Nghiên cứu sự biến đổi văn hóa của các cộng đồng nông nghiệp nông thôn trong quá trình phát triển các khu công nghiệp (thông qua nghiên cứu trường hợp tỉnh đồng nai

Luận văn

-NGUYỄN VĂN QUYẾT

NGHIÊN CỨU SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA CỦA CÁC CỘNG ĐỒNG NÔNG NGHIỆP-NÔNG THÔN TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CÁC KHU CÔNG NGHIỆP

(Thông qua nghiên cứu trường hợp tỉnh Đồng Nai)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT VIỆT NAM

(Thông qua nghiên cứu trường hợp tỉnh Đồng Nai)

Chuyên ngành: Văn hóa học

Mã số: 62 31 70 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐẶNG VIỆT BÍCH

PGS.TS LƯƠNG HỒNG QUANG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án là do tôi viết và chưa công bố Các cứ liệu nêu ra trong luận án là trung thực, khách quan Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

về lời cam đoan của mình.

Hà Nội, ngày tháng năm 2013

Nghiên cứu sinh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN 3

MỤC LỤC 4

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT 5

DANH MỤC CÁC BẢNG 6

MỞ ĐẦU 8

Chương 1 PHÁT TRIỂN CÁC KHU CÔNG NGHIỆP TRONG TIẾN TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở TỈNH ĐỒNG NAI 24

1.1 Các cơ sở lý thuyết về biến đổi văn hóa … ….24

1.2 Vài nét về tỉnh Đồng Nai 30

1.3 Thành tựu kinh tế văn hóa xã hội 37

1.4 Mô tả các cộng đồng được khảo sát 40

Tiểu kết 66

Chương 2 CÁC BIẾN ĐỔI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA CÁC CỘNG ĐỒNG DÂN CƯ KHU CÔNG NGHIỆP 68

2.1 Từ bình diện cộng đồng - sự tham gia của người dân vào các nghi lễ cộng đồng 68

2.2 Các nghi lễ tại gia đình 90

2.3 Từ bình diện cá nhân - các hưởng thụ văn hóa trong đời sống hàng ngày.100 Tiểu kết 112

Chương 3 PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CHO CÁC CỘNG ĐỒNG NÔNG THÔN TRONG CÁC KCN 115

3.1 Các quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng đời sống văn hóa cho các cộng đòng nông thôn trong các KCN 115

3.2 Xây dựng một hệ thống cơ chế chính sách ở tầm vĩ mô 123

3.3 Xây dựng các mô hình phát triển văn hóa 126

3.4 Các biện pháp tăng cường phát triển văn hóa tại các cộng đồng dân cư có KCN ở bình diện tỉnh Đồng Nai 140

Tiểu kết 146

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 153

TÀI LIỆU THAM KHẢO 154

PHỤ LỤC 169

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU

Bảng 1: Quy hoạch phát triển một số KCN lớn của tỉnh Đồng Nai 32 Bảng 2: Tổng diện tích đất bị thu hồi qua các năm 44

Bảng 4: Thu nhập bình quân đầu người qua các thời kỳ 45 Bảng 5: Cơ cấu hộ gia đình phân theo nghề qua các thời kỳ 45 Bảng 6: Cơ cấu nghề nghiệp của nhóm cư dân tại chỗ 46 Bảng 7: Cơ cấu nghề nghiệp của nhóm dân nhập cư 46 Bảng 8: Diện tích đất bị thu hồi xã Thạnh Phú 48

Bảng 11: Cơ cấu hộ gia đình phân theo nghề qua các thời kỳ 50 Bảng 12: Cơ cấu nghề nghiệp của nhóm cư dân tại chỗ 50 Bảng 13: Cơ cấu nghề nghiệp của nhóm dân nhập cư 51 Bảng 14: Thu nhập bình quân đầu người qua các thời kỳ 52 Bảng 15: Tổng diện tích đất bị thu hồi qua các năm 53 Bảng 16: Cơ cấu hộ gia đình phân theo nghề qua các thời kỳ 53 Bảng 17: Thống kê dân nhập cư qua các thời kỳ 54 Bảng 18: Cơ cấu nghề nghiệp của nhóm cư dân tại chỗ 54 Bảng 19: Cơ cấu nghề nghiệp của nhóm dân nhập cư 55 Bảng 20: Tổng diện tích tự nhiên bị thu hồi để xây dựng các KCN ở 3 xã 57 Bảng 21: Diện tích đất dành cho nhà trọ trên tổng quỹ đất của hộ ở 3 xã 58 Bảng 22: Lương công nhân qua các thời kỳ 3 xã 59 Bảng 23: Khoản tiền trung bình chi cho thuê nhà một năm của người lao động 60 Bảng 24: Thu nhập trung bình của chủ nhà trọ qua các năm 62 Bảng 25: So sánh thu nhập bình quân đầu người qua các thời kỳ 64 Bảng 26: Mức độ đi chùa/nhà thờ trong thời gian rảnh rỗi 68 Bảng 27: Người tham gia sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng tại địa phương 69 Bảng 28: Người tham gia vào các thiết chế văn hóa: Cư dân địa phương 70 Bảng 29: Người tham gia vào các thiết chế văn hóa: Người dân nhập cư 71

Bảng 31: Chương trình hoạt động của các giáo xứ trong một năm 87

Bảng 33: Hình thức tổ chức tang lễ 94

Bảng 36 Tổ chức đám cưới cho người lao động gần nơi ở 99 Bảng 37 Tham gia các hoạt động sinh hoạt văn hóa tại nhà máy 102 Bảng 38 Nhà máy của anh chị có tổ chức bất kỳ hoạt động văn hóa nào dưới đây 103 Bảng 39 Tỷ lệ những người biết đến các hoạt động văn hóa do nhà máy tổ

chức và có tham gia các hoạt động này

104

Bảng 40 Mức độ thường xuyên trong các hoạt động giải trí dưới đây 105 Bảng 41 Mức độ thường xuyên trong các hoạt động giải trí phân theo giới tính106 Bảng 42 Mức độ thường xuyên trong các hoạt động giải trí của nhóm chưa

lập gia đình phân theo giới tính

Bảng 50 Tổ chức các hoạt động văn hoá trong các dịp lễ, các sự kiện 131 Bảng 51 Tổ chức các hoạt động văn hoá thường xuyên 133 Bảng 52 Tổ chức các hoạt động can thiệp từ trên xuống 133 Bảng 53 Tổ chức tại Trung tâm VHTT xã/phường 135 Bảng 54 Tổ chức tại các khu dân cư có công nhân sinh sống 136 Bảng 55 Các hoạt động can thiệp từ trên xuống 137 Biểu đồ số 1: So sánh thu nhập bình quân đầu người của ba xã 63

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Quá trình CNH, HĐH đất nước với sự đầu tư của các đối tác nước ngoài

đã hình thành ở nước ta các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ

cao (gọi chung là KCN), trong đó tập trung vào các tỉnh Đông Nam Bộ vốn

đã có những tiềm lực công nghiệp trước 1975 như Bình Dương, Tp HCM,Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu Từ các mô hình này, các KCN đã được mởrộng ra các khu vực Trung và Bắc Bộ [77] Các KCN đã tạo nên một nguồnlực phát triển mới về sức sản xuất, góp phần đưa nước ta tham gia vào quátrình phân công lao động quốc tế Phương thức CNH bằng việc phát triển cácKCN đã cho phép khai thác tốt tài nguyên, nguồn lực lao động, sử dụng vốn,khoa học công nghệ, trình độ tổ chức quản lý, của các nước tiên tiến vàoquá trình sản xuất kinh doanh, tạo ra các sản phẩm và dịch vụ có giá trịthương phẩm trên thị trường Ở bình diện các tỉnh, việc quy hoạch và pháttriển các KCN trên các địa phương đang được xem như một phương thứcnhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thực hiện CNH, HĐH trên địa bàn

Về mặt xã hội và văn hoá, việc hình thành các KCN đã tạo nên nhữngluồng di cư mới từ nông thôn ra đô thị, từ các tỉnh có nền kinh tế chậm pháttriển đến các vùng nông thôn của các tỉnh có nền kinh tế phát triển hơn Từ đóhình thành ở các địa phương có KCN những vấn đề văn hóa, xã hội mới: tốc

độ đô thị hoá tăng vọt, cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội được tăng cường hơnnhiều so với trước, mức sống dân cư được cải thiện thích đáng Bên cạnh đó,quá trình này cũng tạo ra những phức tạp trong quản lý xã hội, một số tệ nạn

xã hội phát triển, đời sống văn hoá tinh thần của các cư dân vốn cư trú trongcác cộng đồng làng xã nay bị các luồng di cư làm xáo trộn Đó là một thựctiễn phát triển đa diện và phức tạp hơn nhiều của những cộng đồng nôngnghiệp – nông thôn và nông dân khi một phần diện tích đất đai của mình bịchuyển đổi mục đích sử dụng, một bộ phận dân cư phải chuyển dịch nghề,dân nhập cư xuất hiện, mức sống gia tăng, kèm theo đó là các biến đổi về mặtđời sống tinh thần

Cùng với các chuyển đổi kinh tế xã hội là một phần của những biến đổi

văn hoá của các cộng đồng nông thôn khi bị lấy đất làm KCN Đó là sự thayđổi trong lối sống, từ nếp ăn, ở, mặc cho đến các sinh hoạt văn hoá như hưởngthụ các tác phẩm văn hoá, sáng tạo văn hoá, rồi đến tư duy, hệ giá trị, chuẩnmực, các phong tục tập quán như tang ma, cưới xin, giỗ chạp, hệ thống niềmtin và tôn giáo… Một quá trình chuyển đổi cơ cấu văn hóa tinh thần đang diễn

ra do những biến đổi kinh tế xã hội, với sự xuất hiện của các KCN

Trong bối cảnh này, việc nghiên cứu thực trạng đời sống của các cộngđồng có tính chất nông nghiệp – nông thôn khi chuyển sang các cộng đồng cótính chất công nghiệp, đô thị sẽ có ý nghĩa góp phần nhận diện thực trạng đờisống văn hoá nước ta hiện nay trong bối cảnh đất nước có những chuyển đổimạnh mẽ về kinh tế, chính trị, xã hội và văn hoá, đồng thời góp phần vào việcđưa ra các luận cứ khoa học cho việc xây dựng và phát triển nền văn hoá ViệtNam tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, cho việc đưa ra các căn cứ thực tiễn vàphát triển chính sách cho ngành văn hoá ở trung ương và các tỉnh

