hi u v n ngh và coi đây nh m t tuyên ngôn kh ng đ nh v th c a V H nh

trong cu c chi n đ u ch ng l i xu h ng nô d ch v n hóa, v n h c đô th mi n Nam Tác gi chuyên lu n c ng có dành m t vài trang nói v khuynh h ng phê bình chu nh h ng ch ngh a Mác nh ng th c s v n ch a dành cho V H nh m t

s quan tâm đích đáng Vì th , đây v n đ c xem là m t kho ng tr ng l n

Nhìn vào tình hình nghiên c u v n h c ta th y: ánh giá toàn b giá tr v n

h c, ngh thu t c a V H nh hi n nay v n là m t l nh v c còn nhi u kho ng tr ng

V i t m vóc l ch s và ch t l ng ngh thu t c a di s n mà nhà v n đ l i, ông x ng đáng đ chúng ta l u tâm và dành nhi u bút l c h n n a L n đ u tiên, công trình c a chúng tôi ti n hành nghiên c u m t cách toàn di n v n nghi p c a V H nh g m t t

c các m t: Lí lu n, phê bình, nghiên c u và sáng tác v n h c ây là m t công vi c

th c s c n thi t, có giá tr khoa h c và th c ti n Chúng tôi hi v ng công trình c a mình, ngoài ý ngha t ng h p còn góp ph n phân tích sâu h n nh ng giá tr v n h c

c a tác gi V H nh đ gi i thi u v i đông đ o b n đ c đ ng th i góp ph n ch ng minh đ c s đa d ng c a v n h c đô th mi n Nam trong giai đo n 1954 - 1975

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

CH NG 2: LÍ LU N V N H C

Nh n th c các v n đ c b n c a v n ngh là m t vi c làm thu c trách nhi m

c a nhà nghiên c u và phê bình v n h c N m v ng lí lu n đ khám phá th gi i ngh thu t, đ ng th i t đó, nhà lý lu n có th xác đ nh đ c l p tr ng t t ng c a mình tr c nh ng v n đ ngh thu t ph c t p V H nh là m t nhà v n, nhà nghiên

c u v n h c, cho nên, ngay t bu i đ u, ông đã xác đ nh cho mình m t quan đi m,

m t nh n th c lí lu n v ng vàng Trong h i kí M i n m c m bút (1967), V H nh

giãi bày: “Chúng tôi t lâu nh ng mu n c g ng c a mình làm nên tác ph m, có th nâng cao tâm h n mình lên… mu n đ c t hào trong cái s m nh c m bút, mu n

nh ng ch vi t c a mình mang h i th cu c đ i, góp ph n làm cái d u ch ng đ m

đà cho m t xã h i không ng ng phân hoá, không ng ng v n cao Và b i là ng i

Vi t Nam, c a m t dân t c b nhi u chà đ p nh ng l i bi t mình l n lao, chúng tôi

mu n nói lên n i t hào v đ t n c mình” [92, 127] V i tinh th n y, V H nh

tr ng thành, m nh m và có b n l nh Quan đi m lí lu n c a ông không ng ng đ c

b sung, hoàn thi n và tr thành n n t ng cho nh ng cây bút tr h c t p và phát tri n

V i nh ng bút danh khác nhau, V H nh có đi u ki n đ t o đ c ti ng nói cho riêng mình, đ ng th i không ng ng trau d i t duy lí lu n Cu n Tìm hi u v n ngh (1970) t p h p các bài vi t trên Tin V n v i nhan đ Chín đi m trong v n ngh ,

là m t công trình tiêu bi u, h i t đ c t t ng c a V H nh sau m i n m c m bút chi n đ u công khai trên v n đàn Quan đi m c a ông trong ti u lu n này có tính

đ nh h ng cho sáng tác r t rõ ràng Ch ý c a nhà nghiên c u là đi tìm đ c tr ng,

đ i t ng c a v n ngh , ch c n ng và nhi m v c a nó trong m i t ng quan v i

th c ti n ngh thu t V i t m bao quát nh th , ông nh n th y đó là “m t v n đ quá

đ i bao quát, khó nhìn thông su t, quan đi m có nhi u d bi t, khó nói phân minh” [54, 6] Khi tìm hi u, chúng tôi th y, ph n cu i c a Tìm hi u v n ngh , V H nh có

thêm m t m c n a v i nhan đ Th ch Sanh, v n ngh s s m t ây là m t v n đ

có tính ch t lí lu n nh ng đ i t ng và lu n c là nh ng v n đ c a nhân v t v n h c

đ c nhìn b ng cái nhìn có tính bi u t ng Cho nên, c n coi đó là m t đi m trung gian gi a lí lu n và phê bình (th c ra không có v n đ nào c a V H nh là lí lu n thu n tuý) ây là đi m đ c đáo, tiêu bi u cho phong cách lí lu n c a V H nh Ch

đ c a lu n đi m này là bàn v ngh thu t chân chính, tiêu bi u cho dân t c, cho

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

nhân lo i V i k t lu n h ng v m t n n v n ngh nhân v n nh th , V H nh tri n khai ti u lu n c a mình thành chín đi m b ng m t h th ng khá ch t ch và s c s o

Ngoài các đi m V n ngh , m t hình tr ng ý th c; Ch c v cao c c a v n ngh ; V n ngh tác đ ng nh th nào; V n ngh ph n ánh b n ch t th c t i; Bên trong v n ngh s và bên ngoài cu c đ i; Hình t ng trong v n ngh đ u có tính ch t lí thuy t,

khai thác tr c ti p b n th v n h c, thì còn có các đi m nh M t s bi u hi n tiêu

c c trong v n ngh , ch y u trình bày nh ng bi u hi n thoát li th c t i c a m t l p nhà v n suy thoái mi n Nam; Hai chân b n c ng c g ng lí gi i đ i t ng con

ng i và kêu g i m t n n v n ngh h ng v nh ng giá tr con ng i tr c nh ng

kêu đòi thú tính h c p; Gây v n gi l i h ng v m t n n v n ngh dân t c, b i đ p

và gi gìn nét đ p b n s c c a chính mình…

Nhìn chung, n i dung c b n c a cu n Tìm hi u v n ngh đã th hi n đ c

nh ng v n đ c b n c a v n ngh Ngoài ra, các bài phê bình c a V H nh trên các

t p chí Sài Gòn hàng n m c ng không thi u các nh n đ nh có tính ch t lí lu n c n

b n Khái quát l i, nh ng v n đ lí lu n c a ông bao g m nh ng đi m sau đây:

2.1 c tr ng c a v n ngh

Tìm hi u đ c tr ng c a v n ngh là m t nhi m v quan tr ng trong nghiên

c u b n th c a v n h c V n ngh có gì gi ng và khác v i các ngành khoa h c khác, u th c a v n ngh đâu? Và nh th , xác đ nh đ c đ c thù c a v n ngh

c ng có ngh a là xác đ nh đ c h ng đi cho công vi c nghiên c u, đ ng th i m ra

“con đ ng” cho v n ch ng, ngh thu t Lí lu n v n ngh Mác xít c ng đ t ra nhi m v c a mình là “làm sáng t đ c tr ng c a v n ngh ” đ có th phát huy s c

m nh to l n c a nó Lí lu n, phê bình v n h c đô th mi n Nam nói chung và

tr ng h p V H nh nói riêng, c ng không ngo i l Trong khi nh ng lí thuy t

ph ng Tây xu t hi n t thì tác gi l i thông qua các lu n đ mang tính th c ti n,

đã gián ti p gi i thi u h th ng lí thuy t c a ch ngh a Mác - Lê nin Khi bàn v ngh thu t, ông ch y u nh n m nh hai đ c tr ng: c tr ng v đ i t ng và đ c

tr ng v Ph ng ti n bi u hi n c a v n ngh

Nói đ n đ i t ng c a v n ngh là đ c p đ n n i dung c a nó V y đ c thù

n i dung c a v n ngh là gì? V H nh quan ni m đ i t ng c a v n ngh chính là

hi n th c r ng l n Trong Ch c v cao c c a v n ngh , ông vi t: “V n ngh ghi l i

thiên nhiên, xã h i, tâm h n con ng i trong cái quá trình chi n đ u liên t c gi a

ng i v i các đ i t ng y, b ng m t ngôn ng đ c đáo, g i là ngôn ng ngh thu t”

