Mối quan hệ giữa mở cửa thương mại và tăng trưởng kinh tế ở việt nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế

Luận văn

L I CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c u ñ c l p c a riêng tôi Các s li u,

k t qu nghiên c u trong lu n án hoàn toàn trung th c và n i dung này chưa ñư c ai công b trong b t kỳ m t công trình nào khác

Tác gi Lu n án

hi n Lu n án

Tác gi cũng xin ñư c cám ơn gia ñình, b m", v và con gái ñã ñ ng viên khích l và giúp ñ! trong su t quá trình h c t p và hoàn thành lu n án

M C L C

DANH M#C BI$U ð% 5

DANH M#C CH& VI'T T(T 7

L)I M* ð+U 8

CHƯƠNG I: CƠ S* LÝ LU.N V/ M0I QUAN H1 GI&A M* C2A THƯƠNG M3I VÀ TĂNG TRƯ*NG KINH T' 23

1.1 M t s v n ñ cơ b n v m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t 23

1.1.1 M c a thương m i 23

1.1.2 Tăng trư ng kinh t 27

1.1.2.1 Khái ni m 27

1.2 M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t 31

1.2.1 M i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng th hi n trong các lý thuy t thương m i 32

1.2.2 M i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng th hi n trong các lý thuy t tăng trư ng kinh t 37

1.2.3 K t lu n v b n ch t c a m i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng kinh t 50

1.3 Kinh nghi m t7 quá trình m5 c a c a Trung Qu c 52

1.3.1 M t s nét tương ñ ng gi a Trung Qu c và Vi t Nam 52

1.3.2 M t s bài h c kinh nghi m t quá trình m c a c a Trung Qu c 53 CHƯƠNG II: TH8C TR3NG M0I QUAN H1 GI&A M* C2A THƯƠNG M3I VÀ TĂNG TRƯ*NG KINH T' * VI1T NAM TRONG TI'N TRÌNH H9I NH.P KINH T' QU0C T' 61

2.1 Quá trình h i nh p kinh t qu c t c a Vi t Nam 61

2.1.1 Tình hình kinh t Vi t Nam trư c m c a kinh t và s c n thi t ph i m c a 1986 61

2.1.2 Nh ng m c chính v m c a thương m i trong ti n trình h i nh p kinh t qu c t c a Vi t Nam 62

2.2 M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam trong ti n trình h i nh p kinh t qu c t 68

2.2.1 Quan h gi a m c a thương m i v i thu hút FDI vào Vi t Nam 69 2.2.2 Phân tắch th c tr ng m i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng kinh t Vi t Nam t 1986 ự n nay 77

2.3 đánh giá v nh6ng tắch c c và t n t i trong m i quan h gi6a m5 c a

thương m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam 98

2.3.1 Nh ng ựi m tắch c c trong m i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng kinh t Vi t Nam 98 2.3.2 Nh ng t n t i trong m i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng kinh t ự c bi t t sau khi Vi t Nam gia nh p WTO 103

CHƯƠNG III: đ:NH HƯ;NG VÀ GI<I PHÁP GI<I QUY'T TÍCH C8C M0I QUAN H1 GI&A M* C2A THƯƠNG M3I VÀ TĂNG TRƯ*NG KINH T' VI1T NAM TRONG TH)I GIAN T;I 113 3.1 Quan ựi m v m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t trong th i gian

t i 113

3.1.1 Quan ựi m v m i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng kinh t 113 3.1.2 đi u ki n ti p t c thúc ự y m i quan h tắch c c gi a m c a

thương m i và tăng trư ng kinh t Vi t Nam trong th i gian t i 119

3.2 đ=nh hư ng và gi i pháp gi i quy t tắch c c m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam trong th i gian t i 121

3.2.1 đ!nh hư ng v m c a thương m i và tăng trư ng kinh t 121 3.2.2 M t s gi i pháp gi i quy t tắch c c m i quan h gi a m c a

thương m i và tăng trư ng kinh t Vi t Nam 124

TÀI LI1U THAM KH<O 145 PH# L#C 154

DANH M C B NG

1 B ng 1:Phân tích l i th so sánh gi6a hai qu c gia 36

2 B ng 2: V n ñ u tư trung bình trên m t d án 5 VN:1988-2008 73

3 B ng 3: Kim ng ch XNK và t c ñ tăng bình quân hàng năm

1 Bi u ñ 1: FDI, xu t kh?u và nh p kh?u Vi t Nam 1986-2009 74

2 Bi u ñ 2: M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng

kinh t trên th gi i năm 1986

91

3 Bi u ñ 3: M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng

kinh t trên th gi i năm 2007

92

4 Bi u ñ 4: M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng

kinh t các nư c ñang phát tri n năm 2007

93

5 Bi u ñ 4: M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng

kinh t các nư c ñang phát tri n năm 2007

94

6 Bi u ñ 6: M i quan h gi6a t c ñ m5 c a thương m i và t c ñ

tăng trư5ng GDP 5 Vi t Nam năm 1970-2007

95

7 Bi u ñ 7: M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng

kinh t 5 Vi t Nam năm 1986-2007

96

8 Bi u ñ 8: M i quan h gi6a t c ñ m5 c a thương m i và t c ñ 96

tăng trư5ng GDP 5 Vi t Nam năm 1986-2007

9 Bi u ñ 9: Giá tr= kim ng ch xu t nh p kh?u Vi t Nam 1986-2009 97

10 Bi u ñ 10: Tăng trư5ng XK, NK 5 Vi t Nam 1986-2009 98

11 Bi u ñ 11:Kim ng ch XK, NK c a Vi t Nam giai ño n 1995-2009 100

12 Bi u ñ 12: T c ñ tăng trư5ng GDP 5 Vi t Nam t7 1995 ñ n 2009 101

13 Bi u ñ 13:Cơ c u hàng xu t kh?u c a giai ño n 1995-2008 (ðv

%)

102

14 Bi u ñ 14: Cơ c u th= trư ng xu t kh?u c a Vi t Nam năm 2008 109

15 Bi u ñ 15: Cơ c u th= trư ng nh p kh?u năm 2008 109

16 Bi u ñ 16: Cơ c u hàng xu t kh?u giai ño n 1995-2007 (tri u

USD M )

125

DANH M C HÌNH

1 Hình 1: Hình bi u di@n mô hình tăng trư5ng Solow 42

2 Hình 2: Thay ñ>i c a chi phí bình quân khi có FDI 85

DANH M C CH$ VI%T T&T XK: xu t kh?u

NK: Nh p kh?u

NXK: Xu t nh p kh?u

NX ( Net export): Xu t kh?u ròng

GDP (Gross Domestic Products): T>ng s n ph?m qu c n i

GNP: Gross National Products-T>ng s n ph?m qu c dân

NI: National Income-Thu nh p qu c dân

ICOR (Incremental Capital Output Ratio): tA l tương quan gi6a ự u tư và s n

lư ng

CPI (Consumer Price Index): chB s giá tiêu dùng

PPP (Purchasing Power Parity): Ngang giá s c mua

VAR (vectorautoregression): H i quy t ự ng

FDI (Foreign Direct Investment): đ u tư tr c ti p nư c ngoài

PWT: Pennsynvania University World Table

ASEAN: Asia South East Asian Nations:Các nư c đông Nam Á

NAFTA: North Africa Free Trade Area: Hi p ự=nh t do B c M

EU: Liên minh Châu Âu

L I M' ð(U 1.Tính c p thi t c a ñ tài

Trong hơn 20 năm ñ>i m i, k t7 khi chính sách m5 c a kinh t ñư c ð i h i

ð ng VI ñ ra, n n kinh t Vi t Nam ñã chính th c chuy n t7 n n kinh t ñóng sang

n n kinh t m5, n n kinh t th= trư ng ñ=nh hư ng xã h i ch nghĩa Thành t u c a

n n kinh t Vi t Nam qua 24 năm ñ>i m i cho ta th y vi c l a ch n m5 c a kinh t

là hư ng ñi ñúng ñ n cho n n kinh t Vi t Nam Trong su t hơn 20 năm ñ>i m i,

Vi t Nam luôn ñ t t c ñ tăng trư5ng bình quân trên 7% năm, chB s phát tri n con ngư i tăng, tA l nghèo ñói gi m ñáng k t7 50% nh6ng năm 80 còn 17% năm 2008 (tính theo chu?n nghèo cũ) Thành t u ñó, không th không nh c ñ n m t nhân t quan tr ng ñó là vi c chúng ta ñã ti n hàng m5 c a thương m i ñ t n dDng nh6ng

l i th c bên trong l n bên ngoài Th c ti@n cho th y, m i khi n n kinh t có s c

c nh tranh t t, thì vi c m5 c a thương m i ñ i v i bên ngoài sE mang l i l i ích r t

l n cho c nư c xu t kh?u và nh p kh?u Bên c nh ñó, quá trình m5 c a thương m i cũng giúp Vi t Nam nâng cao kh năng thu hút ñư c v n ñ u tư tr c ti p nư c ngoài nhFm tăng b> sung cho ngu n v n ñ u tư trong nư c, tăng tích lũy ñ u tư cho tăng trư5ng Tuy nhiên, không ph i lúc nào m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t cũng mang l i nh6ng hi u qu cao v i n n kinh t

Trên th c t , các lý thuy t v thương m i, tăng trư5ng kinh t , cũng như th c ti@n t7 quá trình m5 c a thương m i c a nhi u qu c gia cho th y n u không có s nghiên c u và chi n lư c m5 c a thương m i rõ ràng, ñúng ñ n ñ t n dDng nh6ng

nh hư5ng tích c c t7 quá trình m5 c a và h n ch nh6ng nh hư5ng tiêu c c t7 quá trình m5 c a, thì ñôi khi chúng ta không th ñ t ñư c nh6ng k t qu như mong ñ i Nhi u nghiên c u c a Vi t Nam và th gi i cũng t7ng ñ c p và tìm hi u m i quan

h này song nhìn chung ñ u ch y u ñánh giá vai trò c a xu t kh?u, hoGc chB ñơn

gi n ñánh giá tương quan xu t kh?u v i tăng trư5ng kinh t trong th i gian ng n, chưa có kh năng khái quát, ñGc bi t k t7 sau khi Vi t Nam gia nh p WTO (1/2007) ñ n nay, hay nh6ng nh hư5ng t7 kh ng ho ng kinh t th gi i 2008 có nh6ng y u t tác ñ ng khó lư ng ñ i v i n n kinh t Vi t Nam

Chắnh vì lE ựó, vi c nghiên c u m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t , ựánh giá m i quan h này bFng c ự=nh tắnh và ự=nh lư ng d a trên

s li u trong th i gian ự dài tr5 nên r t c n thi t v i n n kinh t Vi t Nam c trên góc ự lý thuy t l n th c ti@n V i ý nghĩa ựó, tác gi cho rFng Lu n án nghiên c u

m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t có ý nghĩa th c ti@n và khoa h c r t cao