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu này lấy thực trạng biến đổi trong đời sống văn hóa của cáccộng đồng dân cư vốn là các cộng đồng nông nghiệp – nông thôn đượcchuyển thành các cộng đồng mang tính đô thị do những áp lực của quá trìnhCNH, HĐH ở Đồng Nai là việc xây dựng các KCN, làm đối tượng nghiên cứuchủ yếu của mình

Do chọn khái niệm văn hoá theo nghĩa rộng nên một số vấn đề sau đây

sẽ là đối tượng nghiên cứu chủ yếu, đó là:

- Sự biến đổi kinh tế - xã hội của các cộng đồng nông nghiệp - nôngthôn sang cộng đồng đô thị - công nghiệp vừa là cơ sở của các biến đổi đờisống văn hoá, vừa là biểu thị của sự biến đổi đời sống văn hoá cộng đồng;

- Các biến đổi trong đời sống tôn giáo tín ngưỡng, thể hiện qua các tôngiáo như Phật giáo, Thiên Chúa giáo, Tin Lành, Cao Đài; các tập tục thờ cúngtại miếu, đình, đền…;

- Các biến đổi trong sinh hoạt văn hoá cộng đồng thông qua nghiên cứucác lễ hội cộng đồng, các nghi lễ mang tính cộng đồng;

- Các biến đổi trong đời sống văn hoá tại gia đình từ đời sống tâm linhcho đến các lễ tục liên quan đến nghi lễ vòng đời người; nếp ăn, ở, mặc…

- Các xu hướng hưởng thụ/tiêu dùng văn hoá và những biến đổi của nódưới tác động của các yếu tố kinh tế - xã hội như mức sống, học vấn…;

- Các biến đổi trong hệ thống giá trị chuẩn mực, lối sống, nếp sống

- Các điều kiện và yếu tố tác động đến quá trình biến đổi đời sống vănhoá; trong đó, đặc biệt chú ý đến các yếu tố về kinh tế, chính trị, xã hội, sựgiao lưu và tiếp biến văn hoá giữa nông thôn và đô thị, giữa các vùng miền,giữa nước ta với các nước trên thế giới…;

- Các vấn đề về quản lý và chính sách phát triển văn hoá có liên quantrực tiếp đến sự phát triển các KCN, đến việc xây dựng đời sống văn hoá cơ

sở vùng dân cư có KCN, đặc biệt là các xã nông thôn đang chuẩn bị chuyểnnhanh thành thị trấn

Phạm vi nghiên cứu của luận án lấy tỉnh Đồng Nai như một trường hợp

nghiên cứu Thời gian nghiên cứu là từ 1990 trở lại đây, sau khi Luật Đầu tư

nước ngoài ban hành tháng 12 – 1987 Trên thực tế phải đến đầu những năm

90 tốc độ và quy mô đầu tư công nghiệp của các nhà đầu tư trong nước vàquốc tế vào Việt Nam mới gia tăng, trước hết là các tỉnh Đông Nam Bộ, trong

đó có tỉnh Đồng Nai, nơi có nhiều điều kiện thuận lợi để thu hút đầu tư của xãhội vào các KCN

Do đây là vấn đề mang tính tổng hợp và trải rộng trên nhiều địa bàn,trong luận án này, chúng tôi chỉ tập trung vào nghiên cứu 3 xã là Hiệp Phước

và Long Thọ (huyện Nhơn Trạch) và xã Thạnh Phú (huyện Vĩnh Cửu), vớicác mức độ bị ảnh hưởng khác nhau Đây là 3 cộng đồng dân cư bị lấy đấtnông nghiệp, đất thổ cư ở những mức độ khác nhau, để xây dựng các KCN,

có làn sóng dân nhập cư lớn, có quá trình biến chuyển cơ cấu kinh tế - xã hội

ở những mức độ khác nhau, phù hợp với chủ đề nghiên cứu của luận án Tuynhiên, 3 cộng đồng này lại phản ánh quá trình biến đổi không đồng đều nhau,với mức độ phát triển khác nhau, trong đó Hiệp Phước là xã có tốc độ ĐTH,CNH mạnh nhất, tiếp đến là Thạnh Phú, cuối cùng là Long Thọ, thể hiện ởcác chỉ báo: mức độ chuyển đổi mục đích sử dụng đất, mức độ chuyển đổi cơcấu dân cư, mức sống, tiện nghi sinh hoạt và phương thức tiêu dùng

3 Về lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đối với chủ đề nghiên cứu của luận án, có 3 nhóm công trình có liênquan: các nghiên cứu lý thuyết về sự biến đổi văn hóa chung và ở Việt Nam;các nghiên cứu về tỉnh Đồng Nai và cuối cùng là nhóm các nghiên cứu liênquan trực tiếp đến đề tài luận án

Ở bình diện lý thuyết chung, lịch sử nghiên cứu về biến đổi văn hóa đã

cung cấp những lý thuyết rất quan trọng cho các nghiên cứu thực địa về sựbiến đổi của các xã hội đang chuyển đổi, trong đó đáng lưu ý là công trình

Hiện đại hóa, biến đổi văn hóa và sự duy trì những giá trị văn hóa truyền thống của Ronald Inghart và Waye E Baker [83], đã cung cấp một cái nhìn

tổng quan và các lý thuyết về sự biến đổi văn hóa trong các xã hội đang trongtiến trình HĐH

Biến đổi văn hoá đã được đề cập đến từ khá sớm bởi những nhà khoa

học khởi xướng ủng hộ thuyết tiến hoá văn hoá như E Taylor (1891) hay L.

Morgan (1877) khi họ phân chia xã hội theo thứ bậc đơn tuyến và có chungmột mẫu hình biến đổi xã hội và biến đổi văn hoá Theo mô hình phát triểntiến hóa đơn tuyến này, những nền văn hoá ngoài phương Tây được nhìn nhận

là “kém văn minh”, con người sống trong sự ràng buộc chặt chẽ của phongtục, và vì vậy sự biến đổi diễn ra rất chậm chạp,… đối ngược lại với văn hoáphương Tây “văn minh”, năng động và biến đổi nhanh Mô hình tiến hóa luậnđơn tuyến về sự phát triển và biến đổi của văn hóa này bị phản đối rộng khắptrong giới Nhân học và đây cũng là tiền đề để khá nhiều lý thuyết mới về biếnđổi văn hoá ra đời và phát triển vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX: Thuyết

Truyền bá văn hoá (đại diện là G.Elliot Smith 1911, W.Rivers 1914,…) cho

rằng vấn đề mấu chốt của biến đổi văn hoá là sự vay mượn hoặc sự truyền bá

của các đặc trưng văn hoá từ xã hội này sang xã hội khác; Thuyết Vùng văn

hoá (đại diện là C.L.Wissler 1923, A.L.Kroeber 1925,…) đưa ra các khái

niệm cơ bản về vùng văn hoá, loại hình văn hoá, trung tâm văn hoá, tổ hợpvăn hoá, sự biến đổi văn hoá diễn ra rất đa chiều và nhiều cấp độ tuỳ thuộcvào việc cộng đồng đó là trung tâm hay ngoại vi hay vùng chuyển tiếp, môi

trường và sự chuyên môn hoá của cộng đồng đó là gì? Thuyết Tiếp biến văn

hoá (đại diện là Redfield 1934, Broom 1954, ) chỉ ra sự biến đổi văn hoá

trong bối cảnh những xã hội phương Tây và ngoài phương Tây đã trải quamối quan hệ lâu dài, đặc biệt là sự ảnh hưởng của những xã hội có ưu thế đối

với người dân bản địa Thuyết Chức năng (đại diện là Brown 1952,

Malinowski 1944,…) nhìn nhận xã hội như một dạng cơ cấu trong đó từng bộphận đều có chức năng cụ thể, mỗi chức năng đó có thể xác định được nhằm

để duy trì hệ thống xã hội tổng thể Vì vậy xã hội và văn hoá thường có sự hộinhập tốt và ổn định, nếu văn hoá thay đổi thì phần lớn là do tác động từ bênngoài, Cùng với các trường phái trên là hàng loạt những luận điểm lý thuyết

về thích nghi văn hoá, hội nhập văn hoá, sinh thái học văn hoá,…

Ở phạm vi Việt Nam, các nghiên cứu của các học giả nước ngoài nghiên

cứu về Việt Nam như Lương Văn Hy, với các công trình Việt Nam thời hậu

chiến: động thái của một xã hội đang chuyển đổi (2003), Cuộc cách mạng

trong làng: Truyền thống và biến đổi của một xã hội đang chuyển đổi ở Bắc Việt Nam, từ 1925 đến 1988 (1992)[49] Các công trình nghiên cứu của

Lương Văn Hy đã có những gợi ý về mặt mô hình nghiên cứu về sự biến đổicác cộng đồng nông thôn, phù hợp với đặc điểm văn hóa và lịch sử phát triểncủa Việt Nam

Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Giảm nghèo, di dân, đô thị hóa tại Tp HCM

trong tầm nhìn so sánh [64] được tổ chức trên cơ sở các kết quả nghiên cứu

của Chương trình nghiên cứu được tiến hành từ năm 1997 đến 2003 bởi ViệnKhoa học Xã hội tại Tp HCM hợp tác với Hội đồng Khoa học Xã hội Hoa

Kỳ (SSRC), với sự tài trợ của Quỹ Ford, đã cung cấp nhiều nghiên cứu sâu vềcác cộng đồng cư dân ven đô dưới góc độ di dân – chuyển đổi cơ cấu nghềnghiệp và biến đổi văn hóa và lối sống, giúp cho tác giả luận án có nhữngtham khảo hữu ích