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

[54, 22] Xác đ nh đ i t ng c a v n ngh là khách th , (thiên nhiên, xã h i, con

ng i c ng là m t khách th ), đây c ng là đ i t ng c a các khoa h c khác B môn nào c ng l y th gi i hi n th c làm đ i t ng Ch có đi u, đ i t ng trung tâm c a

t ng b môn đó là gì và cách th c th c hi n nh th nào, b ng ph ng ti n gì; t đó

d n đ n khu bi t đ i t ng cho t ng ngành… [54, 181-182] V n ngh chú ý đ n tính chân th c c a đ i s ng và khám phá chi u sâu c a tâm h n con ng i

V H nh ch ra r ng: nhà v n ph n ánh cu c s ng nh ng khác v i nhà báo Tuy m c đích c a ng i vi t báo và ng i vi t v n đ u nh m ph c v xã h i, nh ng

m i bên có v trí riêng “ng i v n ngh đi tìm nh ng cái s th c dài lâu, tiêu bi u”,

“s th c c a ng i kí gi là s th c có đ a ch , còn s th c c a ng i làm v n ngh

là s th c không đ a ch ” [54, 60-61] Cho nên, s th c v n ngh là s th c tiêu bi u,

có ý ngh a ph quát ch không nh m ch m t cá th nào c Và do đó, v n ngh ch p

nh n h c u nh m t th pháp đ ki n t o ý ngh a tr c cu c đ i V H nh so sánh

ti p: “Nh ng s th t h (ng i kí gi ) ph n ánh c n nhi u b r ng h n là b dày, thiên v cá bi t h n là toàn th , tr ng v th i s h n là th i đ i Còn v n ngh s c n

có giác quan tinh t , m t óc phán đoán có đ kh n ng t ng h p và m t ngòi bút t n nhi u công khó mài r a S th c mà h di n đ t tr ng cái b dày, thiên v tiêu bi u,

h c miêu t toàn b hi n th c nh ng bình di n các quan h đ i s ng xã h i c a con

ng i” [54, 63] V H nh nhìn th y kh n ng c a v n ngh trong vi c ph n ánh

nh ng v n đ nóng b ng c a hi n th c, trong vi c kh c h a các di n m o khác nhau

c a đ i s ng xã h i, n i m i con ng i đ u đ c nh n th c xuyên qua cá tính c a con ng i y Do v y, cá tính không h mâu thu n v i đi n hình mà trái l i, th ng

nh t trong s đa d ng và tiêu bi u

Chú ý đ n con ng i, xem con ng i là trung tâm ph n ánh c a v n ngh , V

H nh đ cao ph n nhân b n tr c ph n b n n ng c a con ng i (Hai chân b n

c ng) S tích lu b n l nh ngh thu t suy cho cùng là đ đi đ n “b n s c cho ng i,

giúp cho con ng i t bi n đ i mình d n dà đ thoát kh i nh ng tr ng thái súc v t

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

mà ti n lên đ ng nhân hoá” Nh n m nh đi u đó nên trong cu c tr l i ph ng v n

c a Bách khoa, 1961, ông tâm s : “Chúng ta làm ra bài v n nh ng bài v n c ng làm

nên chúng ta Ngòi bút th c là khí c nhi m màu giúp ta hi u thêm con ng i, rõ thêm s đ i Ng i vi t v n là ông t o hoá nh , đó là vinh d quá l n” [127, 106]

V H nh không ch chú ý đ n “khí c ” c a ng i vi t v n, và kh n ng sáng t o phong phú c a anh ta, mà còn h ng ng i đ c t i phân tích đ i t ng c a v n ngh Con ng i c n ph i đ c mô t sâu s c, linh đ ng N u thi u m t kh n ng

t ng quát hoá trong khi th hi n, “nhân v t tr nên l m , thi u sót” Vì th , ph i có

xã h i tính, nhân v t m i có chi u r ng, m i t o nên s c m thông, tránh đ c s

m t hút gi a đám nhân sinh h n đ n và không nói lên đ c m t c nh nào cho th t rõ ràng” Tuy nhiên, n u quá đ cao xã h i tính thì nhà v n d r i vào nh ng c l đ n

gi n mà hi n nay g i là th “ c l ki u m i” Ph i thêm vào đó tính ch t cá bi t, chính tính ch t cá bi t s làm nên “nhãn hi u riêng”, làm cho nhân v t có “cu c s ng riêng” gi a cu c s ng chung [127, 105-106] Nh n th c đ i t ng trung tâm c a

v n ngh m t cách sâu s c nh th , V H nh đã khu bi t đ c đ i t ng nghiên c u

c a mình trong tính th ng nh t v i tác ph m ngh thu t Nh ng gi i h n v đ i

t ng c a v n ngh mà V H nh đ a ra dù ch a có đ c m c đ t p trung cao nh trong S th o nguyên lí v n h c c a Nguy n L ng Ng c mi n B c, nh ng ông đã

nh n m nh đ n tính sáng t o c a nhà v n và kh n ng h c u đ c đáo c a anh ta,

đ ng th i chú ý t i cá bi t tính trong v n h c nh m t bi u hi n th ng nh t v i xã

h i tính, đi u này là r t đáng trân tr ng

T nh ng nh n th c v đ i t ng v n ngh trên, V H nh đã khái quát v hình t ng ngh thu t mà ông coi nh m t d u hi u đ c tr ng c a v n ngh Hình

t ng là cách th c th hi n, là “cách c m ngh ” c a nhà v n V H nh th y, nhà v n hoàn toàn khác v i nhà tri t h c, nhà chính tr … trong cách th th hi n các v n đ

c a đ i s ng N u “nhà tri t h c hay nhà chính tr v n d ng l i l hay m t ph ng pháp lu n lý, thiên v tr u t ng đ thuy t ph c lý trí con ng i”, thì nhà v n “ngh

b ng nh ng hình nh, hình t ng c th , rút ra t nh ng th c t sinh ho t và dùng tính cách g i c m đ mà xúc đ ng con ng i” [54, 117] T duy hình t ng là đ c

tr ng c a v n ngh trong ho t đ ng khám phá đ i t ng c a mình

Ph i th y r ng, b n ch t c a v n ch ng ngh thu t kh i ngu n t nh ng rung c m và nh ng khát v ng mu n nói lên ti ng nói nhân sinh b ng t t c n ng l c

v n có c a l nh v c mình Hình t ng ngh thu t s n sinh t s th c y và ph c v

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

nhi m v y Cho nên “v n h c ph i lay chuy n ph n tình c m tr c đã và n u không làm xúc đ ng đ c ai thì v n h c t ph nh n mình đ bi n thành m t b n báo cáo, m t bài luân lý, hay là chính tr ” [54, 117]

Hình t ng có kh n ng vô h n trong vi c th hi n đ i s ng Nó tác đ ng tr c

ti p vào giác quan, làm cho giác quan có th t ng t ng, liên t ng và xúc đ ng trong ph m vi tr c c m c a t ng ch th Nh ng cao h n, hình t ng có kh n ng tác