2 Tình hình nghiên c)u trên th gi i và Vi t Nam

Có th nói vai trò hay tác ự ng c a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh

t ựã ựư c m t s nhà nghiên c u khai thác trên nhi u góc ự c ự=nh tắnh l n ự=nh

lư ng, tuy nhiên chưa có nghiên c u nào trên th gi i và Vi t Nam v m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t trong b i c nh h i nh p kinh t qu c

t c a Vi t Nam Tuy nhiên, cũng có m t s nghiên c u v tác ự ng hay vai trò c a m5 c a thương m i ự i v i tăng trư5ng kinh t trên th gi i hay Vi t Nam M i quan h này ựã ựư c nghiên c u nhi u dư i góc ự ựa qu c gia t7 nh6ng năm 70,

80 nhưng càng ngày càng ựư c s dDng ắt d n trong th i gian g n ựây do các nhà kinh t h c ựang chuy n d n s chú ý sang phân tắch h i quy xuyên qu c gia quy

mô l n

*Nh ng nghiên c)u ựa qu c gia v quan h gi6a thương m i và tăng trư5ng kinh

t có các phân tắch tình hu ng c a Little, Scitovsky, Scott (1970) và Balassa

(1971): nh6ng nghiên c u ựa qu c gia này t p trung vào kinh nghi m c a m t s

nư c như Argentina, Brazil, Mexico, Hn đ , Pakistan, Philippines, đài Loan, Chile, Malaysia Hai nghiên c u cung c p nh6ng bFng ch ng tương ự i v vi c cơ c u b o

h s n ph?m trung gian và cu i cùng nh hư5ng t i l i nhu n tương ự i c a giá tr= gia tăng ngành * phương di n này, nh6ng phân tắch c a h d a trên nh6ng tắnh toán tA l b o h hi u qu (ERP) Sau ựây là nh6ng k t lu n chắnh c a nghiên c u:- -TA l b o h hi u qu ERP chB ra rFng m c ự b o h ự i v i s n xu t giá tr= gia tăng là cao hơn r t nhi u so v i s li u tr c ti p v thu quan nh p kh?u phi danh nghĩa

-Các chính sách t i ph n l n các nư c đang phát tri n sau chi n tranh th gi i th 2

đã khuy n khích m nh mE quá trình cơng nghi p hĩa, đ ng th i cái giá ph i tr t i đây là s gi m b t đ ng l c m5 r ng nơng nghi p và xu t kh?u

-Nh6ng h u qu nghiêm tr ng nh t c a chính sách b o h là làm t i t hơn phân

ph i thu nh p, gi m b t ti t ki m, tăng tA l th t nghi p và s dDng khơng hi u qu các ngu n l c

-Nghiên c u g i ý rFng các qu c gia đang phát tri n nên gi m b t m c đ b o h và m5 c a hơn cho c nh tranh qu c t

Tuy nhiên nghiên c u cĩ nh6ng h n ch đĩ là: Các tác gi chB t p trung nghiên c u các đGc tính c a cơ ch thay th nh p kh?u mà khơng ti n hành so sánh v i các cơ

ch thay th khác trong t> ch c khu v c đ i ngo i H cũng khơng ti n hành phân tích các qu c gia cD th đã phát tri n t7 cơ ch này sang cơ ch khác như th nào, cũng như khơng nghiên c u th c ti@n cD th các chính sách thay th tác đ ng đ n tăng trư5ng trong các hồn c nh l=ch s cD th ra sao

Nghiên c)u NBER Study c a Ann Krueger (1978) và Jagdish Bhagwati (1978):

đây là nghiên c u ti n hành trên các qu c gia Th> Nhĩ Kỳ, Ghana, Israel, Ai C p, Philippines, Hn ð , Hàn Qu c, Chile, Colombia, Brazil và Pakistan Nghiên c u c

g ng đo lư ng đ l ch xu t kh?u, đ=nh nghĩa t do hĩa thương m i và đưa ra mơ hình đ ng v thay đ>i cơ c u thương m i gi6a các qu c gia

Các tác gi đ=nh nghĩa t do hĩa thương m i là b t kỳ chính sách nào làm gi m b t

đ l ch phi xu t kh?u C n ph i chú ý rFng đ=nh nghĩa này khơng yêu c u ph i cĩ thu quan nh p kh?u th p hay bFng khơng Sau khi xem xét quá trình chuy n hĩa rào c n thương m i t i m t s qu c gia m u, các tác gi nh n ra rFng, đ n gi6a th p niên 60, m t n a các qu c gia đã chuy n t7 chính sách b o h cao đ n chính sách t

do hĩa B n qu c gia trong nghiên c u đư c x p vào giai đo n IV và m t qu c gia

đã đ t đư c m c đ hồn tồn t do là m c V Bên c nh đĩ, cĩ hai qu c gia giao

đ ng gi6a giai đo n II và giai đo n IV

Các tác gi nghiên c u tìm hi u tác đ ng c a chính sách phá giá tA giá h i đối Phá giá đư c coi là thành ph n quan tr ng b c nh t trong chính sách t do hĩa thương

m i Xem xét nh6ng bFng ch ng t7 phân tích tình hu ng th c t , các tác gi đã chB

ra rFng phá giá cĩ th làm gi m l ch phi xu t kh?u, đưa qu c gia lên m t giai đo n

t do hĩa thương m i cao hơn

*Nh ng nghiên c)u xuyên qu c gia v thương m i và tăng trư ng: các tác gi

c g ng ư c tính tác đ ng c a xu hư ng thương m i lên ho t đ ng chung c a n n kinh t t i các qu c gia nghiên c u m u CD th là Krueger trong năm 1978 đã đưa

ra 2 gi thuy t như sau:

-Cơ ch thương m i càng t do thì t* l tăng trư ng xu t kh u càng cao – các

k t qu c a phân tích h i quy

+KhIng đ=nh ch c ch n rFng khi xu t kh?u đư c đ=nh giá th p, tA giá h i đối th c

t hi u qu cĩ tác đ ng dương lên các mGt hàng xu t kh?u phi truy n th ng (ví dD hàng hĩa xu t kh?u s n xu t)

+G i ý rFng vi c chuy n d=ch sang m t cơ ch thương m i t do hơn cĩ tác đ ng dương đ n tăng trư5ng xu t kh?u

+TA giá h i đối th c t cĩ tác đ ng quan tr ng đ n xu t kh?u nhi u hơn là s chuy n d=ch sang cơ ch t do hĩa

-Càng cĩ nhi u khu v c đư+c t do hĩa thương m i thì càng cĩ t c đ tăng

trư ng cao – k t qu c a phân tích h i quy

+Cung c p nh6ng bFng ch ng khIng đ=nh tác đ ng gián ti p c a t do hĩa thương

m i lên tăng trư5ng: xu t kh?u càng cao thì tăng trư5ng GNP càng cao

+Khơng đưa ra đư c bFng ch ng nào ch ng minh tác đ ng tr c ti p c a t do hĩa thương m i lên tăng trư5ng

*Nghiên c)u so sánh 19 qu c gia c a Ngân hàng th gi i: Năm 1980, Ngân hàng

th gi i đưa ra m t d án nghiên c u khơng chB nh6ng đGc đi m và tác đ ng c a các

cơ ch thương m i khác nhau mà cịn tìm hi u xem đâu là cách th c phù h p nh t

đ th c thi các chính sách t do hĩa thương m i Sau đây là nh6ng k t qu chính

c a d án:

-Các s li u nh n m nh vai trị c a >n đ=nh tA giá h i đối th c t trong quá trình t

do hĩa thương m i Nhìn chung, các qu c gia cĩ tA giá h i đối th c t bi n đ ng sE

cĩ ho t đ ng thương m i t do kém hơn các nư c cĩ tA giá h i đối th c t >n đ=nh -Các bFng ch ng cũng chB ra rFng các qu c gia càng cĩ n l c cao và b n bB trong

vi c t do hĩa thương m i thì đ t đư c k t qu càng cao hơn Tuy nhiên, nghiên

c u này cũng như các nghiên c u trư c đĩ v n chưa gi i quy t đư c v n đ v đo

lư ng xu hư ng thương m i Nhìn chung, vi c phân lo i các qu c gia là t do hĩa thương m i m nh hay y u v n cịn mang nGng tính tùy ý

*Nh ng nghiên c)u xuyên qu c gia tiêu bi u g n đây nh t:

+Cơng trình nghiên c)u c a Feder (1983) đưa ra lý thuy t v tăng trư5ng và m5

c a trong đĩ nh n m nh hai cách th c cơ b n đ xu t kh?u đĩng gĩp vào t>ng s n

lư ng qu c gia

+Lý thuy t v vai trị c a xu t kh u đ i v i tăng trư ng

Gi đ=nh rFng khu v c xu t kh?u t o ra ngo i ng tích c c lên lĩnh v c khơng xu t kh?u thơng qua cách th c qu n lý hi u qu và nâng cao k thu t s n xu t Lý thuy t cho rFng các khu v c xu t kh?u cĩ năng su t lao đ ng cao hơn các khu v c khác

Do đĩ vi c m5 r ng phát tri n các ngành xu t kh?u sE cĩ tác đ ng tích c c làm tăng t>ng s n lư ng đ u ra

Phân tích h i quy: Tác gi ti n hành ư c tính m i quan h sau

εβ

ββ

g y = t c đ tăng trư5ng s n lư ng, I/y = tA l đ u tư, g L = t c đ tăng trư5ng dân s /

l c lư ng lao đ ng, X = xu t kh?u, g X = t c đ tăng trư5ng xu t kh?u

Gi thuy t chính 5 đây là li u h s 3 c a (X/y)g x cĩ dương như đư c đưa ra trong

lý thuy t hay khơng M u đư c s dDng trong phân tích bao g m 31 qu c gia bán cơng nghi p hĩa Các k t qu thu đư c ng h m nh mE gi thuy t rFng năng su t lao đ ng c n biên trong khu v c xu t kh?u cao hơn các khu v c khác

-Nghiên c)u c a Dollar D., (1992), Kinh t phát tri n và thay đ,i văn hĩa –

đĩng gĩp chính c a nghiên c u này đ i v i v n đ m5 c a và các cu c tranh lu n

v phát tri n là vi c hình thành 2 chB s m i v tác đ ng tiêu c c c a méo mĩ thương m i lên tăng trư5ng kinh t

o Phân tích h i quy: tác gi ư c lư ng m i quan h sau

εβ

ββ

g y

g y = t c đ tăng s n lư ng, I/y = tA l đ u tư

Distortion (Méo mĩ thương m i) = đây là chB s đo lư ng s thay đ>i c a tA giá h i

đối xung quanh m c đ 5 ch đ t do thương m i trong các cơ ch thương m i

nh t đ=nh Variability (bi n) = đây là m t h s đo lư ng các m c đ méo mĩ

thương m i khác nhau V cơ b n nĩ đư c s dDng đ đo lư ng m c đ >n đ=nh kinh t Các tác gi ti n hành phân tích xuyên qu c gia t i 95 nư c đang phát tri n trong giai đo n 1976-1985 Hai chB s v h n ch thương m i đ u cĩ m i quan h