Cùng hướng nghiên cứu này, các biến chuyển văn hóa xã hội của cáccộng đồng nông thôn khi tiến trình CNH được đẩy mạnh, đã được nhiều họcgiả trong nước và quốc tế quan tâm, trong đó có một số công trình đăng trong

tuyển tập Hiện đại và động thái của truyền thống ở Việt Nam: những cách

tiếp cận nhân học [50], do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Tp HCM ấn hành

năm 2010

Các nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học Xã hội Tp HCM trongchương trình giảm nghèo của Tp Hồ Chí Minh, từ 1995 đến 2005 đã cónhững nghiên cứu sâu về các cộng đồng nông thôn ven đô khi trở thành cácthị trấn, thị tứ hoặc bị đô thị tác động mạnh Các nghiên cứu của Tôn NữQuỳnh Trân về chủ đề này cũng cho chúng ta thấy được tiến trình phát triểncủa các làng xã ven đô, khi bị mất đất cho các nhu cầu ĐTH, họ đã phải đốimặt với “sức hút” của đô thị, đã chuyển đổi cơ cấu lao động nghề nghiệp nhưthế nào, phát triển được cái gì, đang bắt gặp những khó khăn nào? [118]

Năm 2011, Nguyễn Văn Dân đã công bố công trình Con người và văn

hóa Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập [20] đã nghiên cứu về con

người và văn hóa Việt Nam sau hơn 20 năm đổi mới, phân tích các nhân tốtác động, dự báo những xu hướng phát triển Công trình này đã cung cấp choluận án một cái nhìn tổng quát về văn hóa thời kỳ đổi mới

Các công trình này đặc biệt chú trọng nghiên cứu đến các tác động củanhiều yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội đến văn hoá của các cộng đồng dân cư,chỉ ra các xu hướng phát triển của văn hoá trong bối cảnh kinh tế thị trường

và mở cửa Các nghiên cứu này chủ yếu được triển khai trên cách tiếp cận xãhội học hay nhân học văn hoá - xã hội, với các nghiên cứu của Viện Xã hộihọc (Tô Duy Hợp, Trịnh Duy Luân, Bùi Thế Cường…), Viện Văn hoá -

Thông tin, bao gồm các công trình Văn hoá nông thôn trong phát triển (Lương Hồng Quang, 1997 - 1999) [79], Vai trò hệ thống truyền thông đại

chúng trong việc phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc (Bùi Quang Thắng - 1999) [98] Gần đây, công trình của Nguyễn

Phương Châm về Biến đổi văn hóa ở các làng quê hiện nay (trường hợp làng

Đồng Kỵ, Trang Liệt và Đình Bảng thuộc huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) [13]

hay công trình Câu chuyện làng Giang (các khuynh hướng, giá trị và khuôn

mẫu trong một xã hội đang chuyển đổi) của nhóm tác giả do Lương Hồng

Quang làm chủ biên [82], đã cho thấy các động thái biến đổi của các cộngđồng nông thôn vùng châu thổ sông Hồng trong bối cảnh đất nước đẩy mạnhCNH, HĐH, từ đời sống tôn giáo tín ngưỡng, các quan hệ xã hội cho đến cácbiểu hiện văn hóa cụ thể Đây là các công trình không chỉ là mô tả các biếnđổi mà đã chỉ ra các xu hướng, các mối liên hệ hữu cơ giữa các nhân tố pháttriển của các cộng đồng dân cư vốn là nông nghiệp đang trong tiến trìnhHĐH Các công trình này là một tham khảo tốt cho đề tài luận án về địnhhướng nghiên cứu, về việc cần phải gắn biến đổi văn hóa với tiến trình biến

đối cơ cấu kinh tế - xã hội, đặc biệt là xu hướng biến đổi văn hóa có tính haimặt: vừa phụ thuộc vào sự biến đổi kinh tế xã hội, vừa có tính độc lập và đôikhi, độc lập với tiến trình biến đổi kinh tế.

Liên quan tới những hiểu biết chung của đề tài, là các công trình nghiên

cứu mang tính tổng hợp về tỉnh như Địa chí Đồng Nai, do nhà xuất bản Đồng

Nai ấn hành vào 2000 và 2001 [114], cung cấp một cái nhìn tổng quát về địa

lý, sinh thái, lịch sử, phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa của tỉnh, trong đó

có mô tả những nét khái quát về các cộng đồng nông thôn và nông dân trênmảnh đất Đồng Nai trong hơn 300 năm lịch sử

Liên quan tới các cộng đồng nông dân - nông thôn trên tỉnh Đồng Naisau 1975 là các công trình nghiên cứu của Diệp Đình Hoa viết về các làng cổ

của tỉnh Đồng Nai, đó là các cuốn Làng Bến Gỗ xưa và nay [38], xuất bản năm 1995, Làng Bến Cá xưa và nay [39], xuất bản năm 1998 Hai công trình

này đều là ấn phẩm của nhà xuất bản Đồng Nai Công trình của Diệp ĐìnhHoa cung cấp một bức tranh mô tả về những cộng đồng nông thôn Việtphương Nam, với tất cả thăng trầm của nó trong lịch sử, với các biểu hiện vănhóa vật chất và tinh thần của các cộng đồng cư dân Việt trong một vùng dân

cư mang tính hỗn dung văn hóa Đây là những mô tả dân tộc học rất côngphu, chi tiết, có thể làm cơ sở tư liệu đầu vào khi các nghiên cứu về biến đổivăn hóa làng xã Việt tỉnh Đồng Nai trong thời kỳ CNH, HĐH

Về nhóm tài liệu liên quan trực tiếp đến đề tài, có thể kể tới công trìnhnghiên cứu của nhóm tác giả do Lương Hồng Quang (chủ biên) Năm 1998,Viện Văn hóa Thông tin đã nghiên cứu về làng Hiệp Phước, huyện NhơnTrạch - một làng trong đối tượng khảo sát của đề tài Đây là một nghiên cứunhỏ, chỉ tập trung vào một xã, do đó chưa thể đại diện được tính đa dạng của

sự phát triển ở Đồng Nai, nhất là tính đến thời điểm hiện nay Nhưng vào thờiđiểm đó, làng Hiệp Phước là một làng thuần nông nghiệp, với tất cả những

biểu hiện của một văn hóa nông nghiệp - nông dân và nông thôn, đã là một tưliệu đầu vào quan trọng để có thể thấy được bức tranh của sự biến đổi văn hóacủa một làng quê thuần nông

Đầu những năm 2000, trong khuôn khổ chương trình khoa học côngnghệ cấp nhà nước về phát triển văn hoá - con người và nguồn nhân lực, đề

tài KX 05.03 về Đời sống văn hoá và xu hướng phát triển văn hoá vùng đô

thị và KCN trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá được triển khai ở Hà

Nội, Đà Nẵng, Tp HCM và tỉnh Bình Dương, đã cung cấp những phươngpháp luận và cách tiếp cận vấn đề trong nghiên cứu đời sống văn hoá KCN và

đô thị, nhất là từ góc độ nghiên cứu phát triển chính sách quản lý đời sốngvăn hoá Đây là đề tài liên quan trực tiếp đến nội dung nghiên cứu của luận

án, song góc tiếp cận của nó là nghiên cứu trực tiếp về KCN và đời sống vănhóa tinh thần của công nhân KCN, chưa phải là nghiên cứu vào các cộngđồng nông dân – nông thôn dưới tác động của KCN

Trong phạm vi đề tài nhà nước KX.05.03, nhóm tác giả do Đình Quang

chủ biên đã xuất bản công trình Đời sống văn hóa của các đô thị và KCN Việt

Nam [77], do nhà xuất bản Văn hóa Thông tin ấn hành năm 2005, trong đó cónhững nghiên cứu tại tỉnh Đồng Nai Đây là một nghiên cứu có một phần đichuyên sâu về đời sống văn hóa tinh thần của công nhân KCN hai tỉnh BìnhDương và Đồng Nai, gắn với các cộng đồng nông thôn bị mất đất cho KCN,cung cấp một bức tranh khá toàn diện về đời sống văn hóa tinh thần của côngnhân các KCN, trong đó thiên về sự tiêu dùng văn hóa của người dân

Cùng với Bình Dương, Đồng Nai cũng có những vấn đề tương tự trongquá trình CNH, HĐH Cách đây 5 năm, vào các năm 2005 và 2006, Sở VHTTĐồng Nai có kết hợp với Viện Nghiên cứu Văn hoá Nghệ thuật đã xây dựng

đề tài Khảo sát về Đời sống Văn hóa Công nhân các KCN ở Đồng Nai [81],

nghiên cứu trên nhiều huyện của tỉnh, tập trung vào các KCN trên địa bàn

tỉnh Đề tài đã chỉ ra nhiều tồn tại trong việc tổ chức đời sống văn hóa tinhthần cho công nhân các KCN, khuyến nghị các chính sách về tổ chức đờisống văn hóa tinh thần cho công nhân KCN với hai mô hình: Mô hình tại cáccộng đồng dân cư và Mô hình tại các doanh nghiệp Nghiên cứu này là một cơ

sở tham khảo hữu ích cho nghiên cứu của chúng tôi khi muốn mở rộng diệnkhảo sát và nghiên cứu

Năm 2010, công trình hợp tác giữa Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam

và Viện Văn hóa và Du lịch Hàn Quốc về Nghiên cứu các giải pháp nhằm

giảm thiểu xung đột giữa chủ Hàn Quốc và công nhân Việt Nam tại Việt Nam

[138], cũng lấy địa bàn Đồng Nai làm đối tượng khảo sát, đã cho thấy một

phần đời sống văn hóa tinh thần của công nhân KCN sinh sống trong cáccộng đồng ven KCN Đó chưa phải là các nghiên cứu trực tiếp về các cộngđồng nông nghiệp – nông dân khi các KCN hình thành trên mảnh đất củamình mà là nghiên cứu trực tiếp vào người công nhân các KCN

Về các đề tài có liên quan tới công nhân KCN, đặc biệt là các vụ đìnhcông của công nhân nhập cư và công nhân tại các cộng đồng địa phương tạichỗ Vấn đề này gắn liền với các cộng đồng dân cư nông thôn có đất, đượctrưng dụng vào việc xây dựng các KCN, tiêu biểu là các công trình của Chang