đ ng vào lý trí đ t o ra nh ng suy lu n, nh ng ki n gi i sâu xa T đó, hình t ng

đ c con ng i xác nh n và đánh giá, đ ng th i nh h ng c a nó c ng lan to vào trong nhân sinh r ng l n b ng các nh n th c và liên t ng c a ng i đ c

Nh n th c đ c kh n ng to l n c a hình t ng, V H nh đ a ra ví d v tình

tr ng Nho h c suy đ i, trong m y câu th c a Tr n T X ng: “Cái h c nhà Nho đã

h ng r i, M i ng i đi h c chín ng i thôi; Cô hàng bán sách lim dim ng , Th y khóa t l ng nh p nh m ng i” Ông ch ra r ng: “ c lên, ta th y tr c h t m t cái

th c tr ng và s th y y đi li n v i s xúc đ ng tu thu c” C ng có nh ng ng i làm v n, làm th nói v c nh đó “nh ng h nói r t l t l c, b ng nh ng l i l m h , hình nh l nh lo ng khi n ta không th y gì h t, và ta ch hi u t ng quát mà thôi,

t ng t nh ta đ c l i ngh lu n trên kia và n u ta có tâm h n nh y c m thì ph i hình dung, liên t ng m t nhi u công phu trí óc m i xúc c m v th c tr ng suy đ i y” [54, 119] Nh v y, hình t ng ngh thu t ph i có tác d ng t o ra xúc c m ngh thu t, có ngh a là nó có kh n ng g i lên đ c gi nh ng xúc đ ng chân thành Th

nh ng, hình t ng là gì, kh n ng c a nó đ n đâu, m i là nh ng v n đ mà V H nh quan tâm đ n

Trong đi m th b y c a Tìm hi u v n ngh , V H nh ch rõ hình t ng trong

v n h c ph i có đ tính cách tiêu bi u và linh đ ng m i là hình t ng hoàn ch nh Khi hình t ng “bi u th đúng m t v n đ nào” thì nó s có giá tr tiêu bi u, “ngh a

là đ i di n t ng quát đ c v n đ y m t cách chính xác” [87, 36] Có th nói cái giá

tr tiêu bi u chính là cái bên trong, cái b n ch t, là hi n th c đã đ c nâng lên t m khái quát, tiêu bi u Nh ng nh th ch a đ đ t o nên hình t ng, vì cái tiêu bi u

đ c t o thành t cái cá bi t, c th Linh đ ng và tiêu bi u là hai m t c a m t hình

t ng S t ng tác c a chúng m i t o ra tính toàn v n ngh thu t, m i t o đ c s xúc đ ng th c s Và theo V H nh, hình t ng c ng nh ngh thu t nói chung

“th c s ph i đ c đ t t i nh m t nh t trí, nh m t quân bình, và m i dung h p

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

đ u ph i nh m t o ra m t phong cách m i, cao h n, n u không ch là ch p vá, xuyên

t c có h i” [87, 37]

V H nh th y khi hình t ng có s ph i h p nhu n nhuy n c a hai tính ch t tiêu bi u và linh đ ng thì s đ t t i m c đi n hình i n hình là gi i h n cao nh t c a hình t ng, đ ng th i là ph m ch t c a nó đ t đ n tính đi n hình thì tính ch t tiêu

bi u và linh đ ng d t khoát không ph i là s c ng gi n đ n mà chúng là hai m t c a

m t ch nh th th ng nh t Nhi m v c a ng i c m bút là ph i th hi n đ c tính

th ng nh t y m t cách hoàn m V H nh vi t: “Nhà v n t m t nhân v t nào là tô

đ m nét cho nhân v t y v c m t xã h i tính c ng nh cá tính” [54, 123] Nh th , nhân v t m i t n t i, m i ch u đ c “s th thách c a không gian và th i gian”

Tuy nhiên, đi n hình c ng nh hình t ng không đ c tách r i hoàn c nh

B i vì “không th có m t lo i con ng i đ n đ c, tr u t ng, mà b t c là ng i nào

c ng sinh ho t trong nh ng hoàn c nh c th ” Tách kh i sinh ho t xã h i, tính đi n hình c a hình t ng không còn n a, mà chúng ch còn là nh ng m ng màu loè lo t trên m t khung gi y vô h n Hoàn c nh t o nên m i liên h v ý ngh a cho hình

t ng, hay nói cách khác, nó t o nên chi u sâu cho tác ph m, m ch n c ng m c a

nh ng dòng sông trên m t đ t

Tìm hi u đ c tr ng c a v n ngh qua đ i t ng ph n ánh, qua ph ng ti n

th hi n (hình t ng, đi n hình, tính cách đi n hình) trong quan đi m v n ngh c a

V H nh, chúng tôi có c m t ng nh đang tìm hi u t t ng lý lu n c a m t nhà nghiên c u v n h c Macxit th c s V H nh đã t b i d ng cho mình m t th gi i quan, m t nhân sinh quan ti n b và cách m ng đ không ng ng ch ng l i nh ng hình th c quái đ n, l p d

2.2 V n ngh v i ý th c, t t ng

V n ngh đ c V H nh xem nh m t hình tr ng ý th c Th a nh n ý th c con ng i là s n ph m đ c thù c a v t ch t (b não ng i) nh ng V H nh l i th y,

ý th c là s ph n ánh c a th gi i v t ch t vào trong b não, t đó mà t o nên các

ph n ng có ý th c Còn b não l i chính là s n ph m c a ho t đ ng lao đ ng sáng

t o c a con ng i Con ng i không ch ho t đ ng b ng nh ng b n n ng âm u, b ng

nh ng ph n ng th đ ng c a loài c cây thú v t “Nh có b óc t ch c tinh vi, nh

có cu c s ng k t đoàn trong m t c ng đ ng g i là xã h i, con ng i có nh ng ho t

đ ng ý th c” [54, 9] Ngh thu t s n sinh t đó, nh ng nó không n m nh ng nh n

th c c m tính, mà t s dung hoà đa d ng và phong phú c a tình c m (c m tính) v i

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

lý trí (lý tính) và ý th c xã h i V H nh vi t trong bài đi m sách Men chi u c a

Nguy n Th Vinh (1960): “…S c g ng chân thành v n là đ c tính c n b n c a

nh ng con ng i v n ngh mong th c hi n x ng đáng nhi m v c a mình… ta có

c m t ng tác gi (Nguy n Th Vinh) ch có đ i s ng tình c m cá nhân d i dào mà thi u h n hai đ i s ng r t c n cho s xây d ng tác ph m: i s ng lý trí sâu s c và

đ i s ng xã h i r ng rãi… Trong ba đ i s ng c n b n y, n u ch có m t, tác ph m khó lòng có m t s s ng lâu dài Nh t là ch có đ i s ng tình c m thì tác ph m không có b sâu, không có trình đ t t ng đ làm x ng s ng vì thi u đ i s ng lí trí - không có tác d ng r ng rãi - vì thi u đ i s ng xã h i Trái l i, mu n vi t tâm tình thì l i càng c n đ n c ba đ i s ng b i vì không có tâm tình thu n tuý ho c tâm tình đ n đ c” [355, 81] N u b đi nh ng ph n phê bình tác gi và đ a đo n v n t

ph đ nh tr l i kh ng đ nh thì ta s th y V H nh đã đ c p đ n ba ph m ch t thi t

y u c a ng i ngh s v i vai trò là ng i sáng t o ngh thu t Ngh s c n thi t ph i

có cái tinh t , nh y c m (ph n tình c m), s sâu s c (ph n lý trí), và m t cái nhìn

r ng rãi (ph n xã h i), thì m i mong có đ c s v n toàn ngh thu t Ngh thu t chính là n i h i t nh ng ph m ch t c a cá nhân và toàn th , c a cái đ i th ng và cái cao c , cái nh t th i và cái v nh c u… Thi u m t trong nh ng nhân t y, v n ngh c h ch là nh ng ch p vá r i r c, t n m n, thi u sinh khí