âm v i tăng trư5ng CD th , chB s méo mĩ thương m i tăng 1% thì t c đ tăng trư5ng kinh t sE gi m 1.8% Các tác gi k t lu n rFng các chính sách h n ch thương m i nh hư5ng lên tA giá h i đối trên th= trư ng t do sE cĩ tác đ ng tiêu

c c lên tăng trư5ng thu nh p Nh6ng k t qu c a phân tích này hi n v n đang đư c tranh cãi b5i nhi u nhà kinh t h c

-Nghiên c)u c a Frankel J., Romer D., (1999), American Economic Review –

trong nghiên c u này, các tác gi xem xét m i quan h gi6a thương m i và thu nh p

t i 98 qu c gia năm 1985

Phân tích h i quy: các tác gi ư c lư ng m i quan h sau

i i i

i

Y = + + ln + ln +

Y i = s n lư ng c a qu c gia I, T i = th= ph n thương m i, N i = dân s qu c gia I, A i =

quy mơ qu c gia i

H i quy xem xét m i quan h gi6a tăng trư5ng s n lư ng và thương m i đã tính đ n

s khác bi t v dân s và quy mơ c a các qu c gia Hai nhân t dân s và quy mơ

đư c gi đ=nh là cĩ tác đ ng đ n thương m i b5i các qu c gia l n hơn thư ng cĩ tA

tr ng thương m i nh hơn mà khơng nh t thi t ph i cĩ h n ch thương m i

K t qu c a phân tích: các k t qu chính c a phân tích ñó là tA tr ng thương m i

tăng 1% sE d n ñ n tăng 0.9% thu nh p bình quân ñ u ngư i Trong qu n lý thương

m i qu c t , có m i quan h tA l thu n gi6a dân s qu c gia và thu nh p bình quân

ñ u ngư i ði u này có th hi u là, thương m i trong n i b qu c gia là có l i Nghiên c u này là m t nghiên c u tương ñ i ph c t p v i mDc tiêu chB ra m t v n

ñ quan tr ng trong m i quan h gi6a thương m i và phát tri n: tính n i sinh c a tăng trư5ng và thương m i

-Nghiên c)u c a Edwards S., (1998), tác gi s dDng 9 chB s khác nhau v chính

sách thương m i ñ nghiên c u xem có ph i là năng su t lao ñ ng 5 các n n kinh t m5 tăng trư5ng cao hơn các n n kinh t ñóng hay không Nghiên c u cũng nhFm tìm hi u xem m i quan h gi6a tăng trư5ng và phát tri n chGt chE th nào thông qua các chB s m5 c a khác nhau

Phân tích h i quy: tác gi ư c lư ng 9 h i quy khác nhau như sau

i

i GDP H TradeOrien tation u

TFP =β0 +β1ln 1965 +β2 1965+β3 +

TFP i = t>ng năng su t lao ñ ng 5 qu c gia I, GDP 1965 = GDP bình quân ñ u ngư i

năm 1965 Bi n này ño lư ng s t n t i c a h i tD TFP, H 1965 = v n nhân l c năm

1965 Bi n này hàm ý rFng các qu c gia có h th ng giáo dDc phát tri n hơn sE có

kh năng t t hơn trong vi c ñ>i m i công ngh và ti p thu tri th c m i

Trade Orientation = xu hư ng thương m i Tác gi s dDng 9 ñ=nh nghĩa khác nhau

v m5 c a và mDc ñích c a h i quy là ñ phân tích li u, khi ki m sóat các nhân t khác, các qu c gia v i m c ñ méo mó bên ngoài th p hơn sE có t c ñ tăng trư5ng năng su t cao hơn hay không

K t qu c a nghiên c u chB ra trong các h i quy, h s m5 c a ư c tính có nh6ng

d u hi u như d ki n, và trong ph n l n các trư ng h p là tương ñ i ñáng k Tác

gi cũng nh n m nh v tính nh t quán c a k t qu và m i quan h tA l thu n gi6a m5 c a và tăng trư5ng kinh t

-Nghiên c)u c a Vamvakidis A., (2002), Journal of Economic Growth – ph n

l n nghiên c u t p trung v kinh nghi m thương m i và tăng trư5ng t i các qu c gia phát tri n và ñang phát tri n trong giai ño n sau năm 1970 Tác gi cũng ti n hành

xem xét m t giai ño n dài hơn t7 năm 1870 ñ n nay Tác gi ti n hành ư c lư ng 4 phương trình xuyên qu c gia gi ng như ñã th o lu n 5 trên H i quy ñ u tiên xem xét m i quan h gi6a thương m i và tăng trư5ng trong giai ño n 1970 – 1990, h i quy th hai xem xét giai ño n 1950 – 1970, h i quy th ba nghiên c u giai ño n

1920 – 1940 và h i quy cu i cùng nghiên c u giai ño n 1870 – 1910 Nghiên c u

s dDng 6 chB s m5 c a khác nhau: thu quan, hàng rào phi thu quan, thu h i quan, tA tr ng thương m i, ph n bù ch ñen, tA tr ng thương m i ñã hi u chBnh

ngang bFng s c mua

Nh ng k t qu c a phân tích chB ra m5 c a có tác ñ ng tích c c ñ n tăng trư5ng

kinh t trong giai ño n 1970 – 1990 nhưng nh6ng s li u ñáng k này còn phD thu c vào công cD ño lư ng m5 c a ñư c s dDng Không có m i quan h cD th rõ ràng gi6a m5 c a và tăng trư5ng kinh t trong các th p kA trư c ñó Không có m t s

li u v chB s m5 c a nào là ñáng k Trong giai ño n 1920 – 1940, các s li u cho

th y rFng, các nư c có ch ñ b o h cao hơn l i tăng trư5ng nhanh hơn ði u này cho th y, trong th i kỳ chi n tranh, l i ích c a vi c m5 c a thương m i lên n n kinh

t th gi i n u có là không th c s ñáng k The 1870-1910 giai ño n này không cho th y m i quan h chGt chE gi6a thương m i và tăng trư5ng kinh t

-Nghiên c)u c a Dollar D., Kraay A., (2001), hai tác gi ti n hành nghiên c u

phân tích kinh nghi m tăng trư5ng c a m t s qu c gia có chính sách c t gi m thu quan d n ñ n tăng kh i lư ng ho t ñ ng thương m i t7 năm 1980 Các tác gi ñã chB ra rFng các nư c gia nh p quá trình toàn c u hóa sau năm 1980, khi gi m thu quan 22% thì sE tăng tương ng kh i lư ng thương m i t7 16% lên 32% GDP

Nghiên c u ñã chB ra trong th p niên 90, các nư c ñang phát tri n ti n hành m5 c a

tăng trư5ng 5%, các nư c giàu tăng trư5ng 2.2% và các qu c gia ñang phát tri n không m5 c a tăng trư5ng 1.4% Phân tích h i quy cũng chB ra rFng thay ñ>i trong

kh i lư ng thương m i có quan h tA l thu n v i thay ñ>i trong t c ñ tăng trư5ng kinh t Tuy nhiên, không có m i quan h mang tính h th ng nào gi6a thay ñ>i trong kh i lư ng thương m i và thay ñ>i trong b t bình ñIng thu nh p Có th nói các nghiên c u trên th gi i v m i quan h gi6a thương m i và tăng trư5ng hay m5 c a thương m i và tăng trư5ng là r t ña d ng trên lĩnh v c phương pháp, giai

ựo n, cách th c ti n hành và ph m vi nghiên c u tuy nhiên dư ng như chưa có nghiên c u nào dành riêng cho Vi t Nam nh t là sau giai ựo n Vi t Nam chắnh th c gia nh p WTO, th hi n m t s h i nh p và m5 c a thương m i sâu r ng hơn ự i

v i th gi i

Các nghiên c u 5 Vi t Nam, có th k t i các nghiên c u tiêu bi u liên quan

ự n ự tài có th k t i ựó là nghiên c u v xu t kh?u và tăng tru5ng Vi t Nam 1975-2001 c a Phan Minh Ng c, Nguy@n Th= Phương Nga và Phan Thúy (2001) ựây là nghiên c u khá toàn di n tuy nhiên th i gian nghiên c u chB d ng l i 5 năm

2001 và phương pháp nghiên c u s dDng Granger Test cho k t qu khá h n ch do

h n ch v giai ựo n trư c 86 chúng ta r t h n ch giao thương v i nư c ngoài

Nghiên c u c a Nguy@n Quang Minh (2007) v ự tài t do hóa thương m i

5 Vi t Nam, nghiên c u t p trung ch y u ự c p ự n nh6ng l i ắch và nh6ng nh hư5ng c a quá trình t do hóa thương m i ự i v i n n kinh t Vi t Nam Phương pháp nghiên c u ch y u mang tắnh ự=nh tắnh do ựó chưa th c s ựánh giá chu?n xác và chi ti t ựư c nh6ng tác ự ng c a t do hóa thương m i 5 Vi t Nam Ph m vi

th i gian nghiên c u c a ự tài cũng là trư c khi Vi t Nam gia nh p WTO nên có nhi u v n ự phát sinh và tác ự ng c a m5 c a thương m i sâu r ng v i th gi i ự tài chưa ự c p ự n ựư c

Nghiên c u c a đGng Qu c Tu n (2009), v Tác ự ng c a thương m i qu c

t t i phát tri n kinh t Nghiên c u ựã chB ra tác ự ng c a thương m i qu c t dư i nhi u góc ự bFng vi c xây d ng các ma tr n, s dDng b ng input và output, tuy nhiên h n ch l n nh t là chưa s dDng phương pháp ự=nh lư ng ự m nh ự ựánh giá m i quan h gi6a thương m i qu c t ự i v i tăng trư5ng, và m i quan h gián

ti p c a thương m i qu c t v i tăng trư5ng thông qua tăng thu hút ự u tư tr c ti p

nư c ngoài vào Vi t Nam trong th i gian qua

Nghiên c u c a đào Ng c Ti n (2010) v ựi u chBnh cơ c u hàng xu t kh?u,

ch y u nghiên c u ựi sâu ựánh giá các y u t tác ự ng ự n vi c l a ch n th= trư ng

xu t kh?u, phương pháp nghiên c u ch y u k t h p ự=nh tắnh và ự=nh lư ng s dDng mô hình h i quy cho giai ựo n ự n 2007 đi m h n ch là chưa ự c p nhi u

ñ n nh6ng bi n ñ ng t7 các nhân t ngo i sinh v i kinh t Vi t Nam ñGc bi t t7 sau khi Vi t Nam gia nh p WTO

Nghiên c u c a Nguy@n Bình Dương (2009) v quan h nhân qu gi6a xu t

nh p kh?u và ñ u tư t7 1995 ñ n 2006, dùng phương pháp ki m ñ=nh Granger Test Nghiên c u này s dDng công cD ñ=nh tính m nh, ti n hành theo 3 bư c ki m ñ=nh tính ñ ng liên k t và quan h nhân qu gi6a xu t kh?u, nh p kh?u và ñ u tư Tuy nhi n h n ch l n nh t là m i chB d7ng l i 5 vi c nói ñ n m i quan h gi6a các bi n

mà chưa nói ñ n nh hư5ng c a nó t i tăng trư5ng kinh t Vi t Nam Bên c nh ñó

h n ch n6a là m i d7ng l i 5 th i gian t7 1900 ñ n 2005

Nghiên c u c a Phùng Duy Quang và Nguy@n H ng Huy (2009) v FDI, l m phát và XK v i GDP t7 1989 ñ n 2008 tuy nhiên nghiên c u không ñánh giá quan

h nhân qu qua l i, s li u theo năm nên tương ñ i ng n Bên c nh ñó nghiên c u

m i d7ng l i 5 m t bài báo gi i thi u, mô hình xu t hi n t tương quan c a bi n do