Hee Lee xuất bản năm 2006 về Quan hệ lao động và giải quyết tranh chấp

lao động tại Việt Nam [146]; của Jang Jung Min Sunoo: Một số giải pháp phòng ngừa đình công tại các doanh nghiệp ở Việt Nam [150], tổ chức lao

động quốc tế xuất bản năm 2007 Các công trình này đã báo động những bất

ổn về mặt văn hóa xã hội của các cộng đồng dân cư “hội” vào các KCN Mộtmặt, các KCN luôn phải thiếu nhân công hay nhân công không ổn định,nhưng mặt khác, các xã có KCN sẽ phải đối mặt với những thách thức vềlượng người sinh sống gia tăng đột biến

Có một số hội nghị, hội thảo liên quan tới sự phát triển các KCN cũngnhư các vấn đề về đời sống văn hóa xã hội của KCN Năm 2010, Bộ Kếhoạch Đầu tư đã phối hợp với Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam tổ chức hội

thảo: Xây dựng môi trường sống cho công nhân xung quanh các KCN tại Việt

Nam, trong đó ghi nhận những đóng góp của các cộng đồng dân cư nông thôn

vào việc cung ứng các dịch vụ xã hội cơ bản cho bản thân công nhân và giađình của họ Trong năm 2011, Bộ Kế hoạch Đầu tư cũng đã tổ chức hội thảo:

Vấn đề lao động và điều kiện sống của công nhân KCN, khu kỹ thuật trong

khuôn khổ chương trình tổng kết đánh giá 20 năm phát triển KCN, khu kỹthuật đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Hội thảo chỉ ra những mối liên

hệ nông thôn – đô thị khi phát triển các KCN, với những đề xuất chính sách

để hạn chế những tác động tiêu cực của tiến trình phát triển KCN vào cáccộng đồng nông thôn

Tháng 11 năm 2008, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với

Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam tổ chức hội thảo: Xây dựng đời sống văn

hóa công nhân lao động ở các KCN đến 2015, cho thấy tầm quan trọng của

công tác này đối với việc phát triển các KCN cũng như gắn các KCN với cáccộng đồng dân cư xung quanh KCN Năm 2010, Ban Chỉ đạo Trung ương vềchính sách nhà ở và thị trường bất động sản đã tổ chức Hội thảo Quốc gia về

Nhà ở công nhân - Thực trạng và giải pháp với sự phối hợp của Bộ Xây

dựng, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và UBND tỉnh Bình Dương Hộinghị đã đưa ra thông tin là: hiện mới có 20% công nhân các KCN có chỗ ở ổnđịnh, còn khoảng 80% phải thuê nhà ở trọ chật chội và thiếu tiện nghi tại cáccộng đồng dân cư có KCN Như vậy số công nhân, lao động tại các KCN cảnước có nhu cầu về nhà ở đến năm 2015 khoảng 2,65 triệu người và cầnkhoảng 21,2 triệu m2 nhà ở và năm 2020 con số tương ứng là 4,2 triệu người

và 33,6 triệu m2 nhà ở Tháng 4/2001, hội thảo: Công nghiệp hóa, hiện đại

hóa ở Đồng Nai và những vấn đề đặt ra đã được tổ chức, nhấn mạnh đến

những tác động của KCN vào các cộng đồng nông dân - nông thôn, sự pháttriển các KCN là những cơ hội song cũng chứa đựng những thách thức đốivới chúng trên con đường phát triển

Về các văn bản pháp quy, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã ban hànhnhiều văn bản liên quan tới việc phát triển các KCN Gần đây nhất, liên quantrực tiếp tới việc xây dựng đời sống văn hoá công nhân ở các KCN, Thủ

tướng Chính phủ vừa phê duyệt Đề án Xây dựng đời sống văn hoá công nhân

ở các KCN đến năm 2015, định hướng đến năm 2020 theo Quyết định số

1780/QĐ-TTg ngày 12/10/2011, với mục tiêu xây dựng đội ngũ công nhân cónếp sống văn hóa lành mạnh, có tác phong làm việc công nghiệp, năng suất,chất lượng và hiệu quả Đề án đặt mục tiêu đến năm 2015 sẽ có 70% côngnhân và người sử dụng lao động ở các KCN được phổ biến pháp luật về xâydựng đời sống văn hoá, 100% địa phương (có KCN) hoàn thành việc phêduyệt quy hoạch phát triển thiết chế văn hoá, thể thao phục vụ công nhân Phấn đấu 50% công nhân ở các KCN tham gia các hoạt động văn hoá, thểthao và 50% “Doanh nghiệp đạt chuẩn văn hoá” Các chỉ tiêu trên sẽ tiếp tụcđược duy trì, củng cố và nâng cao để đến năm 2020, 100% công nhân vàngười sử dụng lao động ở các KCN được phổ biến pháp luật về xây dựng đờisống văn hoá Lượng công nhân ở các KCN tham gia các hoạt động văn hoá,thể thao được nâng lên 70%, đặc biệt là số “Doanh nghiệp đạt chuẩn văn hoá”nâng lên 80%

Để đạt các mục tiêu trên, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu tổ chức phátđộng, đăng ký thi đua xây dựng đời sống văn hóa công nhân ở các địa phương(có KCN) Đồng thời, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra các doanhnghiệp trong việc thực hiện các chính sách pháp luật về lao động, bảo hiểm vàcác chế độ an sinh xã hội đối với công nhân Thực hiện nghiêm việc phê

duyệt phát triển các KCN phải có quy hoạch xây dựng nhà ở và các công trìnhvăn hóa, xã hội phục vụ công nhân làm việc ở các KCN Chủ các doanhnghiệp phải cam kết thực hiện trách nhiệm xã hội trong việc chăm lo xâydựng đời sống văn hóa của công nhân

Với các công trình nghiên cứu có liên quan cũng như các công trìnhliên quan trực tiếp đến đề tài, chúng ta có thể thấy những điểm cần lưu ý sau:

- Với chủ đề biến đổi văn hóa của cư dân KCN tỉnh Đồng Nai, cácnghiên cứu về các cộng đồng nông thôn trước tác động của tiến trình côngnghiệp hóa, cụ thể ở đây là các KCN, là chưa nhiều

- Bên cạnh những thuận lợi và thời cơ có được từ các KCN như chuyểnđổi cơ cấu kinh tế - xã hội, gia tăng mức sống , là những khó khăn và tháchthức đang đứng trước các các cộng đồng dân cư tại chỗ, đó là sự quá tải về cơ

sở hạ tầng, dân số tăng đột biến, các phức tạp về an ninh trật tự, phá vỡ mộtphần lối sống - nếp sống của vùng thôn quê để chuyển sang lối sống đô thịcủa một bộ phận dân cư… Đó là những hệ quả của tiến trình phát triển dướitác động của các KCN

- Các cư dân tại chỗ, về mặt đời sống tinh thần, bên cạnh quá trìnhchuyển đổi mang tính tự nhiên do các nhu cầu về phát triển kinh tế, đã vàđang có những “khoảng cách”, “dị ứng” với tiến trình này, đòi hỏi sự làmquen và thích nghi với những yếu tố mới từ bên ngoài xâm nhập vào

- Tìm ra một giải pháp hoàn chỉnh, toàn diện cho các cộng đồng dân cưtại chỗ thích nghi với một tiến trình phát triển mới, đòi hỏi phải có nhữngnghiên cứu, tìm tòi, thời gian và công sức để đưa ra những mô hình tổ chứcđời sống văn hóa tinh thần hữu hiệu cho các cộng đồng dân cư tại chỗ, vẫn làmột câu hỏi còn bỏ ngỏ

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu của chúng tôi sẽ tập trung vào việc khảo sát những xu hướngbiến đổi trong đời sống văn hoá các cộng đồng dân cư nông nghiệp có liênquan tới quá trình phát triển các KCN ở tỉnh Đồng Nai Từ đây, đề ra các căn

cứ khoa học cho việc xây dựng và quản lý văn hoá của các cộng đồng dân cưnày, góp phần vào sự phát triển chung của KCN cũng như các cộng đồng cóliên quan tới KCN

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Khảo sát các biến đổi đời sống văn hóa của 3 cộng đồng dân cư nôngnghiệp - nông thôn sau khi bị cắt một phần đất nông nghiệp, đất thổ cư để xâydựng các KCN tập trung, đã bị biến đổi như thế nào trong một bối cảnh pháttriển nhanh chóng, phát triển “nóng”, mang tính “cưỡng bức” từ trên xuống

- Thông qua sự khảo sát này, cùng với các trường hợp khác mà tác giảluận án đã thâm nhập trong quá trình công tác tại tỉnh, khái quát lên một bứctranh phát triển đời sống văn hóa của những cộng đồng dân cư có KCN tậptrung, với tất cả những lợi thế, hạn chế, thời cơ và thách thức đối với họ

- Xây dựng một số giải pháp mang tính lý luận và thực tiễn để gópphần vào việc hình thành các quan điểm, cơ chế chính sách phát triển văn hóacủa các cộng đồng nông thôn Đồng Nai có KCN, từ đây, cung cấp các luậngiải khoa học và căn cứ thực tiễn cho việc quản lý văn hóa nông thôn ở tầm vĩ mô

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận văn này được phát triển trên cơ sở các luận điểmcủa Đảng và Nhà nước về CNH, HĐH đất nước, về quá trình xây dựng vàphát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, trong đónhấn mạnh đến vai trò của phát triển kinh tế, vị trí của việc phát triển các lĩnhvực xã hội – văn hoá như là nền tảng của sự phát triển

Luận án cũng dựa vào một số lý thuyết của xã hội học và nghiên cứu vănhoá khi đề cập tới vấn đề biến chuyển văn hoá, trong đó nhấn mạnh đến lý

luận cho rằng sự biến đổi văn hoá cần được nghiên cứu trong những bối cảnhlịch sử, kinh tế, chính trị và xã hội cụ thể, trong những tương tác văn hoá giữatruyền thống và hiện đại, giữa trong nước và quốc tế Trong các lý thuyết biếnđổi văn hóa này, cần cân bằng hai quan điểm: Những nhà lý thuyết hiện đại

hoá, ví dụ như Ronald Inglehart và Wayne E Baker trong công trình: Hiện

đại hoá, biến đổi văn hoá và sự duy trì những giá trị văn hoá truyền thống

[84] đã cho rằng: từ Karl Marx tới Daniel Bell đã cho rằng sự phát triển kinh

tế - xã hội sẽ mang tới những biến đổi văn hoá phong phú, nhưng nhữngngười khác từ Max Weber tới Samuel Huntington lại tuyên bố rằng những giátrị văn hoá là những ảnh hưởng lâu dài và tự trị lên xã hội, nghĩa là sự pháttriển văn hóa mang yếu tố nội sinh Quan điểm lý thuyết của luận án là: Sựbiến đổi văn hóa là kết quả của cả hai tiến trình phát triển kinh tế - xã hội vàtiến trình tự thân vận động bên trong của văn hóa, biến đổi văn hóa không thể

và không chỉ là kết quả của một quá trình

Phương pháp nghiên cứu của đề tài bao gồm:

- Thống kê: trong đó tập trung vào các dữ liệu phát triển kinh tế xã hội,

dân cư, mức sống, cơ sở hạ tầng…

- Điều tra xã hội học: đã được tổ chức điều tra tại 3 xã, với 500 phiếu,

với mục tiêu là khảo sát đời sống văn hóa tinh thần của bộ phận dân nhập cưtrên địa bàn Luận án cũng đã có những dữ liệu được phân tích thông qua

phương pháp phân tích thứ cấp các số liệu điều tra khảo sát của các đề tài

nghiên cứu về công nhân KCN Đồng Nai gần đây.