Ý th c ngh thu t không ph i ng u nhiên mà có Nó g n li n v i ho t đ ng

c a đ i s ng xã h i V H nh vi t: “Ý th c tuy s n trong m i cá nhân nh ng là công trình xã h i B i l , không có xã h i, con ng i không th t n t i ho c ch t n t i

d i hình th c c a loài thú hoang dã mà thôi” [54, 10] C ng nh con ng i, n u tách kh i sinh ho t xã h i, v n ngh s không còn đ t s ng, ngôn t c a nó s ch là

nh ng “đ ng cong vô ngh a”, nh ng d u hi u ch a đ c quy c B i vì, nói nh

L Ph ng ngôn t có đ c ý ngh a là do xã h i cho nó [274, 19]

Nh ng v n ngh không ch n m trong m i liên h v i đ i s ng mà còn trong

m i liên h v i các lo i hình tr ng khác V H nh lý gi i: “Do cái t ng quan b túc

v i các lo i hình tr ng khác mà ta th y r ng v n ngh v n không bao gi thoát ly ra

kh i t t ng chính tr , v n không tách r i ra kh i quan đi m tri t h c, trong m t xã

h i nh t đ nh, m c dù nó làm v ta đây s ng đ i đ c l p, ho c khoác cái l t cao đ o

gi d i c a k t cho mình thoát ly đ s ng trong cõi siêu hình” [54, 18-19]

gi a t t ng và ngh thu t Ngh thu t nâng đ t t ng, t t ng xuyên th m vào ngh thu t S phát tri n c a v n ngh đã hoà quy n các hình thái t t ng khác nhau vào trong m t hình th c ngh thu t và chúng ch có th đ c nh n th c b ng

kh n ng c a ng i đ c

lí gi i s th m nhu n c a các hình thái t t ng trong v n ngh , V H nh

đ c p đ n “luân lí xã h i” nh m t hình th c t t ng ph quát chi ph i đ i s ng Chính s tác đ ng lâu b n c a n n t ng luân lí vào trong t t ng, khi n cho khi

“b c l ra tác ph m ngh thu t”, nó tr thành m t y u t hoàn toàn ti m th c Trong

N h n đ nh v nh ng mâu thu n trong quy n “L c kh o v n h c” c a Nguy n V n Trung, V H nh đã có d p đ c p đ n luân lí nh m t ý th c tiêu bi u “cho m t nguy n v ng h p lí c a m t xã h i” nào đó, và khi luân lí b n b tác đ ng vào trong sinh ho t con ng i thì s bi n thành nh ng th “hoàn toàn ti m th c, có nh ng c n

r h t s c sâu xa…” [366, 49] T đó, V H nh cho r ng, m t nhà v n ph i có quan

đi m luân lí rõ ràng, vì “nhân danh luân lí là nhân danh m t ý th c h xã h i - đ xét hành đ ng ng i khác - t c là xét ý ngh a c a hành đ ng y trên m t xã h i - thi t

t ng là đi u h p lí, có th nói r ng c n thi t…” [366, 50-51]

Qu th c, m t t t ng nh th là m t t t ng chi n đ u không khoan

nh ng Nhà v n khó có th t do v m t t t ng khi đang s ng trong m t xã h i

v i nh ng đi u lu t và các quy đ nh ki m duy t g t gao nh xã h i mi n Nam N u không có n n t ng t t ng đ nh h ng thì ho c anh ta là k không có khuynh

h ng sáng tác, ho c ch t o ra nh ng sáng tác l c loài, v i nh ng d ng ý vô nhân

đ o; ho c anh ta theo t t ng “d hòa vi quý” đ s ng đ i h ng th Và m t nào

c ng đ u có h i cho v n ngh , cho đ i s ng Ng i sáng tác ph i t o cho mình m t

h ng đi, b i “tác ph m tr c h t là m t thái đ , m t thái đ s ng đ ngh v i đ i” [72, 93] Con ng i đã t o ra luân lí, v y nên, chúng ta đ ng đ nh ng thông c m d dàng và “nh ng m t m i d ng kia” (nh nhà v n Nh t Linh đã t ng qua) đ y ng i sáng tác lên chín t ng mây ho c tìm t i nh ng ng l i m h , xa r i cu c s ng nhân sinh r ng l n

Hi v ng v m t k t qu phù h p v i đ i s ng, trong bài Cái h u trong tác

ph m v n ch ng, V H nh ch rõ: M t đo n k t cho m t tác ph m c th không ch

là vi c k t thúc m t câu chuy n, mà chính là n i đ th hi n thái đ s ng và lý t ng

s ng đ i v i cu c đ i, v i ngh thu t Không nên vì theo đu i m t k t thúc có h u

mà xa r i s th c, ru ng lòng ng i, c ng không nên t o ra nh ng bi k ch tan rã,

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

hu di t… cho ph n k t đ gieo r c bi quan, chán ch ng Không nên đ đo n k t phân tán theo cái tu h ng ch quan c a ng i c m bút ho c theo “nhu c u b t

th ng c a nh ng đ c gi ” o n k t trong m i th i đ u có tính cách tiêu bi u cho

nh n th c c a m t th h nào đó B i l , “dù con ng i y là ng i v n ngh tài

n ng tuy t v i, c ng trong vòng chi ph i c a nh ng quy n l i v t ch t, tinh th n xã

h i c a mình, và trong đi u ki n sinh ho t gi ng nhau, h đ u có nh ng ph n ng

g n nh t ng đ ng” [73, 45] H ng v nhân sinh và nguy n v ng c a qu n chúng

là con đ ng đúng đ n nh t c a các tác ph m v n ch ng Cái h u trong tác ph m suy cho cùng chính là m t đ nh h ng v qu n chúng

Nói đ n tính th i đ i, ta nh đ n nh n đ nh c a ông trong đi m sách Vi t và

đ c ti u thuy t c a Nh t Linh (1962) V H nh quan ni m tinh th n th i đ i trong

v n ngh không ph i là tinh th n ph c v chính tr c p th i, mà chính là “s trình bày nh ng con ng i c th , tiêu bi u đang s ng” Th i đ i tính chính là “cánh c a”

đ đi vào s tr ng c u c a ngh thu t B qua th i đ i tính, giá tr tác ph m ch còn

là “h vô” [357, 102]

Nh v y, v n ngh ph i th hi n đ c th i đ i tính, nh ng chính th i đ i tính

là ph m ch t đ nâng cao giá tr c a v n ngh M t k đ i di n cho ý th c h xã h i

mà xa lìa nhân qu n thì chính là đi ng c l i tinh th n c a v n ngh chân chính, b i

vì không có quan ni m v n ngh t do tuy t đ i, mà t do sáng tác ph i là “thành

qu c a s chi n đ u” “Thân ph n con l a b đ t tr c ch u n c và gi c mà l m

t ng mình có quy n t do l a ch n hoàn toàn thì h t s c đáng th ng” [368, 56]