ñó lo i b và x lý giá tr= k t qu c a mô hình còn m t s h n ch

Qua ñi tìm hi u các nghiên c u có liên quan ñ n ñ tài c trong và ngoài

nư c tác gi nh n th y mGc dù có nhi u ñ tài nghiên c u tuy nhiên chưa có nghiên

c u nào trên th gi i và 5 Vi t Nam nghiên c u m t cách cD th m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t trong toàn b giai ño n t7 m5 c a kinh t

1986 ñ n nay, ñGc bi t có phân tích nh6ng v n ñ phát sinh c a m i quan h này t7 sau Vi t Nam gia nh p WTO (1/2007) Hơn n6a vi c s dDng các công cD nghiên

c u ñ=nh lư ng m nh k t h p v i phân tích ñ=nh tính truy n th ng là chưa có và khá

h n ch Do ñó, c n thi t ph i có nh6ng nghiên c u sâu và r ng hơn cho m i quan

h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam

3 M c ñích nghiên c)u

Xác ñ=nh m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam trong ti n trình h i nh p kinh t qu c t , t7 ñó ñ ra m t s ñ xu t nhFm gi i quy t tích c c m i quan h gi6a hai bi n s này

ð ñ t ñư c mDc tiêu nghiên c u trên, Lu n án sE ph i th c hi n các nhi m

vD chính như:

H th ng hóa l i các lý thuy t thương m i và tăng trư5ng trong ñó chB ra vai trò c a m5 c a thương m i ñ i v i tăng trư5ng

ChB ra m i quan h c a m5 c a thương m i tiêu chB là tA tr ng XNK hàng hóa trên GDP ñ i v i tăng trư5ng GDP 5 Vi t Nam M i quan h này sE ñư c ñánh giá theo 2 khía c nh:

M5 c a thương m i có m i quan h th nào ñ n lư ng FDI vào Vi t Nam, t7

ñó cho th y vai trò c a m5 c a thương m i ñ n thu hút v n, phDc vD tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam

M5 c a thương m i v i tăng trư5ng kinh t có quan h tr c ti p như th nào thông qua nghiên c u quan h nhân qu Granger Test, t7 ñó ñi t i k t lu n có quan

h nhân qu m t chi u hay hai chi u gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh

t Nghiên c u chB ra nh6ng v n ñ còn t n t i c a m i quan h gi6a m5 c a thương

m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam, ñGc bi t t7 sau khi gia nh p WTO (1/2007)

Nghiên c u ñưa ra m t s quan ñi m v m5 c a thương m i d a trên nh6ng ñ=nh hư ng c a d th o chi n lư c phát tri n kinh t xã h i Vi t Nam 2011-2020 và

d th o báo cáo chính tr= ð i h i XI, t7 ñó g i ý m t s gi i pháp gi i quy t tích

c c m i quan h gi6a m5 c a thương m i, và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam trong

th i gian t i

4 ð i tư+ng và ph m vi nghiên c)u

ð i tư ng c a lu n án là m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t Vi t Nam trong b i c nh h i nh p kinh t qu c t

Ph m vi nghiên c)u

N i dung: ChB xem xét XNK hàng hóa h6u hình, bên c nh ñó m5 c a thương m i

sE ñư c xem xét qua chB tiêu tA tr ng XNK/GDP ChB tiêu tăng trư5ng kinh t sE

ñư c tính theo GDP c a Vi t Nam M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t ñư c ñánh giá tr c ti p và thông qua kênh gián ti p là FDI Do ñó nghiên c u sE ñi nghiên c u cà m i quan h gi6a ba bi n s XK, NK và FDI

M5 c a thương m i sE ñư c xem xét và ñ i di n bFng chB tiêu ñ m5 thương m i (XNK/GDP)

Nghiên c u sE ñi xem xét m i quan h nhân qu c a XK, NK và FDI vào

Vi t Nam M i quan h nhân qu c a m5 c a thương m i (ñ m5 thương m i-trade openness) và tăng trư5ng kinh t Vi t Nam

Sau khi gia nh p WTO (2007), lu n án sE s dDng công cD ñ=nh tính ñ phân tích nh6ng y u t tác ñ ng c a m5 c a th= trư ng v n, tA giá và s ñ c l p c a chính sách ti n t

V ti n trình h i nh p kinh t qu c t , Lu n án coi ñây là b i c nh ñ nghiên

c u, gi i h n v th i gian, nghĩa là sE gi i h n t7 khi Vi t Nam ti n hành chính sách m5 c a 1986 ñ n nay Ti n trình h i nh p kinh t qu c t không ph i là ñ i tư ng nghiên c u, do ñó, lu n án sE chia ti n trình nghiên c u thành các m c 1995, 2007

là hai m c quan tr ng trong ti n trình m5 c a t7 1986 ñ n nay ñ nghiên c u th c

tr ng và ñánh giá

Th i gian: Nghiên c u t p trung t7 1986 ñ n 2009 S li u h i quy chéo s dDng s

li u 186 qu c gia t7 1970 ñ n 2007 c a PWT 6.1 và PWT 6.3 ñ có cái nhìn t>ng quát v m i quan h này trên th gi i trư c khi nghiên c u th c t c a Vi t Nam

S li u ñ nghiên c u quan h nhân qu bFng công cD ki m ñ=nh Granger gi6a ñ m5 thương m i và t c ñ tăng trư5ng kinh t sE s dDng s li u theo quý t7 1986

ñ n quý 2 năm 2010, t7 T>ng cDc Th ng kê Vi t nam

5 Phương pháp nghiên c)u

Lu n án s dDng các phương pháp nghiên c u như:

Phương pháp lu n duy v t bi n ch ng và duy v t l=ch s c a ch nghĩa Mác-Lê nin,

lu n án s dDng các phương pháp phân tích, t>ng h p, so sánh, khái quát, ñ i chi u

ñ hoàn thành mDc tiêu nghiên c u

Bên c nh các phương pháp nghiên c u trên lu n án còn s dDng m t s phương pháp ñ=nh tính v i các công cD như: Ki m ñ=nh nghi m ñơn v= Augmented Dickey-Fuller, ki m ñ=nh ñ ng liên k t Johansen (Johansen cointegration Test); Ki m ñ=nh

nhân qu Granger Causality Test; Mô hình h i quy ñ ng liên k t (Cointegration Regression Model); Mô hình hi u chBnh sai s ECM (Error Correction Model); Mô hình VAR và mô hình Mundell- Fleming ñ phân tích trong quá trình nghiên c u

6 Nh ng ñóng góp m i c a lu n án

*V lý lu n, Lu n án ñã l y chB s XNK/GDP ñ hình thành tiêu chí g i là ñ m5 thương m i, t7 ñó l y tiêu chí này ñ ñánh giá t c ñ tăng gi m c a ñ m5 thương m i

-Lu n án ñi nghiên c u nh6ng nét tương ñ ng gi6a hai n n kinh t Trung

Qu c và Vi t Nam dư i các góc ñ chính tr=, th ch , h th ng kinh t , quá trình ñ>i m i và m5 c a ñ t7 ñó chB ra năm bài h c kinh nghi m là ñóng góp

v cơ s5 lý lu n v mGt th c ti@n cho quá trình m5 c a thương m i c a Vi t Nam trong th i gian t i

*V phương pháp nghiên c u, lu n án l n ñ u ñưa nhân t FDI như là m t kênh chuy n d n tác ñ ng c a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t và t7 ñó lu n án chB ra m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh

t thông qua kênh gián ti p là FDI Các nghiên c u trư c ñây thư ng tách r i hai y u t này thành m5 c a thương m i và m5 c a th= trư ng v n

-Lu n án là công trình ñ u tiên ñã s dDng ki m ñ=nh nhân qu Granger Test

ñ chB ra m i quan h gi6a m5 c a thương m i (tính theo t c ñ m5 c a thương m i) và tăng trư5ng kinh t (tính theo t c ñ tăng trư5ng kinh t theo GDP) 5 Vi t Nam

*V giá tr= k t qu nghiên c u, Lu n án chB ra m i quan h nhân qu gi6a XK

và FDI tuy nhiên m i quan h gi6a NK và FDI l i không th hi n v i s li u nghiên c u Lu n án ñã ñưa ra l p lu n v vai trò gián ti p c a FDI trong quá trình m5 c a thương m i, và ñi xem xét m i quan h gi6a m5 c a thương m i (XK, NK) v i FDI ñ t7 ñó ñưa ra k t lu n m5 c a thương m i v7a có tác

ñ ng tr c ti p ñ n tăng trư5ng kinh t v7a có tác ñ ng gián ti p thông qua

vi c thu hút FDI ñ nâng cao tA l ñ u tư trong n n kinh t Vi t Nam ði u này cũng là g i ý cho các nhà ho ch ñ=nh chính sách trong vi c ban hành các chính sách thúc ñ?y XNK và thu hút FDI trong th i gian t i

-Lu n án ñã chB ra b y thành t u và sáu ñi m còn t n t i trong m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam trong ti n trình

c p c các lý thuy t t7 c> ñi n, tân c> ñi n (ngo i sinh) và quan h n i sinh, t7 ñây

có th th y tăng trư5ng ñư c xác ñ=nh b5i nh6ng nhân t gì Trong chương này,

lu n án cũng ñưa ra m t s kinh nghi m t7 quá trình m5 c a c a Trung Qu c, m t

n n kinh t có nhi u nét tương ñ ng v chính tr=, và cơ c u kinh t , cùng quá trình chuy n ñ>i t7 kinh t k ho ch sang kinh t th= trư ng

Chương II: Th c tr ng m i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng kinh t Vi t Nam t 1986 ñ n nay Lu n án ñi phân tích th c tr ng m i quan h

gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t ñư c xem xét, b t ñ u t7 quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t trên th gi i năm 1986, và năm

2007 băng h i quy chéo, ñây là m c Vi t Nam b t ñ u m5 c a, và năm 2007 là năm

Vi t Nam gia nh p WTO M i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t ñư c phân tích thông qua quan h gi6a ñ m5 thương m i v i FDI, ñây là kênh gián ti p tác ñ ng t i tăng trư5n Ti p theo, nghiên c u phân tích m i quan h nhân qu gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam ñư c tác gi

ñi ki m ñ=nh tính d7ng, ki m ñ=nh nghi m ñơn v= theo Augmented Dickey-Fuller, Johansen và s dDng ki m ñ=nh quan h nhân qu Granger Test ñ xác ñ=nh m i quan h nhân qu gi6a các bi n