- Nghiên cứu trường hợp: trực tiếp nghiên cứu 3 cộng đồng dân cư (3

xã), với sự phát triển khác nhau sau khi bị mất một phần đất để nhà nước xâydựng các KCN, trong đó Hiệp Phước (huyện Nhơn Trạch) và Thạnh Phú(huyện Vĩnh Cửu) là 2 xã bị tác động của KCN mạnh nhất, xã Long Thọ

(huyện Nhơn Trạch) là xã ít bị tác động hơn 3 xã đều có một điểm chung làcác cộng đồng dân cư nông nghiệp - nông thôn tiêu biểu cho tỉnh Đồng Nai.

- Phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm: Luận án đã có những dữ liệu sâu

là do đã phỏng vấn trực tiếp và thảo luận với nhiều người cao tuổi am hiểu vềvăn hóa cộng đồng, các công nhân nhập cư sinh sống tại 3 xã, các cấp chínhquyền, các cơ quan quản lý văn hóa ở xã, huyện, tỉnh

- Quan sát thâm nhập: tác giả luận án đã trực tiếp sinh sống và quan sát

các hiện tượng văn hóa tiêu biểu của 3 cộng đồng dân cư trong nhiều năm,qua đó, thấu hiểu đời sống và những biến đổi của cư dân tại chỗ Các quan sátnày được tiến hành trước khi làm luận án, do tác giả có thời gian dài công tác tạicác địa phương, cũng như sau này, trong suốt quá trình thực hiện viết luận án

- Phương pháp chuyên gia: Trực tiếp xin sự tư vấn của các chuyên gia

về phát triển KCN, về văn hóa nông thôn, về phát triển văn hóa gắn với phát

triển kinh tế xã hội, bao gồm các chuyên gia của tỉnh và trung ương

Chương 1 PHÁT TRIỂN CÁC KHU CÔNG NGHIỆP TRONG

TIẾN TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

Ở TỈNH ĐỒNG NAI

1.1 Các cơ sở lý thuyết về biến đổi văn hóa

Các lý thuyết về biến đổi văn hóa được hình thành chủ yếu dựa trên các

lý thuyết về biến đổi xã hội được các học giả phương Tây xây dựng trongngành nhân học và xã hội học, ở đó biến đổi xã hội là một quá trình qua đócác khuôn mẫu của các hành vi xã hội, các quan hệ xã hội, các thiết chế xã hội

và các hệ thống phân tầng xã hội được thay đổi theo thời gian Với quan điểmnày, văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, cũng tự không ngừng biếnđổi Sự ổn định chỉ là sự ổn định của bề ngoài, còn thực tế nó không ngừngthay đổi bên trong bản thân nó Bất cứ xã hội nào và bất cứ nền văn hóa nào,cho dù nó có bảo thủ và cổ truyền đến đâu chăng nữa cũng luôn biến đổi; sựbiến đổi trong xã hội hiện đại ngày càng rõ hơn, nhanh hơn Mọi cái đều biếnđổi và xã hội cũng giống như các hiện thực khách quan khác, không ngừng

vận động và thay đổi, với một thực trạng đứng yên trong sự vận động liên tục.

Biến đổi xã hội là hiện tượng phổ biến, nhưng nó diễn ra không giốngnhau giữa các xã hội; với những khác biệt về phạm vi, thời gian và hệ quả Đó

là một quá trình mang tính chủ động của các lực lượng trong xã hội hay mangtính phi kế hoạch, nghĩa là đó là một tiến trình tự nhiên, khách quan Thườngthì có sự phân chia giữa biến đối vĩ mô và vi mô, để chỉ những tầm mức biếnđổi khác khau trong đời sống xã hội Khái niệm biến đổi là một thuật ngữkhông chỉ định hướng giá trị mà thể hiện một sự mô phỏng của một nền vănhóa hay cấu trúc xã hội hiện hữu, không hàm nghĩa là một phán quyết giá trịchứ không phải là một lời tường thuật về một sự kiện hay hiện tượng xã hội

Các nhà nhân học và xã hội học khi xem xét đến sự phát triển của xã hội,

đã đưa ra một số lý thuyết để giải thích tại sao biến đổi xã hội lại xảy ra và dựđoán những biến đổi sẽ diễn ra trong tương lai Một số cách tiếp cận chủ yếu

về biến đổi xã hội thường được xem xét đến là:

(1) Cách tiếp cận theo chu kỳ: Trong lịch sử loài người, sự hiểu biết về

chu kỳ của những biến đổi xã hội đã ăn sâu vào ý nghĩ của con người, chu kỳcủa tự nhiên, mặt trời mọc và lặn, quy luật bốn mùa thay đổi của một năm và

sự lặp lại của tự nhiên, đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến những khái niệm, nhậnthức của con người về sự biến đổi xã hội Nhân loại hiểu rằng, lịch sử đượclặp lại mãi trong những chu kỳ không bao giờ kết thúc Các nhà khoa học và

sử học trước đây nhìn chung đều phản đối những tư tưởng này, mặc dù họ chorằng các xã hội có những chu kỳ sống của nó, và mỗi xã hội được sinh ratrưởng thành, rồi sau đó biến mất Một số nhà lý thuyết, như Amold Toybeelại có quan điểm tương tự, nhưng ông phản đối "sự không thể tránh được" của

sự suy tàn và cho rằng "những nỗ lực được tạo nên bởi con người có thể chophép văn minh hóa đối với sự sống" Trong khi đó Pitirim Sorokin lại đưa ra

lý thuyết chu kỳ về sự biến đổi với một bước tiến xa hơn, và cho rằng sự vănminh hóa được dao động trong ba kiểu của "những trạng thái tâm lý" hoặc

rộng hơn - kiểu hệ tư tưởng, kiểu cảm giác và kiểu lý tưởng - trong tất cả các

hệ thống văn hóa, sự biến đổi xuất hiện khi mô hình cụ thể của suy nghĩ nắmđược giới hạn logic của nó

(2) Các quan điểm tiến hóa: với hai mô hình kinh điển và quan điểm tiến

hóa mới Mô hình kinh điển là những mô hình được lấy từ khoa học sinh học,

đã giành được vị trí ở thế kỷ XIX, nhiều nhà xã hội học đã tán thành với lýthuyết phổ biến được gọi là sự tiến hóa một chiều, sự tiến hóa theo lộ trìnhdọc, chỉ tiến về phía trước chứ không lùi hoặc đi ngược về phía sau cho rằngtất cả các hình thức sống, tất cả các xã hội đều tiến hóa từ những hình thức

đơn giản đến phức tạp, với mỗi hình thức sau xa hơn những hình thức trước

nó, với các học giả như Auguste Comte, Herbert Spencer, Émile Durkhem.Thế kỷ XX, những mô hình ở thế kỷ trước đã mô tả biến đổi xã hội như là sựtiếp tục và không thể thay đổi được thay thế bằng cái nhìn tinh tế hơn Những

lý thuyết tiến hóa mới, hiểu biết về các xã hội khác nhau tùy thuộc vào mức

độ phức tạp của xã hội và qua thời gian một khuynh hướng chung đi tới sựkhác biệt xã hội (kinh tế, gia đình, tôn giáo, chính trị, ) trở thành sự phânchia và khác biệt giữa các thành phần trong một xã hội tổng thể Không giốngnhư các nhà nghiên cứu lý thuyết tiến hóa ở thế kỷ XIX, các nhà lý thuyết tiếnhóa mới không mô tả một hình thức của xã hội như là một sự tuyệt đối, cũngkhông khẳng định rằng, các xã hội không thể tiến hóa tới một vài thực trạngcao hơn