T do ch có đ c khi ng i c m bút đ ng trong cu c đ i dân t c đ chi n đ u vì lý

t ng c a dân t c y b ng toàn b n ng l c ngh s c a b n thân mình

Nh ng v n ngh ch v i ý th c xã h i và t t ng th i đ i thì không th là ngh thu t hoàn ch nh T t ng v n ngh và tình c m c a nhà v n là hai y u t không th tách r i trong hành trình đi tìm s s ng cho ngh thu t B i v y, ngay t

nh ng bài phê bình đ u tiên, V H nh đã đ t ra nh ng tiêu chí c th cho sáng tác

Trong bài đi m sách êm không h t c a Nguy n Phúc (1959), ông đã kh ng đ nh:

“…Khi ng i vi t truy n không th tìm đ c m t đ u đ sát h p cho n i dung tác

ph m là ng i y không n m v ng v n đ mà mình xây d ng” [342, 55] T t ng trong tác ph m là s th ng nh t tr n v n gi a nhan đ và n i dung Không tìm đ c cho sáng tác c a mình m t nhan đ thì ch ng khác nào b c vào d m tr ng mà v n không bi t mình đi v đâu Cho nên, m nh đ t v n ngh không cho phép s ch p vá,

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

t m b Khi sáng tác, t t ng ngh thu t s t kêu g i tính ch nh th mà không c n

m t s tác đ ng c h c nào Trong bài đi m sách Siu cô n ng c a M c (1959),

V H nh có d p nh c nh ng i c m bút: “ ã t lâu r i, mi ng đ t v n ngh v n là

mi ng đ t cao quý Mi ng đ t y không ph i là ch l n tr n, là ch d ng võ c a

nh ng con ng i vô trách nhi m” [343, 55] ó ph i là n i tôn vinh giá tr nhân v n,

ng i ca lí t ng xã h i ti n b

Nhìn vào ti u thuy t, V H nh th y chính các v n đ c a n i dung tác ph m

có tác đ ng to l n đ n m i y u t ngh thu t c a v n ch ng Cho nên, v n đ c

b n c a ti u thuy t là giá tr n i dung c a nhân v t và tính lu n đ Ông đánh giá v

đi u này trong Vi t và đ c ti u thuy t c a Nh t Linh: “Nh n ra v n đ n i dung nhân

v t đ c ch đ nh r t nhi u b i nh ng đi u ki n sinh ho t cùng m t l i sinh ho t nh nhau ng i ta m i d có m i t ng đ ng trong s c m ngh ” [357, 105] Qu th c,

bi u hi n c a nhân v t không ch đ c thúc đ y b i nh ng ý đ ngh thu t, không

ch là hi n th c hoá n i dung t t ng c a nhân v t mà còn là d u n ghi nh n đ a v

xã h i và vai trò xã h i c a nhân v t y Ng i ta có th th y nét đ c thù c a m t

t ng l p, m t giai c p nào đó trong nh ng bi u hi n nh bé c a nhân v t Và nh

v y, chi ti t không ch mang d u n c a t t ng ch đ mà còn mang màu s c xã

h i c th M t hành đ ng nâng chi c xe ng a l n đ y hàng hoá đ c u ng i c a

Gi ng Van Gi ng không ch b c l b n ch t nhân đ o c a nhân v t mà còn ghi nh n

t n ngh thu t Ông nh n th y, “v n đ các nhân v t là các t ng quan quy n l i v t

ch t ho c tinh th n đã ràng bu c nhân v t vào nh ng th tranh đ i, va ch m, c n

ph i tìm cách gi i quy t cho đ c tho đáng” Nh ng v n đ không ph i do nhà v n

t ngh ra đ đ a vào nhân v t, mà nó phát sinh t nh ng va ch m c a đ i s ng nhân sinh V H nh ch rõ, “cu c s ng là quá trình liên t c c a s phát hi n và gi i quy t

v n đ Chính kh n ng phát hi n và gi i quy t v n đ làm nên giá tr c a m t con

ng i” [357, 108]

T vi c xác nh n tính v n đ là m t n i dung c a ti u thuy t, V H nh cho

r ng: “Khi ng i c m bút vi t lên m t c nh tình nào là đã th hi n v n đ r i đó

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

M t khi tác ph m có m t v n đ ch đi m và bu c m t s gi i quy t c th , d t khoát thì đ y là tác ph m lu n đ (…) M t tác ph m lu n đ s d b s công kích là

vì ng i vi t trong khi phát hi n v n đ c ng nh gi i quy t v n đ là đã quá gò ép nhân v t ch y theo quan đi m c a mình, b t ch p c nh ng quy lu t khách quan chi

y u và ng u nhiên V H nh có l đã quá nh n m nh đ n “lu n đ ” mà đánh m t đi

s phong phú c a đ i s ng ngh thu t Ông vi t: “Ngo i tr m t lo i tác ph m lu n

đ i s ng ngh thu t nó chung Vô tình, V H nh đã khi n chúng tôi nh đ n nh ng

l i c a Engel “Th t d nhiên là, lúc đó, có l đ ng chí nên làm theo Shakespeare nhi u h n n a; còn bây gi đây, thì tôi nh n đ nh r ng khuy t đi m l n nh t c a

đ ng chí là b t ch c Sinle, t c là bi n nh ng nhân v t thành ra ch là nh ng phát ngôn đ n thu n cho tinh th n th i đ i” [191, 313]

Ch ng h n nh thi ca, k thu t th không ph i t nh ng t duy th m m v câu, t mà đ c g i nên t nh ng nh n th c v đ i s ng và đ c nh ng rung c m chân thành T nó đòi h i m t hình th c ngh thu t rõ ràng, sinh đ ng và đ c đáo Ngh thu t đ c kh i ngu n t nh ng ý t ng v n i dung, thi t ngh đó không ph i

là đi u c n bàn thêm n a Ng i ngh s không nên đi theo nh ng cái khuôn l p s n

mà ph i “ti p thu muôn v sinh đ ng c a th c t ph c t p” đ sáng t o ngh thu t cho chính mình

2.3 V n ngh và hi n th c

M i quan h gi a v n ngh và hi n th c là m t trong nh ng m i quan h ch

y u Kh ng đ nh v n ngh thoát thai t đ i s ng, V H nh t r t s m đã xem hi n

th c là m t y u t c b n đ đánh giá v n ngh Trong bài phê bình Bàn v con

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

đ ng c a T Th c (1959), V H nh th l : “S tr v c a T Th c chính là s tr

v v i ý ngh a cu c đ i, v i cu c s ng l n lao, nh c nh n nh ng đ y vinh quang”

ó là s tr ng thành c a con ng i đi t mông mu i, m h v v i đ i th c nhân

b n và g n bó Hi n th c mà v n ngh quan tâm chính là cu c đ i dân t c, là cõi nhân sinh c n lao nh ng anh hùng Nhà lí lu n vi t: “Không có n i dung l n lao nh t

đ nh không có tác ph m hùng h u Chính cái lý t ng nhân sinh đã làm nên T

Th c Không b t ngu n t m t n ng l ng tinh th n nh th thì T Th c s ch nh

m t cánh b m Trang Sinh ch p ch n qua c n m ng o” [259, 44] M n hình nh

T Th c t b cõi tiên đ tr v v i cu c đ i, V H nh mu n ch ra cái “n ng l ng

tinh th n” c a v n ngh chính là cu c đ i dân t c V n ngh ph n ánh cu c s ng nhân sinh r ng l n v i bao nhiêu khát khao, hy v ng, bao nhiêu đau th ng, ph n

kh i, bao nhiêu ni m vui, n i bu n… Ý ngh a c a cu c đ i là ngu n su i c a ngh thu t và c ng là đ t s ng c a chàng T Th c tr v t cõi m ng o, phù th