Chương III: ð nh hư ng và gi i pháp gi i quy t tích c c m i quan h gi a m

c a thương m i và tăng trư ng kinh t Vi t Nam trong th i gian t i Căn c vào

D th o báo cáo chi n lư c phát tri n kinh t - xã h i Vi t Nam 2011-2020 trình ñ i

h i ð ng XI (2011) và D th o báo cáo chính tr= ñ i h i ð ng, lu n án ñi xác ñ=nh

b i c nh và ñưa ra m t s ti n ñ cho vi c ti p tDc m5 c a và xây d ng m t s quan

ñi m và ñ=nh hư ng cho vi c thúc ñ?y m i quan h tích c c gi6a m5 c a thương

m i và tăng trư5ng kinh t T7 k t qu nghiên c u chương II, b i c nh kinh t th

gi i và trong nư c, xác ñ=nh rõ nh6ng t n t i trong m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t Vi t Nam ñ t7 ñó ñ ra m t s gi i pháp nhFm thúc ñ y m i quan h tích c c trên c góc ñ vi mô và vĩ mô

CHƯƠNG I: CƠ S' LÝ LU.N V/ M0I QUAN H1 GI$A M' C2A

THƯƠNG M3I VÀ TĂNG TRƯ'NG KINH T%

1.1 M t s v n ñ cơ b n v m c a thương m i và tăng trư ng kinh t

1.1.1 M c a thương m i

1.1.1.1 Thương m i và thương m i qu c t

a Thương m i

Thương m i ñư c hi u là s trao ñ>i hàng hoá và d=ch vD gi6a các cá nhân

và các nhóm hoGc tr c ti p thông qua s trao ñ>i hàng hoá hoGc gián ti p thông qua ñơn v= trung gian, ví dD là ti n Thương m i giúp tăng kh i lư ng hàng hoá và dich

vD tiêu dùng và chuyên môn hoá ho t ñ ng s n xu t và kinh doanh Thương m i t nguy n cho phép phân công lao ñ ng sao cho t t c các bên tham gia ñ u có l i (David W Pearce 1986,p.227) Ngày nay, thương m i trao ñ>i hàng ñ>i hàng (barter) còn r t ít mà thương m i ch y u ñư c th c hi n thông qua hàng hoá trung gian là ti n

b.Thương m i qu c t

Theo ñ=nh nghĩa truy n th ng là s m5 r ng c a thương m i ra ngoài biên

gi i qu c gia ñư c g i là thương m i qu c t hay ngo i thương (David W Pearce 1986,p.215) Thương m i qu c t (ngo i thương) và thương m i trong nư c (n i thương) khác nhau ch y u 5 vi c s dDng ñ ng ti n thanh toán, và ch=u nh hư5ng

l n t7 các chính sách ñi u ti t c a chính ph qua t7ng giai ño n Chính ph có th

ñi u ti t thông qua các công cD như thu su t, h n ng ch, quota hay các chính sách

v ngo i h i như tA giá hay tA l k t h i Thương m i qu c t ñem l i l i ích cho các qu c gia ngay c khi h có l i th tuy t ñ i hay l i th tương ñ i hay l i th so sánh (comparative advantage) Thương m i qu c t bao g m hai ho t ñ ng chính là

xu t kh?u và nh p kh?u Xu t kh?u là vi c m t nư c bán hàng hoá, d=ch vD cho

nư c ngoài còn nh p kh?u là vi c mua hàng hoá dich vD t7 nư c ngoài Thương m i

qu c t ñư c xem là m t v n ñ quan tr ng ñ i v i nhi u qu c gia trong quá trình

h i nh p kinh t và m5 c a kinh t v i kinh t th gi i

1.1.1.2 Khái ni m và các tiêu chí đánh giá đ m thương m i

a Khái ni m

Cĩ nhi u quan đi m v vi c tính tốn đ m5 thương m i c a m t qu c gia

Cĩ quan đi m cho rFng đĩ là vi c lo i b hàng rào thu quan, và đưa ra các chính sách thương m i c5i m5 Cĩ m t s nghiên c u l i s dDng cơng cD là đ bĩp méo thương m i, đ bĩp méo càng ít thì đ m5 thương m i càng tăng Hay m t s nghiên c u khác l i cho rFng đ m5 thương m i cĩ th đo lư ng bFng vi c đánh giá

đ chênh l ch gi6a tA giá h i đối chính danh nghĩa và tA giá h i đối th c, hay s chênh l ch gi6a th= trư ng chính th c và th= trư ng phi chính th c

* Vi t Nam khái ni m v m5 c a kinh t , m5 c a thương m i hay t do hĩa thương m i đơi khi thư ng d@ gây l m l n Theo quan đi m c a tác gi m5 c a kinh

t (economic openness) hay t do hĩa thương m i (trade liberlisation) cĩ n i hàm

r ng hơn M5 c a kinh t địi h i m5 c a trên ph m vi r ng, t7 thương m i, đ n dịng v n, lao đ ng hay t do hĩa thương m i thư ng g n v i vi c đưa tuân theo nh6ng quy chu?n nh t đ=nh v thu quan, h n ng ch, các quy đ=nh v thơng quan,

th tDc mà các nư c thư ng ph i áp dDng theo thơng l qu c t , hoGc theo các l trình b t bu c Trên th c t , m c đ m5 c a c a m t qu c gia cĩ th căn c vào đ m5 v thương m i, tài chính, đ u tư, th ch cĩ nghĩa là d a vào các bi n chính sách c a Chính ph

Trong nghiên c u c a mình, tác gi đ c p đ n m i quan h c a m5 c a thương m i là m t khái ni m theo quan đi m c a tác gi cĩ n i hàm h"p hơn Chính

vì lE đĩ, nghiên c u c a mình, tác gi đưa ra khái nhi m v m5 c a thương m i cĩ nghĩa là s m5 c a c a m t qu c gia v i các qu c gia khác th hi n trong vi c th c

hi n ho t đ ng xu t nh p kh?u hàng hĩa h6u hình

Trên th c t vi c XNK các hàng hĩa vơ hình đĩ là d=ch vD đã xu t hi n 5

Vi t Nam tuy nhiên vi c tính tốn giá tr= chính xác các hàng hĩa d=ch vD là khá

ph c t p, và hi n chưa ph> bi n, bên c nh đĩ mDc đích nghiên c u c a đ tài là đ đánh giá s m5 c a thương m i c a m t qu c gia thì các ho t đ ng XNK hàng hĩa

h6u hình có th coi là thư c ño khá cD th và toàn di n cho vi c xem xét m c ñ m5 c a thương m i c a m t qu c gia

ð tính toán m c ñ m5 c a thương m i, tác gi ñưa ra khái ni m ñ m5 thương m i (trade openness) tính bFng tA tr ng XNK chia cho GDP ñ tính toán vai trò và t m nh hư5ng c a thương m i t i t>ng s n ph?m qu c n i Khi dùng công

cD tA tr ng sE cho m t thư c ño chính xác hơn so v i giá tr= tuy t ñ i vì cho bi t giá tr= kim ng ch XNK c a m t nư c chi m bao nhiêu ph n trăm trong t>ng giá tr= GDP Theo quan ñi m c a tác gi , m5 c a thương m i có th ño lư ng hoàn toàn

h p lý thông qua tA tr ng này vì căn c vào tA tr ng c a XNK trong t>ng giá tr= GDP, cso th th y m c ñ quan h giao thương gi6a m t n n kinh t v i kinh t th

gi i, m i liên k t và phD thu c c a n n kinh t v i các n n kinh t th gi i Chính vì

OGt: ñ m5 thương m i năm t; OGt-1: ñ m5 thương m i năm t-1

T7 công th c này chúng ta có th tính toán t c ñ m5 c a thương m i c a

m t qu c gia cD th hơn, ñ bi t hàng năm nư c này có t c ñ m5 c a thương m i tăng lên bao nhiêu % , và d@ dàng so sánh tương quan v i các chB tiêu khác như t c

ñ tăng trư5ng, t c ñ l m phát, hay t c ñ tăng FDI Trong Lu n án c a mình, tác gi sE s dDng tiêu chí này ñ tìm hi u m i quan h nhân qu gi6a m5 c a

thương m i và tăng trư5ng kinh t 5 Vi t Nam

b M t s tiêu chí khác ñ ñánh giá m c ñ m c a thương m i

Căn c vào chB tiêu ñ=nh lư ng: M t n n kinh t khi có tA tr ng xu t kh?u so v i GDP dư i 5% là ñ m5 r t th p T7 5% ñ n 10% là th p, t7 11% ñ n 15% là nư c

có ñ m5 trung bình, t7 16% ñ n 20% là các nư c có ñ m5 khá cao T7 trên 20%

là nhóm các nư c có ñ m5 cao Vi t Nam hi n ñang duy trì ñ m5 r t cao khi 5

m c 60%

Th c t cách tính trên cũng có nh6ng h n ch khi n các nư c ñang phát tri n thư ng có ñ m5 cao do t s là hàng hoá XNK thư ng tính giá qu c t nên khá cao trong khi GDP l i là hàng hoá trong nư c, tính giá trong nư c, mà 5 các nư c ñang phát tri n giá hàng hoá, d=ch vD trong nư c thư ng rJ, do ñó ñ m5 c a các nư c ñang phát tri n thư ng khá cao Bên c nh ñó, nhi u qu c gia còn có chính sách tA giá th p nên do ñó, tính theo tA giá danh nghĩa GDP thư ng th p, nên n u ñ chính xác có th tính toán l i GDP theo ngang giá s c mua (PPP-purchasing power parity)

hi u Th c t r t nhi u n n kinh t có giá tr= xu t kh?u cao nhưng giá tr= gia tăng

th p, nh p kh?u phD ki n nhi u ñ xu t kh?u thì dù có làm ñ m5 thương m i cao nhưng ch t lư ng m5 c a thương m i l i mang giá tr= th p

Xét trên t m vĩ mô, m5 c a thương m i còn t o cho n n kinh t kh năng thu hút v n, t o công ăn vi c làm, xoá ñói gi m nghèo, gi i quy t v n ñ tài nguyên, môi trư ng, do ñó n u xem xét ch t lư ng c a m5 c a thương m i ñây cũng là nh6ng tiêu chí c n xem xét

1.1.2 Tăng trư ng kinh t

S phân bi t gi6a tăng trư5ng kinh t và phát tri n kinh t cũng c n ñư c ñ

c p rõ, ñó là tăng trư5ng kinh t là nói ñ n vi c tăng s n lư ng ti m năng c a n n kinh t trong khi ñó ñ ñ t ñư c s phát tri n n n kinh t ph i ñ t ñu c các tiêu chí khác v giáo dDc, y t , văn hóa, và các nhu c u khác ñ i v i ngư i dân Do ñó mDc tiêu phát tri n kinh t ñư c coi là khó khăn hơn nhi u so v i mDc tiêu tăng trư5ng