(3) Quan điểm xung đột: với một học giả tiêu biểu là Karl Marx, với

quan điểm các xã hội phải chuyển đổi để tồn tại và ông không nhấn mạnhrằng kinh tế phục vụ như là sự thành lập cho trật tự xã hội Được xếp vào cácnhà lý thuyết theo chủ nghĩa xung đột đối kháng, Marx đã triển khai một lýthuyết tiến hóa về sự biến đổi xã hội Dựa vào sự thay đổi liên tục trong kỹthuật mà các xã hội tiến từ đơn giản đến phức tạp Ở mỗi một trạng thái, một

xã hội tiềm ẩn những điều kiện tự hủy diệt, và những điều kiện này cuối cùng

sẽ dẫn đến sự biến đổi và đưa xã hội vào trạng thái tiếp sau đó Karl Marx cócái nhìn về quá trình hiện đại hóa rất khác biệt với những nhà tư tưởng xã hộikhác, bởi lẽ Marx nhấn mạnh tầm quan trọng của mâu thuẫn xã hội Marx chorằng xã hội hiện đại đồng nghĩa với xã hội tư bản, một hệ thống kinh tế đượcsản sinh do đấu tranh giai cấp vào cuối thời kỳ trung cổ Giai cấp tư sản nắmgiữ hệ thống sản xuất mới do cuộc cách mạng công nghiệp đem lại và đãthành công trong việc thay thế giai cấp quý tộc Karl Marx cũng không phủnhận rằng sự hình thành tính hiện đại có liên quan đến sự suy tàn của cộngđồng có quy mô nhỏ, đến sự phân công lao động gia tăng và sự xuất hiện củathế giới duy lý Marx cho rằng, cả ba yếu tố này đều cần thiết cho việc pháttriển chủ nghĩa tư bản Chính chủ nghĩa tư bản đã kéo theo những người nôngdân từ vùng nông thôn về các đô thị với hệ thống thị trường không ngừngphát triển Sự chuyên môn hóa là cơ sở cho sự vận hành các xí nghiệp; tínhduy lý thể hiện rõ trong xã hội tư bản Ông tin rằng mẫu thuẫn xã hội trong xãhội tư bản sẽ đem lại một cuộc cách mạng xã hội, và rồi theo quy luật tiếnhóa, xã hội này sẽ được thay thế bằng một xã hội khác công bằng hơn, nhânđạo hơn

(4) Quan điểm hiện đại về biến đổi xã hội: Các nhà nhân học và xã hội

học ngày nay cho rằng sự tương tác phức tạp của nhiều yếu tố - cả yếu tố bêntrong và yếu tố bên ngoài của nhiều yếu tố - tạo nên sự biến đổi Mặc dù trongnhững hoàn cảnh xã hội và lịch sử nhất định, các yếu tố cụ thể đôi lúc có thểảnh hưởng nhiều hơn những yếu tố khác Những yếu tố được các nhà lýthuyết hiện đại quan tâm khi xem xét về biến đổi xã hội, như: môi trường vậtchất, kỹ thuật - công nghệ, dân số, giao lưu… Các lý thuyết hiện đại hóa, lýthuyết hệ thống thế giới, lý thuyết phụ thuộc là những tiếp cận mới trong quanđiểm hiện đại về biến đổi xã hội, ở đó, các nhà khoa học đã đưa ra nhữngcách lý giải đa diện hơn trong bối cảnh toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, cácthành tựu khoa học công nghệ phát triển, thế giới ngày càng phụ thuộc nhau.Lần đầu tiên, các nhà khoa học đã thừa nhận các yếu tố phi vật chất, vô hìnhcũng có thể làm biến đổi mạnh mẽ các xã hội và nền văn hóa, như tư tưởng,quản lý xã hội… Tính hiện đại là một thuật ngữ xuyên suốt trong quan điểmhiện đại về sự biến đổi, Ví dụ, trong lý thuyết hệ thống xã hội, Parsons coitiểu hệ thống văn hóa là hệ thống có nhiều thông tin nhất và nó kiểm soát cáctiểu hệ thống khác Các nhà nhân học và xã hội học đều cho rằng, tư tưởng cóthể giúp cho xã hội giữ nguyên trạng thái hoặc có thể kích thích sự biến đổi

xã hội nếu những niềm tin và chuẩn mực xã hội không còn phù hợp với nhucầu của xã hội Văn hóa được biến đổi là do các yếu tố chính trị, kinh tế và xãhội khác, cũng như nó phụ thuộc vào các yếu tố tự nhiên và sinh thái khác

Biến đổi văn hoá đã được đề cập đến trong các khoa học xã hội như một

chủ đề trọng tâm của thế kỷ XX và XXI Trên nền tảng lý thuyết mang tínhkhái quát hóa cao như ở trên, với các nghiên cứu về từng hiện tượng văn hóa

cụ thể, đã có những triển khai để xây dựng các khung lý thuyết để làm cơ sởcho các nghiên cứu thực địa

Tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta hiện nay đã là mộtbối cảnh mang tính đặc thù để từng nghiên cứu xây dựng cho mình một khung

lý thuyết làm nền tảng lý luận Trong các tiếp cận về biến đổi văn hóa tại cáccộng đồng nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nổi lênmột tiếp cận coi tiến trình biến đổi văn hóa phụ thuộc vào các yếu tố chính trị,kinh tế, xã hội Tiến trình này lại mang tính đặc thù của từng khu vực, cộngđồng dân cư Sự biến đổi kinh tế xã hội và những thay đổi về hành chính, đấtđai, chính sách nông nghiệp… là những tiền đề trực tiếp tác động đến biến đổivăn hóa, với các tác giả như Tô Duy Hợp, Nguyễn Văn Chính, Lương HồngQuang, Nguyễn Thị Phương Châm và nhiều tác giả khác

Cuốn sách Biến đổi văn hóa ở các làng quê hiện nay của Nguyễn Thị

Phương Châm là một trong số những công trình nghiên cứu về chủ đề này.Tác giả đã đưa ra một mô hình phân tích Sự biến đổi đầu tiên và quan trọngnhất làm nên diện mạo mới ở nông thôn hiện nay là do biến đổi về nghềnghiệp Từ sự chuyển đổi nghề nghiệp đến những tác động của quá trình côngnghiệp hóa, đô thị hóa đã làm cho đời sống xã hội của dân cư ba làng cónhững thay đổi nhanh chóng Từ nền tảng này, tác giả đi vào trả lời cho câuhỏi chính của vấn đề quan tâm, đó là văn hóa làng xã đang biến đổi như thếnào trong quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa hiện nay? Để trả lời chocâu hỏi này tác giả đã tập trung phân tích trong bốn lĩnh vực chủ yếu: (1)Không gian và cảnh quan làng; (2) Di tích, tín ngưỡng và lễ hội; (3) Phongtục tập quán; (4) Sự tiếp cận thông tin và các loại hình giải trí

Hệ quả của sự biến đổi này là: (1) Không gian của làng nay đã rất kháckhông gian của làng xưa: mở hơn, thoáng đạt hơn, nhiều sự giao lưu hơn, tínhchất công nghiệp, đô thị đã thể hiện rõ và ăn sâu vào trong cả nếp nghĩ và lốisống của dân làng; (2) Di tích, lễ hội, tín ngưỡng đều được đưa trở lại với vaitrò đặc biệt của chúng trong đời sống tâm linh bằng nhiều hình thức khác

nhau như trùng tu lại di tích, dựng lại các lễ hội, thực hành và phát triển tínngưỡng; (3) Các phong tục tập quán có sự đan xen và giao lưu rõ rệt giữa làng

và phố, hiện đại và truyền thống; (4) Tiếp cận thông tin và đa dạng hóa cácloại hình giải trí, đặc biệt là sự cố kết người dân theo mạng lưới quan hệ vàlợi ích trong làng, là những biểu hiện nổi bật của sự biến đổi và hình thànhnhững yếu tố văn hóa mới ở ba làng quê này

Hệ quả của quá trình biến đổi trên là: (1) Phục hồi văn hóa truyền thốngtrong bối cảnh làng quê hiện đại; (2) Nhu cầu hướng về văn hóa tâm linh củadân làng thời hiện đại; (3) Xuất hiện những “tệ nạn” mới Quá trình phục hồivăn hóa truyền thống ở các làng quê hiện nay đi cùng với quá trình tái cấutrúc, lựa chọn và biến đổi các yếu tố văn hóa truyền thống trong bối cảnh làngquê hiện đại Quá trình phục hồi văn hóa và tái cấu trúc văn hóa truyền thốngtrong xã hội hiện đại ở các làng quê cũng đang đặt ra hàng loạt các vấn đề bấtcập như: môi trường, không gian sống, hoạt động sản xuất, đất đai, mối quan

hệ giữa nhà nước và cộng đồng dân cư Đây là một trong những nghiên cứuđiển hình về biến đổi của các cộng đồng dân cư nông thôn trong bối cảnhcông nghiệp hóa ở nước ta hiện nay, gợi ý nhiều cho tác giả luận án những ýtưởng về lý thuyết nghiên cứu

Đối với các cộng đồng dân cư có KCN, về mặt lý luận, cần phải giảiquyết các câu hỏi lớn sau: (1) xác định được các yếu tố tác động, trong đó lớnnhất là biến đổi về nghề nghiệp và sự biến động cơ cấu dân cư bởi sự di dâncủa một bộ phận dân nhập cư đã ảnh hưởng như thế nào đến đời sống vănhóa? (2) Trong bối cảnh đó, các hình thái văn hóa truyền thống và văn hóamới đã tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau ra sao; (3) Trước các biến đổi này,cần xác lập những mô hình quản lý văn hóa thích hợp nào để đáp ứng với tiếntrình biến đổi này

1.2 Vài nét về tỉnh Đồng Nai

Đồng Nai là tỉnh thuộc miền Đông Nam Bộ, có diện tích 5.903,4 km2,chiếm 1,76% diện tích tự nhiên cả nước và chiếm 25,5% diện tích tự nhiêncủa vùng Đông Nam Bộ Dân số toàn tỉnh theo số liệu thống kê năm 2010 là2.569.400 người, mật độ dân số: 435,000 người/km2 [109] Tỉnh có 11 đơn vị

hành chính trực thuộc gồm: Thành phố Biên Hòa là trung tâm chính trị kinh tế - văn hóa của tỉnh; thị xã Long Khánh và 9 huyện: Long Thành; Nhơn

-Trạch; Trảng Bom; Thống Nhất; Cẩm Mỹ; Vĩnh Cửu; Xuân Lộc ; Định Quán;

Tân Phú.