V H nh đ ng ý v i Stendhal khi v n hào này cho r ng “m t cu n ti u thuy t

là m t cái g ng đi ch i trên đ ng cái”, nh ng V H nh l i nh n m nh, “khi cái

g ng đã bi t đi ch i thì đâu còn là cái g ng n a” [343, 53-54] Th a nh n ph n ánh nh m t t t y u, V H nh xác nh n ph n ánh ph i đ c khúc x qua nh n th c

c a nhà v n Quan đi m này hoàn toàn th ng nh t v i quan đi m c a các nhà lý lu n

v n h c Macxit sau này Trong cu n giáo trình Lí lu n v n h c, t p 1, Ph ng L u

kh ng đ nh: “Ph n ánh và sáng t o - Chân lý ngh thu t th ng nh t nh ng không

đ ng nh t v i chân lý đ i s ng” Hi n th c trong v n h c là “hi n th c th hai”,

đ c t o ra b ng kh n ng sáng t o sinh đ ng c a ch th [184, 97]

Cu c s ng làm nên tác ph m là m t bi u hi n sinh đ ng c a quan ni m v n ngh hi n th c c a V H nh Trong khi phê bình tác ph m Dì M c a Thúc

Vnh, V H nh bày t nh n th c c a mình v ph m ch t c a m t tác ph m v n ngh chân chính: “…V n ngh có kh n ng và nhi m v cô đ ng s s ng thành nh ng con

ng i đi n hình ho t đ ng trong nh ng tr ng h p đi n hình Th c t trong v n ngh tô

đ m và g i c m h n ngoài đ i, hay nói cách khác, s th c c a v n ngh cao h n s

thu t c a nhà v n Th c t trong v n ngh “tô đ m và g i c m h n” ngoài đ i, vì

hi n th c trong v n ngh đã đ c soi qua l ng kính ch quan c a tác gi Nó t o ra

m t th “ánh sáng” khác, m t hi n th c khác v i nh ng con ng i, nh ng tâm tr ng,

nh ng c nh tình khi n ta b n kho n, khi n ta n c n , khi n ta vui c i… ó là hi n

th c c a đ i s ng ngh thu t V H nh lý gi i: S th c đ c ph n ánh trong v n ngh không đ n thu n là s th c hi n h u hàng ngày, mà là hi n th c đã đ c sáng

t o Vì m t ngh s v i nh ng ph m ch t v n có nh “giác quan tinh t , m t óc phán đoán có đ kh n ng t ng h p và m t ngòi bút t n nhi u công khó mài r a”, thêm vào đó là m t tâm h n bi t “l ng nghe”, bi t rung c m, đ i s ng ngh thu t ch c

ch n ph i có m t “chi u kích” khác S th c mà h di n đ t “tr ng cái b dày, thiên

v tiêu bi u, có m t tính cách th i đ i” S th c đó đ c V H nh khái quát là “b n

ch t c a th c t i” [54, 62-64]

Nh ng không d ng đó, V H nh có xu h ng lí gi i b n ch t c a th c t i không ch cái tiêu bi u mà c g ng tìm cho v n ngh m t đ i t ng ph n ánh có tính lí t ng Ông cho r ng: “V n ngh là m t sinh ho t xã h i, t b n thân nó đã có

m t uy quy n xã h i tr i qua nhi u đ i”, cho nên v n ngh ph i có trách nhi m “tôn

tr ng s th c” S th c đó ph i là “cái th c t i phát tri n không ng ng đ t nâng cao”, vì trách nhi m cao quý c a v n ngh là ph i “góp ph n cho th c t i y phát tri n” Do đó, “ng i v n ngh có quy n t do mênh mông” đ di n t theo chi u

h ng y B n ch t c a th c t i là s đ u tranh không ng ng đ ti n lên m t cu c

s ng ngày càng cao đ p h n [54, 72]

a ra m t đ i t ng ph n ánh lí t ng cho xu h ng v n ngh hi n th c, V

H nh nh m ph nh n trào l u v n ngh đi ng c l i tinh th n y Chính nh n th c này là c s lí gi i nh ng nh n xét gay g t c a V H nh đ i v i n n v n ngh mi n Nam đ ng th i

T ph n ánh lu n trong v n ngh , V H nh xây d ng nh ng tiêu chí cho m t tác ph m hoàn ch nh Trong Tìm hi u v n ngh , V H nh coi nhân v t trong v n

ngh lí t ng chính là m t Th ch Sanh Th ch Sanh là bi u t ng c a tinh th n sáng

t o phong phú, kh n ng s n xu t c n cù và s c chi n đ u gan lì, quy t th ng Ngh thu t y “hi n di n gi a đ i nh m t s c m nh c ng c , t o d ng cho đ i”, kh n ng

c a ngh thu t y b t ngu n t nh ng sinh l c m t con ng i, đúng h n, c a m t

l p ng i ch đ ng, tích c c, “con ng i s n xu t c n cù h p v i con ng i chi n

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

đ u d ng c m” [54, 156-164] S c s ng c a ngh thu t không ph i là gì khác ngoài

s c s ng c a dân t c cho nó

V n h c ph n ánh hi n th c nh ng không ph i là toàn b th c t i mà là b n

ch t c a th c t i đã đ c ch th sáng t o nh n th c ó c ng là nhi m v c a v n ngh Không đ ng ý v i nh ng sáng tác xa r i hi n th c c a Nh t Linh, trong bài

đi m sách Vi t và đ c ti u thuy t, V H nh nh n m nh: “V n ngh … có nhi m v

chính là mô t con ng i và các ph ng th c sinh ho t c a nó thì cái hình th c v n

ch ng thu n tuý không còn t n t i đ c n a” [357, 100] V n ngh ph i thu c v

cu c s ng nhân sinh r ng l n, còn quan ni m “v n h c v ngh thu t”, theo ông, “ch

là m t món sáng ch m i m , gi i h n trong m t khu v c bé tí đ a c u này, là x Tây ph ng” [54, 34] Nh n th c y v a có giá tr nâng cao ng i c m bút, v a cho

ta th y th c ch t ph n ánh c a v n ngh Chân th c là m t giá tr nh ng chân th c còn mang ý ngh a là s sáng t o n a Mà c i ngu n c a s sáng t o là rung đ ng

th m m

V n ch ng s không ph i là chính nó n u thi u s rung c m chân thành c a

ch quan ng i ngh s Thi u rung c m ngh thu t, hi n th c trong tác ph m ch ng khác nào nh ng cây khô héo úa Rung c m không ch là y u t b c l s th ng nh t

gi a con ng i và hoàn c nh, n i dung và hình th c tác ph m, mà rung c m chính là

y u t c b n c a ngh thu t i u này đã đ c V H nh nh n m nh trong khá nhi u

bài đi m sách Trong bài đi m sách Ng i yêu tôi khóc c a Th Viên (1959), ông

vi t: “Và s đ i thay hình th c ch th c hi n b ng s thay đ i n i dung M t khi trong lòng chúng ta giày vò, b n kho n v nh ng c nh s ng, d t dào c m xúc v

nh ng tình đ i, thâm nh p đ c vào chi u sâu thì t nhiên ngòi bút ph i tìm ra đi u nói phù h p u m i c a k thu t muôn thu v n là rung đ ng” [258, 76] Hi n th c

nh rung đ ng mà tr thành ngh thu t Còn th pháp và k thu t c ng là nh nh ng rung đ ng tinh vi mà t tìm th y hình th c phù h p nh t cho mình T r t s m, V

H nh đã nh n th y tác ph m v n ngh không h có s tách r i gi a n i dung và hình th c, chúng “t g i nhau” và t th ng nh t v i nhau Rung đ ng ngh thu t, do