* Phân bi t gi a tăng trư ng kinh t và phát tri n kinh t

S phân bi t gi6a tăng trư5ng kinh t và phát tri n kinh t cũng c n ñư c ñ

c p rõ, ñó là tăng trư5ng kinh t là nói ñ n vi c tăng s n lư ng ti m năng c a n n kinh t Phát tri n kinh t là quá trình l n lên, tăng ti n m i mGt c a n n kinh t Nó bao g m s tăng trư5ng kinh t và ñ ng th i có s hoàn chBnh v mGt cơ c u, th

ch kinh t , ch t lư ng cu c s ng Như v y, ñ ñ t ñư c s phát tri n n n kinh t

ph i ñ t ñu c các tiêu chí khác v cơ c u kinh t , th ch chính tr= xã h i hài hòa, >n ñ=nh và các tiêu chu?n v ch t lư ng cu c s ng như giáo dDc, y t , văn hóa, và các nhu c u khác ñ i v i ngư i dân Do ñó mDc tiêu phát tri n kinh t ñư c coi là khó khăn hơn nhi u so v i mDc tiêu tăng trư5ng

1.1.2.2 ðo lư ng tăng trư ng kinh t

ChB tiêu tăng trư5ng kinh t là s gia tăng v giá tr= trong ph m vi m t n n kinh t , ñư c ph n ánh 5 nhi u chB tiêu nhưng chB tiêu thư ng ñư c s dDng là T>ng

s n ph?m qu c n i (GDP), t>ng s n ph?m qu c dân (GNP), thu nh p qu c dân (NI), tăng trư5ng v n, lao ñ ng, s gia tăng dung lư ng th= trư ng S tương tác gi6a các

b ph n c u thành GDP như tiêu dùng n i ñ=a, ñ u tư, chi tiêu chính ph và cán cân thương m i sE làm thay ñ>i t c ñ tăng trư5ng kinh t Có th nh n bi t tăng trư5ng kinh t th hi n 5 vi c d=ch chuy n ra phía bên ph i ñư ng gi i h n kh năng s n

xu t Các ngu n l c c a quá trình tăng trư5ng như tài nguyên thiên nhiên, v n, lao

ñ ng, công ngh , qu n lý, quan h , th= trư ng ñư c khai thác và s dDng có hi u

qu cao nh t

Như v y tăng trư5ng kinh t là quá trình tích lu giá tr= gia tăng c a m t n n kinh t t7 các ngu n l c trong và ngoài nư c và nó ph i ñư c thúc ñ?y bFng nh6ng

ñ ng l c ñ m nh c a chính sách, lòng t hào dân t c hoGc nh6ng y u t khác trong

ñi u ki n toàn c u hoá và h i nh p kinh t qu c t Tăng trư5ng kinh t cao là mDc tiêu mà nhi u qu c gia kỳ v ng trong vòng chưa ñ n 10 năm t>ng s n ph?m qu c

n i tăng lên g p ñôi như trư ng h p c a n n kinh t Hoa Kỳ trong ho ng th i gian 1992- 2000, t>ng s n ph?m qu c n i c a nư c này ñã tăng lên g p ñôi nh d a vào

vi c chuy n d=ch m nh cơ c u t7 cơ c u kinh t công nghi p sang cơ c u kinh t tri

th c Thông thư ng ngư i ta có th ño lư ng tăng trư5ng kinh t thông qua tính toán t c ñ tăng trư5ng kinh t , nghĩa là tính toán d a vào tA l ph n trăm c a GDP

th c c a năm nghiên c u so v i năm g c

Trong ñó Y là GDP th c t , t: th i gian, gt: t c ñ tăng trư5ng năm t

Th c t , t c ñ tăng dân s c a các qu c gia là khác nhau do ñó vi c GDP

th c t tăng cùng m t lư ng nhưng m c s ng c a ngư i dân có th khác nhau Do

ñó, các nhà kinh t có th s dDng GDP th c t trên ñ u ngư i ñ ño lư ng m c

s ng bình quân c a m i cá nhân trong qu c gia ñó Do v y tăng trư5ng kinh t cũng

có th tính toán d a trên t c ñ tăng trư5ng c a GDP tính trên ñ u ngư i c a m t

qu c gia, theo công th c dư i ñây:

%100

Y

Y Y g

Trong ñó yt là GDP th c t tính trên ñ u ngư i, t là th i gian

gpct là t c ñ tăng trư5ng tính trên ñ u ngư i năm t

MGc dù v y khi s dDng GDP bình quân ñ u ngư i cũng b c l m t s h n

ch ñó là: Th nh t, GDP bình quân ñ u ngư i không cho bi t thông tin v phân

ph i thu nh p trong m t qu c gia Th hai, các nh hư5ng ngo i ng tích c c ví dD t7 các hàng hoá công c ng hay các hi u ng tiêu c c t7 vi c tăng trư5ng như ô nhi@m, ti ng n trong m t s trư ng h p các chi phí này r t l n làm gi m tăng trư5ng th c m t cách ñáng k Th ba, các s n xu t t cung t c p hay kinh t

ng m ñ u chưa ñư c tính ñ n do ñó ñây là chB tiêu thu n tuý ñ ño tăng trư5ng ch chưa th c s ñ y ñ và chính xác ð lo i tr7 các nh hư5ng này các nhà kinh t có

th tính toán t>ng phúc l i kinh t ròng (Net economic welfare), hay ñưa ra các chB

s khác như h s Gini1, hay chB tiêu GDP xanh khi ñ c p ñ n y u t môi trư ng trong tăng trư5ng nhFm ñ t ñư c s tăng trư5ng b n v6ng

Nh6ng h n ch c a GDP mGc dù có tuy nhiên chB s này v n ñ oc s dDng khá r ng rãi và quan tr ng khi nghiên c u tăng trư5ng kinh t trong m t th i kỳ không dài l m thì ñây có th là m t chB tiêu khá t t (c n lưu ý là trong m t th i kỳ dài, chB s này sE b= méo mó b5i s thay ñ>i giá tương ñ i gi6a các mGt hàng và gi6a các khu v c trong n n kinh t )

1.1.2.3 M t s thu t ng dùng trong phân tích tăng trư ng kinh t

a nh hư ng h c t p t quá trình lao ñ ng (learning by doing effects)

ðây là khái ni m kinh t khá m i trong ñó th hi n t m quan tr ng c a quá trình lao ñ ng tích lu kinh nghi m nhFm nâng cao năng su t lao ñ ng c a ngư i lao ñ ng Chính nh quá trình lao ñ ng lGp ñi lGp l i hàng ngày mà năng su t và k năng làm vi c c a ngư i lao ñ ng sE ñư c nâng lên

1 H s Gini là m t thư c ño ñ phân tán trong th ng kê thư ng ñư c s d ng ñ ñánh giá s phân ph i thu

nh p hay phân b giàu nghèo b t bình ñ ng H s Gini n m gi a 0 và 1, h s này càng th p thì m c ñ phân ph i càng bình ñ ng

% 100

y

y y g

Khái ni m “learning by doing” Kenneth Arrow, m t trong nh6ng nhà kinh t

h c n>i ti ng, ñưa ra khi ông xây d ng lý thuy t tăng trư5ng n i sinh (endogenous economic growth) ñ lý gi i cho hi u ng c a sáng ch và ñ>i m i công ngh M t nghiên c u khác c a Lucas năm 1988 cũng s dDng hi u ng này ñ lý gi i cho vi c

ñ u tư cho nhân l c con ngư i sE góp ph n làm thu nh p tăng d n Trong nghiên

c u c a Yang và Borland (1991) ñã cho th y “h c h i qua lao ñ ng” ñóng m t vai trò nh t ñ=nh trong quá trình phát tri n c a các qu c gia lên m t trình ñ chuyên môn hóa cao hơn Xét c hai trư ng h p, hi u ng “h c h i qua lao ñ ng” và vi c thu nh p tăng lên là ñ ng l c quan tr ng ñ ñ t ñư c tăng trư5ng dài h n

b Hi u ng lan to trong n n kinh t (spillover effects)

Khái ni m “hi u ng lan to ” ñ c p ch y u ñ n y u t tri th c công ngh

(technological knowledge) trong s n xu t Tri th c công ngh là m t lo i ñ u vào quan tr ng nhưn vi c s dDng công ngh c a hãng này không lo i tr7 kh năng s dDng chính công ngh ñó b5i m t hãng khác Do ñó, m t khi ý tư5ng hay, sáng ki n

m i ñư c t o ra có th thông qua hi u ng lan to ñ s dDng h u như không m t chi phí nào Trên th c t , tri th c công ngh có th ñư c s dDng tr c ti p ñ s n

xu t ra hàng hóa cu i cùng hoGc t o ta tri th c công ngh m i, góp ph n thúc ñ?y tăng trư5ng dài h n CD th khi m t tri th c công ngh là k t qu c a quá trình nghiên nghiên c u phát tri n (R&D) c a m t hãng t o ra nhưng sau ñó nhi u hãng khác có th có ñư c l i ích t7 ho t ñ ng ñó thì nh hư5ng l i ích ñó chính là hi u

ng lan t a Nhi u nghiên c u chB ra các ho t ñ ng R&D mang l i l i ích to l n v i TFP và tăng trư5ng kinh t CD th , ho t ñ ng R&D mang l i ích tr c ti p cho hãng, ngành th c hi n nó, nhưng bên c nh ñó l i ích gián ti p c a hoat ñ ng R&D

ñó là khi nó là hàng hoá trung gian cho các hãng và ngành khác, hi n nhiên các hãng và ngành khác cũng ñư c hư5ng l i t7 ñó

M t s ñi m chung trong vi c khIng ñ=nh hi u ng lan to là trí th c công ngh không mang tính lo i tr7, mang tính ch t c a hàng hoá công c ng, và khIng ñ=nh t m quan tr ng c a “hi u ng lan t a” Theo nh6ng nghiên c u này quá trình tích lũy tri th c công ngh và tăng trư5ng nhìn chung có th ñư c th c hi n thông qua các hình th c như, các cu c gGp g! và giao d=ch gi6a công dân4 trong nư c v i các ñ i

tác nư c ngoài, qua ựó có cơ h i h c h i các tri th c công ngh và ựóng góp vào kho tri th c chung c a qu c gia mình Các ho t ự ng nh p kh?u hàng hoá mang tắnh ựGc bi t, có kh năng có giá tr= gia tăng cao trong quá trình s n xu t Bên c nh ựó, thương m i qu c t phát tri n cũng t o ựi u ki n thu n l i cho vi c b t chư c và

h c h i tri th c công ngh m i t7 bên ngoài Th c t , s phát tri n th n kỳ c a Nh t