- Phía đông giáp tỉnh Bình Thuận

- Phía đông bắc giáp tỉnh Lâm Đồng

- Phía tây bắc giáp tỉnh Bình Dương và Bình Phước

- Phía nam giáp tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu

- Phía tây giáp Tp Hồ Chí Minh

Tính đến năm 2011, dân số tỉnh Đồng Nai là 2.665.100 người, mật độdân số là 451 người/km², trong đó dân số sống tại thành thị là 897.600 người(chiếm 33,68%), dân số sống tại nông thôn là 1.767.500 người (chiếm66,32%) Dân số đô thị tăng nhanh với tốc độ bình quân 2,78% trong 5 nămgần đây Mức tăng dân cư đô thị không tăng đột biến nhưng lại tăng đột biến

về mật độ dân cư sống tại khu vực đô thị khi các KCN tập trung tăng mạnh.Nằm trong khu vực có nhiều ưu thế, tỉnh lại có nhiều nguồn lực để pháttriển, với các điều kiện ưu đãi của tự nhiên như: tài nguyên khoáng sản phongphú, khoáng sản có vàng, thiếc, kẽm, có nhiều mỏ đá, cao lanh, bùn, cát…kếtcấu nền đất có độ cứng, chịu nén tốt, thuận lợi cho việc xây dựng kết cấu hạtầng cơ sở của các KCN và các cụm công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp; cótiềm năng thuận lợi cho việc phát triển du lịch, với hệ thống khu di tích lịch

sử khá nổi tiếng, cảnh quan thiên nhiên môi trường hấp dẫn,… có đất đai màu

mỡ với nhiều loại đất khác nhau, phần lớn là đất đỏ bazan, nơi đây sớm hình

thành các vùng chuyên canh cây công nghiệp ngắn ngày và dài ngày, vùngcây ăn trái nổi tiếng cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, hàng hóacho xuất khẩu Đồng Nai cũng là tỉnh có dân số đông, nguồn lao động dồi dàovới trình độ đa dạng từ mọi miền đất nước hội tụ về đây lập nghiệp, đó lànguồn nhân lực quý báu cho sự nghiệp đẩy nhanh sự nghiệp CNH – HĐHtrong tỉnh

Tất cả nguồn lực trên đã tạo ra cho Đồng Nai những thuận lợi và nhữnglợi thế đó đã và đang được tận dụng và được phát huy cao độ trong công cuộcphát triển kinh tế - xã hội, nhất là từ khi thực hiện đường lối đổi mới của Đảngcoi KCN có một vai trò là động lực trong việc đẩy mạnh tốc độ, chất lượng quátrình CNH, HĐH đất nước Nghị quyết Đại hội VIII của Đảng đã ghi rõ:

Hình thành các KCN tập trung (bao gồm cả khu chế xuất và khu côngnghệ cao), tạo địa bàn thuận lợi cho việc xây dựng các cơ sở côngnghiệp mới Phát triển công nghiệp nông thôn và ven đô thị Ở cácthành phố, thị xã, nâng cấp và cải tạo các cơ sở công nghiệp hiện có,đưa các cơ sở không có khả năng xử lý ô nhiễm ra ngoài thành phố,hạn chế việc xây dựng cơ sở công nghiệp mới xen lẫn với khu dân cư Báo cáo về Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001 - 2005 tại Đại hội

IX khẳng định: "Quy hoạch phân bố hợp lý công nghiệp trên cả nước Pháttriển có hiệu quả các KCN, khu chế xuất, xây dựng một số khu công nghệ cao,hình thành các cụm công nghiệp lớn và khu kinh tế mở"

Sau 30 năm xây dựng và phát triển (1975 - 2005), “ngành công nghiệpĐồng Nai đã góp phần quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế củatỉnh từ một tỉnh nông nghiệp thành một tỉnh công nghiệp (tỷ trọng GDP côngnghiệp dịch vụ tăng từ 13,4% năm 1976 lên 85% năm 2005)” [129; tr.231] Đồng Nai là tỉnh đi đầu trong xây dựng, phát triển và dẫn đầu cảnước về số lượng KCN với 30 KCN tổng diện tích 9.573 ha và 43 cụm

công nghiệp, thu hút 1.130 dự án từ 35 quốc gia và vùng lãnh thổ nhưĐài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản…, có tổng vốn đăng ký hơn 13 tỷ USD

và hơn 31.600 tỷ đồng, thu hút hơn 375 ngàn lao động đang làm việc tạicác KCN, trong đó hơn 60% là người ngoài tỉnh Tỉnh đã quy hoạch 21cụm công nghiệp với tổng diện tích 620 ha trên địa bàn các huyện, thành phốBiên Hòa và thị xã Long Khánh

Bảng 1: Quy hoạch phát triển một số KCN lớn của tỉnh Đồng Nai

Mặc dù chịu ảnh hưởng của khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhưng năm

2010, các KCN Đồng Nai đã thu hút được 38 dự án FDI mới với tổng vốn đầu

tư 375 triệu USD và 60 dự án tăng vốn với 905 triệu USD Tổng vốn thu hútFDI trong năm 2010 là 1,28 tỷ USD, trong khi các tỉnh, thành lân cận nhưTP.Hồ Chí Minh thu hút được 774 triệu USD, Bình Dương là 436,4 triệuUSD Đó là những thành công lớn của Đồng Nai Giai đoạn 2001 - 2010Đồng Nai đã thực hiện tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa một cáchmạnh mẽ và đạt được những kết quả quan trọng, không chỉ duy trì mức tăngtrưởng kinh tế cao mà các lĩnh vực giáo dục – đào tạo, khoa học – công nghệ,văn hóa – xã hội được quan tâm đạt được nhiều tiến bộ Công tác xóa đóigiảm nghèo, giải quyết việc làm, chăm lo các đối tượng chính sách được quantâm thực hiện tốt An ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được giữ vững; hệthống chính trị ngày càng được củng cố và tăng cường Đời sống nhân dânkhông ngừng được nâng lên, GDP bình quân đầu người (theo giá so sánh năm1994) từ 1,8 triệu đồng (năm 1990) tăng lên 29,6 triệu đồng (năm 2010)[130]

Tuy nhiên, Đồng Nai cũng đứng trước nhiều cơ hội và thách thức Hiện nay

có nhiều ngành công nghiệp phù hợp với định hướng CNH, HĐH chung của cảnước như có nhiều cơ sở sản xuất công nghiệp chế biến, chế tác, nhất là cácngành công nghiệp phục vụ nông nghiệp như công nghiệp sản xuất thức ăn giasúc, công nghiệp thực phẩm So với chỉ tiêu công nghiệp chế tạo chiếm 40%tổng giá trị công nghiệp thì Đồng Nai đã vượt qua Ngoài ra, Đồng Nai đã bướcđầu xây dựng được một số khu công nghệ sinh học, khu công nghệ cao, hứa hẹn

là xuất phát điểm cho HĐH một số ngành khác trong những năm tới

Tuy nhiên, Đồng Nai đang đối mặt với những bất lợi như: chính sách thuhút chưa chú trọng chọn lọc dự án đầu tư ở giai đoạn ban đầu nên nhiều cơ sởsản xuất công nghiệp mang lại doanh thu lớn nhưng ở trạng thái công nghệ

chưa sạch, chưa thân thiện với môi trường, thậm chí còn ở trình độ gia công,lắp ráp nên phụ thuộc vào nguyên, vật liệu nhập khẩu cũng như để lại tổng giátrị gia tăng thấp cho tỉnh Khảo sát từ năm 2004 - 2009 tại 805 doanh nghiệpcho thấy, chỉ có 141 doanh nghiệp có hệ số năng lực công nghệ đạt mức tiêntiến (đạt 17,57%) Trong khi đó, doanh nghiệp có trình độ công nghệ nằm ởmức trung bình là 571, chiếm đến 71% Đó là các cơ sở giày da, dệt may, một

số cơ sở chế biến nông sản, sản xuất thức ăn cho gia súc, gia cầm Hơn nữa,các KCN cũng chưa được sắp xếp theo hướng chuyên môn hóa ngay từ đầunên hiệu quả sử dụng đất còn thấp, chưa thuận tiện cho xử lý chất thải, bảo vệmôi trường [130]

Các KCN theo mô hình các KCN tập trung, khu chế xuất, khu kinh tế

mở mới đang hình thành với các quy mô, chất lượng phát triển rất khác nhau

Mô hình xây dựng các KCN chủ yếu vẫn là các kết cấu hạ tầng kỹ thuật dànhcho việc sản xuất là chủ yếu, các cơ sở hạ tầng xã hội vẫn chưa được chútrọng, thường sử dụng các hạ tầng xã hội của các khu dân cư bên cạnh đó (xã,phường) Đó là các KCN chưa hoàn chỉnh về mặt kết cấu hạ tầng kỹ thuật vàkết cấu hạ tầng xã hội

Trong bối cảnh đó, cộng với lịch sử phát triển đô thị không dài và cótính chất không điển hình nên người dân đô thị không thể chỉ dựa vào đô thị

để duy trì cuộc sống mà phải dựa thêm vào nông thôn với nền sản xuất nôngnghiệp truyền thống Sự liên hệ chặt chẽ với nông thôn trở thành một đặcđiểm nổi bật của các đô thị Việt Nam, thể hiện ở các "tàn dư" của xã hội nôngthôn trong đời sống đô thị Làng trong phố phường với các thiết chế văn hoátruyền thống, nếp sống làng xã vẫn còn là một bộ phận hiện hữu của đô thịnước ta hiện nay Thực tiễn này đòi hỏi các tiến trình quản lý đô thị sẽ rấtkhác so với các đô thị ở Âu - Mỹ

Trong bối cảnh chung đó, các làng xã ở tỉnh Đồng Nai khi bị các KCN

tập trung “thôn tính” cũng nằm trong trong xu hướng chúng là: chất lượng đô

thị hóa thấp với một loạt các vấn đề quá tải về cơ sở hạ tầng, nước sạch, vệ sinh môi trường; luồng di dân ào ạt từ các nơi khác tập trung về, với tất cả những thuận lợi và khó khăn của nó, đặt cho các cộng đồng dân cư tại đây có

những vấn đề bất cập trong tiến trình phát triển

Quy mô bình quân vốn của dự án có xu hướng ngày càng thấp (bình quânvốn đầu tư một dự án năm 1995 là 27,22 triệu USD, 9 tháng đầu năm 2004 là6,27 triệu USD), ít dự án công nghệ kỹ thuật cao, ít nhà đầu tư từ Nhật Bản,