đó, là đ u m i c a s sáng t o Trong bài phê bình c ng v n hoá c a GS Ph m

ình Ái, V H nh c ng nh n m nh đ n đi u này đ lên án nh ng k “đi d o xem

v n ngh ” và nh ng t t ng th , l nh nh t v i nhân sinh B n ch t th c t i tr thành ngu n c m h ng b t t n c a ng i ngh s Nhà v n nh rung c m mà có th

c m nh p và bi u hi n hi n th c b ng t t c s tinh t , nh y c m… c a tâm h n

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

mình Mu n ph n ánh chân th c đ i s ng mà kh c t nh ng rung đ ng sâu xa thì

s ch ng ph n ánh đ c gì ngoài nh ng s v t vô h n, vô c m Th gi i ngh thu t

b tri t tiêu khi s liên h gi a xúc c m v i hi n th c b c t đ t Ngh thu t d ng l i

đ nh ng ch cho nh ng bài luân lý, chính tr , tri t h c… khô khan và nhàm chán Rung c m đích th c là ng n ngu n c a m i sáng t o, là ngu n su i c a thi ca, là b n

ch t c a đ i s ng ngh thu t sinh đ ng Nói đ c đi u đó ch ng t V H nh đã nh n

th c tính ch t hi n th c c a v n ngh b ng m t cái nhìn bi n ch ng và phát tri n

V i tinh th n đó, V H nh đi vào phân tích tính ch t hi n th c trong th lo i

ti u thuy t Trong N h n đ nh v ti u thuy t hi n đ i (1962), V H nh th y, ti u

thuy t hi n đ i đã thoát kh i cái c i ngu n thô s là s hoang đ ng v n i dung đ

h ng v đ i s ng Ông phát hi n kh n ng bao quát đ i s ng và s đa d ng c a th

lo i ó là m t lo i hình “v n ch ng phong phú” v n i dung và đa d ng v hình

th c Nó có kh n ng “dùng trí t ng t ng” c a tác gi đ “tái t o s s ng” Ti u thuy t bao quát đ c m t hi n th c vô cùng r ng l n Rung c m th m m c a ng i ngh s đã t o nên m t th gi i hoàn toàn m i m - đó là th gi i ngh thu t c a ti u thuy t Ti u thuy t xem s tái hi n là m t tiêu chí ph bi n, là m t n ng l c l n lao

mà không m t th lo i v n h c nào có th đ t đ c Ti u thuy t có th giúp đ c gi

th y đ c b n ch t c a cu c s ng, chi u sâu c a tâm h n, nh ng phong t c, b n s c phong phú c a các vùng mi n, các dân t c V H nh đã s m nh n th c đ c s phong phú c a th lo i, đ ng th i ông xem kh n ng tái t o s s ng b ng tr c quan

là m t nhân t ch y u đã khi n cho tính hi n đ i c a ti u thuy t v t ra ngoài ph m trù ph n ánh, bi u hi n đ n thu n đ liên thông v i s sáng t o đa d ng ây là đi u

m i m mà tác gi Tràng Thiên trong bài Ti u thuy t đi v đâu? (1963) không th

v n đ n đ c B ng t duy ti p thu máy móc lí thuy t ph ng Tây, Tràng Thiên (Võ Phi n) v n ch xem tính ch t b a đ t c a th lo i ti u thuy t là đi u chính y u mà không th y r ng v i kh n ng phong phú c a mình, th lo i này có m t n ng l c vô

h n trong vi c di n t và sáng t o th gi i Võ Phi n nh n m nh quan đi m c a Littre, ti u thuy t là “m t câu chuy n b a đ t, vi t b ng v n xuôi, trong đó ho c tác

gi mô t các tình c m, các phong t c, ho c k nh ng s vi c kì l , c t gây h ng thú cho đ c gi ” [376, 25] Nh n m nh tính ch t h c u c a ti u thuy t, Võ Phi n đã coi

nh kh n ng ph n ánh đ i s ng c a th lo i Th c ra, tác ph m v n h c, dù có h

c u đ n đâu thì v n có ngu n g c hi n th c V i quan ni m nh th thì tác gi c a

êm xuân tr ng sáng, M a đêm cu i n m, Giã t , Th ng hoài ngàn n m, Th

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

nhà… làm sao có đ c m t th ti u thuy t “chân chính” h p v i m i ng i Ti u thuy t ch th c s phát huy đ c các giá tr ngh thu t c a nó khi ph n ánh các hi n

t ng c a đ i s ng, t c là h ng t i các giá tr nhân sinh

Ph n ánh hi n th c là m t u th đ c bi t c a ti u thuy t Ti u thuy t không

b h n ch v th i gian và không gian th hi n Trong ti u thuy t, các y u t này

đ c m ra theo kích th c c a tâm t , theo nh ng bi n đ ng c a tâm tr ng con

ng i v i cu c s ng C ng b i kh n ng di n t c a nó mà ti u thuy t có th t l a

ch n c t truy n phù h p V H nh th y ti u thuy t có th ch p nh n có c t truy n

ho c “phi c t truy n” tu theo s ph n ánh

Có th nói, yêu c u v th lo i ch u s tác đ ng m nh m c a nh ng đòi h i

n i dung S kêu đòi th hi n đ i s ng trong s đa d ng c a tác ph m kéo theo

nh ng chuy n bi n v bút pháp, k t c u, c t truy n Nh ng nhìn chung, m c đích

cu i cùng là xây d ng đ c nh ng nhân v t mang tính ch t đi n hình i n hình là

th c rõ vai trò c a v n ngh đ i v i nhân sinh, ông nh n th y v n h c “là m t l nh

v c cao quý mà s tác đ ng c a nó có th giúp con ng i thoát kh i n i cô đ n ám

nh, kh i s sa đo v nhân cách ho c t o cho con ng i ni m tin vào t ng lai;

nh ng v n h c c ng có th khi n cho h lung l c, chán n n v i th c t i và m t h t

hy v ng vào cu c s ng t nhan đ đi m th hai là Ch c v cao c c a v n ngh ,

V H nh có ý nh n m nh đ n ch c ph n cao quý c a nó hòng mong m i v m t n n

v n ngh nhân v n và ti n b

Ông cho r ng: Khi đã xác đ nh v n ngh là m t hình tr ng ý th c thì có ngh a là

đã th a nh n “v trí, đ ng th i c ng là trách nhi m c a nó trong xã h i” V n ngh

c ng nh các hình tr ng ý th c khác, đ u g p g nhau m c đích cu i cùng

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

V H nh đã chú ý đ n cách th c th c hi n ch c n ng c a v n ngh , kh n ng

c i t o cu c s ng c a nó nh th nào và b ng cách nào Ông không h có tham v ng

đi vào lí lu n thu n tuý đ đ a ra nh ng nh n đ nh v các ch c n ng c a v n ngh Trong hoàn c nh c a nh ng n m 60, vi c “đào x i lý lu n”, theo ông là thi u tính

th c ti n Lí lu n ph i đi vào th c ti n v n ngh m i tìm th y v n đ c a nó

V i quan đi m nh v y, V H nh cho r ng “ v n ngh không b n k thù nh

ng i binh s , không t p h p ng i nh nhà chính tr , không t o ra đ c lúa khoai nh

m t nông dân” [54, 22], t c là v n ngh không có kh n ng tác đ ng tr c ti p, hi n h u lên s v t, hi n t ng Ph n ánh cu c s ng b ng hình t ng, v n ngh ch có th tác