B n và nhi u nư c đông Á có ựư c thông qua hi u ng lan to công ngh cD th là

b t chư c và h c h i tri th c công ngh t7 các nư c khác Thương m i qu c t ựã gián ti p tăng năng l c s n xu t c a m t n n kinh t thông qua vi c c i thi n kh năng h c h i và b t chư c c a qu c gia ựó Các ự ng nghiên c u ti n hành 5 các

nư c phát tri n lan to sang các n n kinh t ựang phát tri n thông qua dòng ch y

c a thương m i qu c t và FDI

1.2 M i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng kinh t

Trào lưu thúc ự?y t do hoá thương m i th gi i v i s xu t hi n c a Hi p ự=nh chung v thu quan và m u d=ch vi t t t là GATT năm 1947, sau ựó ựư c ự>i tên thành T> ch c thương m i qu c t (WTO) t7 năm 1995 Quá trình thúc ự?y m5

c a thương m i ựã d n t i s bùng n> c a thương m i th gi i và s n lư ng toàn

c u Trong vòng 50 năm tr5 l i ựây, s n lư ng toàn c u (GDP) toàn th gi i ựã tăng

5 l n, trong khi ựó kim ng ch thương m i toàn c u tăng 16 l n 5 m c tăng trư5ng7% hàng năm Bên c nh ựó, m t s nư c tiêu bi u như 5 đông Nam á, tăng trư5ng xu t kh?u th m chắ ự t t c ự tăng trên 10% năm Tsh c t cho th y, xu t kh?u có xu hư ng tăng nhanh nh t 5 nh6ng nư c có các hi p ự=nh thương m i song phương hay có chắnh sách m5 c a thương m i t t Quá trình tăng trư5ng kinh t có

th có nhi u mô hình khác nhau như tăng trư5ng kinh t hư ng n i, tăng trư5ng kinh t hư ng ngo i hoGc s k t h p c a c hai mô hình này tùy ựi u ki n và s l a

ch n chi n lư c c a các qu c gia Th c ti@n tăng trư5ng kinh t ựã ch ng minh nh6ng n n kinh t có t c ự tăng trư5ng cao và th hi n ựư c tắnh th n kỳ trong l=ch

s phát tri n là các n n kinh t hư ng ngo i như trư ng h p c a Nh t B n, Hàn

Qu c, đài Loan H ng Kông, Xinh-ga-po T c ự tăng trư5ng kinh t c a các

nư c này có th ự t t i hai con s trong nhi u năm liên tDc và nhanh chóng bi n các

nư c này thành các nư c công nghi p hoá Hi n t i, trư ng h p c a Trung Qu c,

Hn ð , Brazil và Nga (nhóm BRIC) ñang th hi n s quá trình tăng trư5ng cao ti m tàng và >n ñ=nh trong n n kinh t toàn c u hoá Trong ph n này chúng ta sE ñưa ra

m t s lý thuy t thương m i và tăng trư5ng và m t s nghiên c u th c nghi m ñã chB ra m i quan h gi6a m5 c a thương m i và tăng trư5ng kinh t

1.2.1 M i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng th hi n trong các

lý thuy t thương m i

Vai trò c a ngo i thương v i kinh t có th ñư c khIng ñ=nh r t rõ t7 trong các lý thuy t thương m i t7 c> ñi n ñ n hi n ñ i và ngày càng ñư c phát tri n và hoàn thi n Trư c h t m i quan h gi6a thương m i và tăng trư5ng th hi n r t rõ trong các lý thuy t ñó là các lý thuy t c a ch nghĩa tr ng thương, lý thuy t v l i

th tuy t ñ i c a Adam Smith và h c thuy t l i th so sánh c a David Ricardo

1.2.1.1 Lý thuy t l i th so sánh c a David Ricardo

Quan ñi m m5 c a thương m i ñ u mang l i l i ích cho các nư c them chí

h không có l i th tuy t ñ i ñư c ch ng minh trong lý thuy t v l i th so sánh c a David Ricardo Ông khIng ñ=nh khi tham gia vào quá trình phân công lao ñ ng qu c

t , vì phát tri n ngo i thương sE m5 r ng kh năng tiêu dùng c a m t qu c gia do chB ph i chuyên môn hoá vào s n xu t m t s s n ph?m nh t ñ=nh mà mình có l i

th nh t, sau ñó xu t kh?u hàng hoá c a mình ñ ñ>i l y hàng nh p kh?u t7 các

nư c khác ði m khác bi t v i lý thuy t c a A.Smith, ñó là thương m i qu c t tromg trư ng h p này không nh t thi t ph i có l i th tuy t ñ i v m t mGt hàng

m i có th xu t kh?u mGt hàng ñó, và thương m i qu c t có th x y ra khi có l i

th so sánh CD th , v i quan ñi m này, các qu c gia dù không có l i th tuy t ñ i cũng có th có l i khi xu t kh?u bFng cách h sE chuyên môn hóa s n xu t s n ph?m

mà h có l i th so sánh v i s n ph?m khác khi s n xu t trong nư c

D Ricardo ñã ñGt n n móng ban ñ u cho vi c lý gi i s hình thành quan h thương m i gi6a hai qu c gia, ñó chính là s khác nhau v giá c s n ph?m tính theo chi phí so sánh Tuy nhiên, h n ch c a lý thuy t Ricardo là chưa chB ra ñư c t i sao các nư c l i có chi phí so sánh khác nhau ð làm rõ ñi u này, hai nhà kinh t ngư i

ThuK ði n là Eli - Heckscher và Bertil Ohlin ñã phát tri n lý thuy t l i th so sánh,

ñư c g i là lý thuy t Heckscher - Ohlin (hay lý thuy t H-O)

1.2.1.2 Lý thuy t Heckscher - Ohlin (H-O):

Lý thuy t H-O ñã tr l i ñư c lý do t i sao các nư c có chi phí so sánh khác

nhau Trong lý thuy t H-O cho rFng m t qu c gia khác nhau v chi phí so sánh là do

s sLn có c a các y u t s n xu t 5 các qu c gia khác nhau và m c s dDng y u t

ñ s n xu t s n ph?m là nh6ng nhân t quan tr ng quy t ñ=nh s khác bi t v chi phí

so sánh CD th quy lu t H - O phát bi u như sau: “M t qu c gia sE s n xu t nh6ng mGt hàng mà vi c s n xu t mGt hàng ñó ñòi h i nhi u m t cách tương ñ i các y u t

s n xu t mà qu c gia ñó sLn có và nh p kh?u nh6ng mGt hàng mà vi c s n xu t mGt hàng ñó ñòi h i nhi u m t cách tương ñ i nh6ng y u t s n xu t mà qu c gia ñó khan hi m”

Lý thuy t này ñã lý gi i ñư c l i ích trong thương m i qu c t là do m i

nư c ñ u hư ng ñ n chuyên môn hóa s n xu t vào các ngành s dDng nhi u y u t sLn có trong nư c BFng cách lý gi i như v y, l i th so sánh cho phép b t kỳ nư c nào cũng có th tăng thu nh p c a mình thông qua ngo i thương, ngay c khi m t

nư c s n xu t m i s n ph?m v i chi phí tuy t ñ i th p hơn m t nư c khác (ví dD trư ng h p Thái Lan 5 trên) do th= trư ng th gi i t o ra cơ h i ñ có th mua hàng hoá v i giá tương ñ i rJ hơn so v i giá ñang ñư c lưu hành trong nư c, n u không

- Eij là giá tr= kim ng ch xu t kh?u s n ph?m A c a nư c X (giá FOB)

- Eit là t>ng kim ng ch xu t kh?u c a nư c X trong m t năm

- Enj là giá tr= kim ng ch xu t kh?u s n ph?m A c a toàn th gi i

- Ent là t>ng kim ng ch xu t kh?u c a toàn th gi i trong năm

N u RCA nh hơn 1, s n ph?m không có l i th so sánh, không nên xu t kh?u mà nên nh p kh?u Nh6ng s n ph?m có RCA trong kho ng 2,5 ñ n 4,25 là nh6ng s n ph?m có l i th so sánh cao, trên 4,25 là có l i th so sánh r t cao

Tóm l i, c ba lý thuy t c> ñi n là Thuy t tr ng thương, thuy t l i th tuy t

ñ i và thuy t l i th so sánh, và thuy t H-O ñ u khIng ñ=nh vai trò c a ngo i thương nói chung và xu t kh?u nói riêng ñ i v i n n kinh t c a m i qu c gia Có th nói, các lý thuy t càng ra ñ i sau thì càng khIng ñ=nh vai trò quan tr ng c a ngo i thương và có ñư c nh6ng nghiên c u và ñánh giá sâu hơn, ph n ánh ñúng b n ch t

và phù h p v i th c ti@n phát tri n thương m i qu c t Hi n nay, có nhi u lý thuy t

m i nhưng nh6ng lý thuy t l i th tuy t ñ i c a A.Smith và l i th so sánh c a D.Ricardo v n th hi n ñư c giá tr= l n v lý lu n và th c ti@n nh t ñ=nh trong s phát tri n thương m i c a các nư c

1.2.1.3.Lý thuy t thương m i m i c a Paul Krugman

Quan ñi m c a các nhà kinh t h c hi n ñ i xu t hi n 5 giai ño n n n kinh

t phát tri n r t m nh mE v i s h i nh p kinh t và toàn c u hóa di@n ra toàn th

gi i Vi c nghi n c u m i quan h gi6a xu t kh?u và tăng trư5ng kinh t ñư c r t nhi u nhà kinh t và ho ch ñ=nh chính sách quan tâm và ti n hành nhi u nghiên c u khác nhau, tuy chưa nghiên c u nào ñưa ra ñư c k t lu n cu i cùng nhưng d a trên nh6ng nghiên c u ñó các nhà kinh t ñ u ñó ch n cho mình m t chính sách phát tri n kinh t khác nhau

Có r t nhi u qu c gia l a ch n chính sách hư ng n i t c là t p trung vào s n

xu t trong nư c, s n xu t ña d ng t t c các mGt hàng ñ thay th nh p kh?u, thu hút

ñ u tư nư c ngoài vào trong nư c ñ m5 r ng s n xu t trong nư c và áp dDng hàng

lo t các bi n pháp b o h cũng như tr c p s n xu t MDc tiêu c a chính sách này là

t n dDng ngu n nguyên li u có sLn trong nư c ñ s n xu t phDc vD nhu c u trong

nư c và lưu thông hàng hóa trong nư c ñ phát tri n kinh t Nhưng n u áp dDng chính sách này thì vai trò gi6a xu t kh?u và tăng trư5ng không ñư c coi tr ng cũng như không coi xu t kh?u là ñ ng l c ñ phát tri n kinh t N i ti p tư tư5ng c a

David Ricardo coi xu t kh?u là ñ ng l c cho phát tri n, tham gia vào phân công lao

ñ ng khu v c và qu c t , chuyên môn hóa vào s n xu t nh6ng s n ph?m mà qu c gia có l i th phát tri n