Mỹ, EU Các huyện miền Bắc tỉnh vẫn rất ít dự án đầu tư Vốn đầu tư bìnhquân trên 1 ha đất KCN Đồng Nai là 3,6 triệu USD, nhưng riêng trong giaiđoạn 2001- 2003 chỉ đạt bình quân 0,91 triệu USD Các doanh nghiệptrong nước còn thấp, chỉ chiếm tỷ trong 6% vốn đầu tư trong KCN Các

dự án chủ yếu là công nghiệp nhẹ và công nghiệp chế biến thực phẩm,trong khi các ngành công nghiệp nặng lại quá ít

Tình trạng phân bố các KCN trong tỉnh chưa đều đã ảnh hưởng đếnphân bố lao động trên địa bàn Đa số dự án thu hút nhiều lao động đượctập trung chủ yếu trong các KCN trên địa bàn thành phố Biên Hòa Trongtổng số 190.000 người làm việc trong các KCN, số lao động làm việctrong các KCN ở thành phố Biên Hòa là: 101.000 người (chiếm 54%); sốlao động nhập cư ước khoảng: 113.000 người (chiếm đến 60% trên tổng

số lao động) Lao động nhập cư là một trong những nguyên nhân chínhdẫn đến tình trạng quá tải về cơ sở hạ tầng như: nhà ở, bệnh viện, trườnghọc, nạn kẹt xe vào mỗi giờ ra, vào ca, các tệ nạn xã hội, vi phạm trật tự

an ninh trên địa bàn…

Số lượng lao động có tay nghề trong các KCN còn thấp, chưa tạo rađược cán bộ quản lý chủ chốt, chưa tập trung vào việc đào tạo ra đội ngũcông nhân có tay nghề

Các công trình văn hóa ở KCN hiện nay chưa được thống nhất vềkhái niệm, chưa có những nội dung cụ thể về hình thức hoạt động chothiết chế văn hóa KCN

Tuy các thủ tục hành chính đã được liên tục cải tiến nhưng vẫn cònnhiều biểu hiện trì trệ trong việc tổ chức thực hiện Công tác phối hợpgiữa các cơ quan quản lý nhà nước, địa phương trong một số lĩnh vựcchưa chặt chẽ Hoạt động xúc tiến thương mại, xúc tiến đầu tư, hội nhậpkinh tế quốc tế còn yếu kém và thiếu kinh nghiệm [131]

Sự phát triển của ngành công nghiệp Đồng Nai trong những năm qua

đã góp phần làm cho Đồng Nai vươn lên đứng hàng thứ 3 cả nước về pháttriển công nghiệp và ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc pháttriển kinh tế Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam

Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế Đồng Nai xét cho cùng là sựphát triển nhanh của ngành công nghiệp trên địa bàn theo hướng côngnghiệp hóa, hiện đại hóa; từ đó thúc đẩy các ngành kinh tế và các lĩnh vựckhác phát triển như: kết cấu hạ tầng, khoa học công nghệ, giáo dục đàotạo, văn hóa xã hội, an ninh quốc phòng [130]

Các điều kiện trên là cơ sở, nền tảng cho quá trình tiếp nhận vàhưởng thụ văn hoá của công nhân KCN trên địa bàn tỉnh Đồng Nai trongtương lai Trong thời gian tới, Đảng bộ và nhân dân Đồng Nai tiếp tục đổimới phương thức và nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảngbộ; phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân; phát triển kinh tế với tốc độtăng trưởng cao, bền vững; nâng cao chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh;chủ động, tích cực hội nhập quốc tế; đẩy mạnh CNH, HĐH đi đôi với bảo

vệ môi trường; thực hiện tốt và đồng bộ các chính sách an sinh xã hội;nâng cao hơn nữa chất lượng cuộc sống của nhân dân; bảo đảm vững chắcquốc phòng an ninh; xây dựng Đồng Nai thành tỉnh cơ bản CNH – HĐHvào năm 2015 [28].

Trong hơn 20 năm qua, quá trình thực hiện CNH, HĐH ở Đồng Nai

đã thu được nhiều thành tích vượt trội so với nhiều địa phương khác Từnăm 1991 đến nay là, tốc độ tăng trưởng kinh tế luôn được duy trì với tốc

độ cao và ổn định trong nhiều năm: giai đoạn 1991 - 1995 tăng bình quân13,94%/năm, giai đoạn 1996 - 2000 tăng bình quân 12%/năm, giai đoạn

2001 - 2005 tăng bình quân 12,86%/năm, giai đoạn 2006 - 2010 tăng bìnhquân 13,5%/năm

1.3 Thành tựu kinh tế văn hóa xã hội

Tổng sản phẩm quốc nội GDP của tỉnh tăng bình quân 13,2%/năm.Trong đó ngành công nghiệp, xây dựng tăng 14,5%/năm, dịch vụ tăng15%/năm, nông lâm nghiệp thủy sản tăng 4,5%/năm Quy mô GDP theo giáthực tế năm 2010 đạt 75.137 tỷ đồng (tương đương 4,13 tỷ USD), gấp 2,5 lầnnăm 2005 GDP bình quân đầu người năm 2010 là 29,65 triệu đồng(1.629USD), tăng gấp 2,1 lần năm 2005

- Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo đúng định hướng, tỷ trọng cácngành công nghiệp - xây dựng tăng từ 57% năm 2005 lên 57,2% năm2010; dịch vụ từ 28% lên 34% và giảm ngành nông - lâm - thủy sản từ14,9% xuống còn 8,7% Cơ cấu lao động cũng chuyển dịch mạnh theohướng giảm tỷ trọng lao động khu vực nông nghiệp từ 45,5% năm 2005xuống còn 30% năm 2010, lao động phi nông nghiệp tăng từ 54,5% năm

2005 lên 70% năm 2010

- Kim ngạch xuất khẩu tăng bình quân là 17,2%/năm, cao hơn mứctăng của giai đoạn 2001 - 2005

- Tốc độ tăng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội bình quân19,1%/năm Trong 5 năm 2006 - 2010 huy động tổng vốn đầu tư pháttriển xã hội đạt 121.500 tỷ đồng Tốc độ thu ngân sách bình quân12,5%/năm, tổng thu ngân sách bình quân chiếm tỷ lệ khoảng 23% GDPhàng năm.

- Trong 5 năm 2006 - 2010, đã phát triển thêm 11 khu công nghiệp,nâng tổng số khu công nghiệp được thành lập trên địa bàn tỉnh lên 30 khuvới diện tích 9.573 ha Về phát triển các cụm công nghiệp, đến cuối năm

2010 toàn tỉnh có 43 cụm công nghiệp được quy hoạch với tổng diện tích

là 2.143 ha trong đó có 2 cụm công nghiệp đã đầu tư hoàn thiện hạ tầng, 6cụm công nghiệp đang đầu tư hạ tầng số còn lại đang trong quá trình bồithường giải phóng mặt bằng và lập thủ tục đầu tư

- Tỷ lệ thất nghiệp thành thị năm 2010 giảm xuống còn 2,6% Cơ cấulao động năm 2010 là: khu vực công nghiệp - xây dựng 39,1%, khu vựcdịch vụ 30,9%, khu vực nông nghiệp 30%

- Nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo đến cuối năm 2010 đạt 53%, tỷ lệlao động qua đào tạo nghề đạt 40% Ngoài ra, tỉ lệ người tốt nghiệp đạihọc, công nhân tay nghề bậc cao còn thấp so với bình quân chung cảnước Công nghiệp phát triển nhanh nhưng nhân lực chất lượng cao khôngđáp ứng kịp Tính đến cuối năm 2008 mới có 19.751 người tốt nghiệp đạihọc, đang công tác trong các thành phần kinh tế hoặc đã nghỉ hưu Trong

số này số tốt nghiệp từ hệ đào tạo không chính qui (chuyên tu, tại chức,chuẩn hóa, từ xa) chiếm đến 44,2%

- Tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 100% Kết quả xây dựng trường đạtchuẩn quốc gia đến năm 2010 là mầm non 12%, tiểu học 12%, THCS15%, THPT 20% Đến năm 2010, trên địa bàn tỉnh có 2 trường đại học, 9

trường cao đẳng, 6 trường trung cấp chuyên nghiệp, 80 cơ sở dạy nghềvới năng lực đào tạo trên 58.000 học viên.

- Tỷ lệ hộ nghèo tính theo chuẩn năm 2006 đến cuối năm 2009 còndưới 1% Nếu tính theo chuẩn 2009 của tỉnh đến cuối năm 2010 còn4,27%

- Tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi cuối năm 2010 giảm còn14,5% Năm 2010, dự kiến toàn tỉnh có 257 cơ sở y tế 100% xã, phường

có trạm y tế, 100% trạm y tế có nữ hộ sinh, 100% ấp, khu phố có nhânviên y tế được đào tạo và hưởng chế độ trợ cấp của nhà nước Toàn tỉnh

có 19 bệnh viện đa khoa, chuyên khoa và 13 phòng khám đa khoa khu vựcvới 5.675 giường bệnh, đạt 19 giường bệnh/vạn dân Toàn tỉnh có 5.703cán bộ y tế, đạt 22,5 cán bộ y tế/vạn dân Trong đó số bác sỹ là 1.267người, đạt 5 bác sỹ/vạn dân

- Tỷ lệ hộ dùng điện năm 2010 đạt 99%

- Tỷ lệ hộ dân sử dụng nước sạch năm 2010 khu vực thành thị đạt98%, khu vực nông thôn 90%

- Thu gom xử lý chất thải y tế đạt 100%; thu gom chất thải nguy hạiđạt 60%; thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt đạt 80%

- Tỷ lệ độ che phủ cây xanh đến cuối năm 2010 đạt 54,3%, trong đótỷ lệ độ che phủ của rừng đạt 29,76%

Các thành tựu này là nền tảng xã hội cho sự phát triển đời sống vănhóa tinh thần cho các cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh nói chung, các

cộng đồng dân cư có KCN nói riêng Theo Báo cáo về Đời sống văn hoá đô

thị & Khu công nghiệp Việt Nam năm 2009 của Viện Văn hóa Nghệ thuật

Việt Nam [137], sự tăng trưởng kinh tế xã hội mới là bước đầu, chưa có mộtchất lượng đô thị cao Chính đặc điểm này đã đặt ra vấn đề là cần phải nângcao hơn nữa “chất lượng đô thị” trong cuộc sống của người dân trên nhiều