đ ng lên tâm th c c a đ c gi , và riêng đi u đó thôi, đã là m t u th vô biên

V n ngh có kh n ng tác đ ng lên h u kh p các giác quan c a con ng i đ

g i ra nh ng n t ng c th , sinh đ ng v hi n th c Cho nên, m t hình nh ngh thu t có th tác đ ng l n lao h n hàng tr m dòng đ o đ c nh t nh o, vô h n Ta d dàng hi u đ c “ca dao đã khéo ch n nh ng hình nh ph bi n mà tiêu bi u trong

m i tình y m t cách c th , khi n l i th càng ngày càng th m sâu vào trong tâm

h n ta, gây lên rung c m thâm tr m” [54, 23], khi n ta ngh đ n h nh phúc, tình yêu,

ni m tin, lý t ng… trong ni m xúc đ ng chân thành Hình t ng ph i v a t p trung l i v a tiêu bi u thì m i tác đ ng đ c m t cách sâu s c và r ng rãi T đó,

đ c gi có m t thái đ tr c cu c s ng đ y thách th c, cam go và quy t tâm đ

kh ng đ nh mình ho c chi n đ u ch ng l i cái x u vì m t t ng lai t i đ p h n

Con ng i làm nên cu c s ng ngh thu t, ngh thu t có kh n ng c m hoá lòng ng i b ng t t c kh n ng c a nó V n ngh tác đ ng vào cu c s ng và tâm

h n con ng i m t cách t nhiên, t t … V n ngh h ng con ng i t i n ng l c t

nh n th c, t gi i to và t giáo hoá Nh th , chúng ta hi u r ng v n ngh không

tr c ti p t o ra hành đ ng nh ng thúc đ y hành đ ng B ng nh ng hình t ng có kh

n ng tác đ ng tr c ti p vào c m quan con ng i, v n ngh làm s ng d y tình yêu,

ni m tin, h nh phúc ho c đánh th c ý chí, lòng can đ m hay s trung thành… Nó làm cho con ng i c m nh n cu c s ng tinh t h n, nh y c m h n, bi t ng m nhìn bình minh s m mai trong ni m tin t ng vào s s ng, bi t c m th ng v i nh ng

n i nh c nh n c a bao ki p ng i kh đau, ho c bi t nghe và phân tích nh ng rung

B i v y, trong nh ng ngày tháng chi n đ u vô cùng cam go trong lòng đ ch,

V H nh v n không ng ng kêu g i m t n n v n ngh h ng v nhân sinh Trong bài

V n hoá và m o hoá trên Bách khoa (1971), ông đã phân tích giá tr sâu xa c a

nh ng tác ph m v n ngh : “…Chúng ta không coi th ng ngh thu t mà trái l i nhìn

th y tác đ ng b n b sâu xa c a nó đ i v i tâm h n con ng i Chính vì con ng i

y u đu i nên nó c n đ c h tr , h tr v i s thành th t và lòng ân c n Ngh thu t đáng l ph i đ c tìm đ n v i mong ch đó, ngh thu t ph i t o m t s c y d a cho tâm h n chúng ta không b nao núng, ngh thu t ph i lo b i d ng, vun quén, h i

ph c cho ta, ch đâu có th a tòng m t cách kh n n n đ làm cho ta x u h thêm lên” [97, 32-33] M t tinh th n v nhân sinh nh th th c là c n thi t đ i v i chúng

ta, m c dù ta đang s ng k nguyên công ngh Ph i bi t b t bình tr c nh ng thái

đ vô nhân c a k làm v n ngh B t bình ph i d a vào nh ng quy n l i th c c a

con ng i th c, “đó là đi u Chân - h ng v s bình đ ng x ng đáng - đó là đi u Thi n - và có c s cao c c a m t ý đ p - đó là đi u M N u không đ t đ c đ n

thái đ y mà ch b ng lòng v i nh ng tr ng thái tình c m n a ch ng, ng i ta d r i vào s m h , d i trá” [77, 117] Và lúc đó, thay vì nói lên đi u Chân thì k c m bút

s ch nói nh ng đi u tà ngu , thay vì “phát huy l Thi n” thì anh ta l i “ti p s c cho

k ác”, và nh th cái M c ng không còn Ngh thu t gi đây ch còn là nh ng nét

thuy t trình , ph ng v n đ c đ ng t i trên Bách khoa th i đ i trong kho ng 1959 -

1972 Nh ng nh n đ nh mà chúng tôi đ c p đây là nh ng ph n lí lu n đ c nh n

th c thông qua ti p c n th c ti n v n h c

V H nh kh ng đ nh r ng, nhà v n ch có đi theo cái nh p ti n hoá khách quan c a xã h i thì m i mong đ c xã h i đón ti p đ “coi mình nh m t ng i b n

giúp đ đ c h trong nhi u tr ng h p” Trong bài đi m sách Siu cô n ng c a

M c , V H nh phê bình ý ki n c a ông Tam Ích khi ông này cho r ng “nhà v n

là cái máy nh” (t c là k ghi l i hi n th c sao cho chính xác và k p th i nh t): “M t

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo

chi c máy nh dù là t đ ng, c ng ph i c n đ n m t s s p đ t thông minh” [343, 53-54] Qu th c, đ i v i m t ng i vi t v n, ph n ánh là m t nhi m v tr c tiên

và cao c , nh ng không ph i vì th g p gì ghi n y N u làm nh th , v n h c ch là

m t n i ch a đ y t p ch t v i bao nhiêu cái t n m n, ng u nhiên… Nhà v n ph i là

m t ch th ch đ ng và sáng t o tr c cu c đ i phi n t p B ng nh ng xúc đ ng

c m tính c a mình, nhà v n có th ch n l a và đón nh n hi n th c… b ng con m t ngh thu t Vì v y, quan ni m “ngh s nh chi c máy nh” n u không ph i là thi u

h n “cách v t trí tri” thì c ng là m t cách ph nh n, m t cách t d i mà thôi [343, 54] Nh n th c đ c vai trò ch quan c a mình không ch là m t thái đ tôn tr ng

đ i s ng mà còn là nâng cao trách nhi m đ i v i ngòi bút

Nh ng tr c hi n th c, nhà v n ph i làm gì đ x ng v i danh t cao đ p đó?

V H nh đã s m nh n th y: “N u làm v n ngh ch là đ ng ngh a v i làm đ o đ c, e

r ng các nhà luân lí đã thành nh ng v n ngh s t lâu Nhà v n ph i là m t nhà khoa

h c dùng ph ng pháp ngh thu t khám phá cu c đ i, tìm hi u con ng i đ mà xây

d ng cu c đ i, xây d ng con ng i” [349, 82] Dùng ph ng pháp ngh thu t đ khám phá cu c đ i, thì nhà v n không ch có ph m ch t c a m t nhà báo, nhà nhi p

th c t i đ bi n v n ch ng thành ch n mê l , u cung, thành n i tôn vinh tru l c và

t i ác… dù nh ng đi u đó không h thi u trên cu c đ i này Nhà v n ph i là ng i

đ ra m t thái đ nhân v n b ng m t lí t ng s ng cao đ p

B i v y, v i V H nh, nhà v n là “con ng i nh ng ph i là con ng i ý th c Trong khi con ng i còn nh ki p s thân (n a ng i n a thú - NXH) l t n ng cái mình thú tính trên m t cát và c v n cái đ u nhân tính lên cao, nhà v n giúp cho con ng i đ ng th ng h n d y v i cái c t dáng con ng i Gi a lúc ta đòi h i em ta nói n ng l a l i và tránh gây gi n d i v i xóm gi ng vì m t l i nói đ ng ch m thì l nào ta dành cho nhà v n, nh ng ng i t nh n là có ý th c h n h t, cái quy n đ c nói b y b m t cách ngang nhiên và mu n m i ng i ph i ca ng i đi u y” [343, 52]

TRIAL VERSION

Purchase from http://www.axommsoft.com to remove limitations of demo