Phương pháp lu n c a chi n lư c này là vi c phân tích v vi c s dDng “l i

th so sánh và ti n hành phân công lao ñ ng qu c t ” V i vi c khuy n khích m5

c a n n kinh t ñ thu hút v n ñ u tư k thu t vào khai thác ti m năng lao ñ ng và tài nguyên ñ t nư c; chi n lư c hư ng t i ki m soát nh p kh?u và khuy n khích s n

xu t hàng xu t kh?u; chi n lư c ñánh giá cao vai trò c a xu t kh?u ñ i v i tăng trư5ng kinh t thông qua vi c t n dDng l i th t7 th= trư ng th gi i v ngu n v n, công ngh và kinh nghi m qu n lý Chính nh áp dDng chi n lư c này mà n n kinh

t nhi u nư c ñang phát tri n ñó ñ t ñư c t c ñ tăng trư5ng cao

Vi c phân tích hai lo i chính sách ngo i thương trên ñây chB mang tính khái quát chung nh6ng quan ñi m c a các nhà kinh t h c hi n ñ i Trên th c t , có r t nhi u nh6ng công trình nghiên c u ñó ñư c ti n hành nhFm ch ng ki n m i quan

h gi6a xu t kh?u và tăng trư5ng kinh t k t qu c a các nhà kinh t này khá ña

d ng cho th y tính ph c t p c a v n ñ v bài toán v n chưa có l i gi i cu i cùng

Lý thuy t thương m i m i c a P.Krugman ñó gi i thích ñư c ph n nào nh6ng v n

ñ màc lý thuy t thương m i trư c ñây chưa gi i quy t ñư c Các sách giáo khoa Kinh t h c t7 ñ u th kA XX ñ n nh6ng năm 1970, th m chí cho ñ n hi n nay ñó

gi i thích v thương m i qu c t bFng các lý thuy t c a Adam Smith (L i th tuy t

ñ i), c a David Ricardo (L i th so sánh), c a Heckscher-Ohlin (TA l các nhân

t ) Theo ñó, s khác nhau gi6a các qu c gia v các ngu n l c và v năng su t lao

ñ ng là ñ ng l c c a thương m i qu c t , d n ñ n s trao ñ>i và ñem l i l i ích cho các bên tham gia ChIng h n như Vi t Nam xu t kh?u g o sang Nga và nh p kh?u

v thi t b= ñi n; Hoa Kỳ nh p kh?u hàng d t c a Trung Qu c và xu t kh?u sang Trung Qu c máy bay Boeing

Tuy nhiên, trong thương m i qu c t l i có hi n tư ng là gi6a các nư c như

Nh t và Hàn Qu c, Pháp và ð c, M và Canada; mGc d ngu n l c cũng như năng

su t lao ñ ng không khác bi t nhi u nhưng trao ñ>i thương m i gi6a nh6ng nư c này l i khá l n Các nư c phát tri n buôn bán v i nhau không ph i chB có nh6ng s n

ph?m do khác bi t v ngu n l c hay năng su t, không ph i chB bán th này và mua

th khác mà h cũng buôn bán v i nhau cùng m t lo i s n ph?m như ôtô hoGc rư u

N u v n dDng các lý thuy t thương m i cũ nói trên sE khó gi i thắch m t cách thuy t phDc c a hi n tư ng này T7 nh6ng năm 1950 các nhà kinh t ựó phát hi n ra

v n ự này và c g ng gi i thắch bFng lý thuy t thương m i n i ngành (intra industry trade) nhưng v n chưa mang tắnh toàn di n, tri t ự đ n năm 1979, P.Krugman ựó chắnh th c ựánh d u s ra ự i c a lý thuy t thương m i m i d a trên

cơ s5 lý lu n v tắnh kinh t c a quy mô, s ựa d ng v s s5 thắch c a ngư i tiêu

d ng và c nh tranh ự c quy n

Theo P Krugman, s5 dĩ trên th gi i mGc dù ngư i ta có th l p ra r t nhi u hàng s n xu t máy bay nhưng th c t chB c n và chB có m t s ắt hãng s n xu t và cung c p máy bay cho toàn th gi i như Boing, Airbus đó là v i tắnh kinh t c a quy mô Th t v y, s n xu t quy mô l n cho phép hãng h giá thành ự n m c th p

nh t và t o nên s c m nh c nh tranh trên th= trư ng, duy trì s t n t i và có kh năng thôn tắnh các hãng khác n u có ý ự=nh gia nh p ngành Và dĩ nhiên, s n xu t quy mô l n cũng t o thu n l i cho vi c ự u tư, ng dDng k thu t và cDng ngh

m i, ự m b o và liên tDc nâng cao ch t lư ng s n ph?m

đ gi i thắch cho các hi n tư ng như ThDy đi n v7a xu t kh?u ô tô (Volvo)

l i v7a nh p kh?u ô tô (vắ dD BMW hay Phantom), c u th ngư i Anh ựá bóng cho câu l c b c a Ý và c u th Brazin thì sang ựá cho câu l c b c a Anh , P Krugman ựó vi n ự n lý do là s ựa d ng v s5 thắch c a ngư i tiêu dùng Th c t ựúng như v y Ngư i tiêu dùng Vi t Nam thắch dùng g o s n xu t 5 Thái Lan, mGc

dù Vi t Nam là nư c xu t kh?u g o ự ng th 2 th gi i

Cho t i ngày nay, lý thuy t Thương m i m i c a Paul Krugman (cùng v i s ựóng góp l n c a Bhagwati, Dixit, Helpman, NormanẦ) ựó tr5 thành lý thuy t chắnh trong ngành thương m i qu c t , b> sung cho lý thuy t l i th so sánh c a Ricardo và Heckscher-Ohlin Nh6ng nghi n c u trong lĩnh v c thương m i qu c t hơn 30 năm qua h u h t ự u d a tr n nh6ng n n t ng c a lý thuy t này

1.2.2 M i quan h gi a m c a thương m i và tăng trư ng th hi n trong các

lý thuy t tăng trư ng kinh t

1.2.2.1 Lý thuy t tăng trư ng Solow (trư ng phái tân c ựi n-tăng trư ng ngo i sinh)

Trong lý thuy t này, Solow chB ra rFng thương m i có nh hư5ng ự n m c t>ng s n lư ng c a n n kinh t nhưng không ph i là t c ự tăng trư5ng Tuy nhiên m5 c a thương m i sE thu hút v n và công ngh , ựi u này gián ti p ựóng vai trò quan tr ng vào tăng trư5ng khi mà trong lý thuy t Solow ựã khIng ự=nh vai trò c a

v n và công ngh ự i v i quá trình tăng trư5ng đóng góp quan tr ng nh t cho lý thuy t này có lE là tác ph?m c a Robert Solow; Solow (2/1956) và T.W.Swan (11/1956) ựã phát tri n m t mô hình tương ự i ựơn gi n, t ra r t phù h p v i các

s li u c a tăng trư5ng kinh t M Solow ựã ựư c vinh danh trao tGng gi i Nobel kinh t năm 1987

Quan ựi m c a Solow gi i thắch vai trò c a ự u tư ự i v i tăng trư5ng kinh

t trong ng n h n Solow ti p c n bFng hàm s n xu t Cobb- Douglas v i hai ự u vào là K và L V i m t s gi ự=nh cơ b n mô hình Solow Theo mô hình này, tăng

v n ự u tư có th giúp thúc ự?y tăng trư5ng kinh t trong ng n h n: b5i vì, tB l v n trên lao ự ng sE tăng lên (m i lao ự ng sE có nhi u v n kh dDng hơn) nhưng s n ph?m c n biên c a m i ựơn v= v n ự u tư tăng thêm l i gi m d n và n n kinh t

cu i cùng sE quay l i v i ựư ng tăng trư5ng dài h n, trong ựó GDP tăng trư5ng v i cùng t c ự như l c lư ng lao ự ng c ng thêm m t y u t ph n ánh s c i thi n năng su t

Ộđư ng tăng trư5ng >n ự=nh dài h nỢ ự t ựư c khi s n lư ng, v n và lao

ự ng tăng trư5ng v i cùng t c ự , do ựó s n lư ng bình quân trên m i lao ự ng và

v n trên m i lao ự ng là m t hFng s Mô hình Tân c> ựi n là mô hình m5 r ng c a

mô hình Harrod - Domar, v i s xu t hi n c a m t y u t m i, tăng trư5ng năng

su t Mô hình kinh ựi n này ựưa ra m t phương pháp lu n (tắnh toán tăng trư5ng) ự ựo lư ng t c ự ti n b công ngh - tăng trư5ng năng su t t>ng nhân t - total factors productivity growth (TFP) TFP ựư c tắnh bFng m c

chênh l ch gi6a t>ng m c tăng trư5ng v i m c tăng trư5ng do s ñóng góp c a

v n và lao ñ ng Tuy nhiên do b n ch t gi ng như m t nhân t còn l i sau khi ñã tr7 ñi nhân t khác (Solow residual), cho nên nó bao g m c nh6ng nhân t chưa

ñư c xác ñ=nh Rõ ràng, nhi u nhân t có th làm cho hàm s n xu t d=ch chuy n, ví

dD như nh6ng ñ>i m i v mGt công ngh hay thay ñ>i v cơ c u t> ch c Nh6ng h n

ch v i phương pháp này ñư c b c l rõ và có nhi u ngh=ch lý như trong nghiên

c u tiên phong c a Solow, tăng trư5ng thu nh p bình quân ñ u ngư i h u h t là do

y u t tăng trư5ng năng su t chi m t i 88%, nhưng m t s tính toán sau ñó l i chB

ra m t s nhân t khác có th gi i thích cho g n như toàn b tăng trư5ng, do ñó làm

gi m ph n ñóng góp còn l i c a năng su t xu ng không (0)

Solow ñã m5 r ng mô hình Harrod-Domar bFng cách:

• Thêm vào y u t lao ñ ng như m t nhân t s n xu t;

• Gi ñ=nh thu nh p gi m d n ñ i v i t7ng y u t v n và lao ñ ng riêng bi t, thu nh p tăng >n ñ=nh theo quy mô ñ i v i s tăng cân ñ i c a c hai y u t

ñó

• ðưa ra bi n s công ngh thay ñ>i theo th i gian tách bi t hoàn toàn kh i

v n và lao ñ ng

S n lư ng theo v n và tB l gi6a v n và công ngh không ph i là các nhân t

c ñ=nh như trong mô hình Harrod-Domar Nh6ng s c i ti n này làm cho s gia tăng quy mô t p trung v n ñư c tách bi t hoàn toàn kh i ti n b công ngh

*N i dung chính c a mô hình

+Các gi ñ=nh c a mô hình

-Gi ñ=nh v th= trư ng:

Xét th= trư ng là c nh tranh hoàn h o (perfect competition), v i m c l i

nhu n bình quân thông thư ng, không có l i nhu n siêu ng ch M c s n lư ng s n

xu t ra sE ñư c chia sJ gi6a ngư i ch c a v n dư i d ng ti n thuê v n (lãi su t) và

ngư i ch s c lao ñ ng, là ngư i lao ñ ng dư i hình th c là ti n lương

- Gi ñ=nh v s n xu t

ChB s n xu t duy nh t m t lo i hàng hoá (single goods) hay s n lư ng c a doanh nghi p chính là s n lư ng ñ u ra ñư c ký hi u là Y hay chính là bi n s GDP c a

n n kinh t Gi s n n kinh t có hi u su t không ñ>i v i công ngh (constant return to technology in production) Trong trư ng h p này, công ngh chB s dDng 2

Hi u su t gi m d n v i v n và lao ñ ng (diminishing returns to capital and labour) Dân s và l c lư ng lao ñ ng: Population and labour supply): dân s không ñ>i, gi ñ=nh toàn b dân s là toàn b l c lư ng lao ñ ng, có nghĩa m i ng i ñ u lao ñ ng

và dân s không thay ñ>i qua các năm

M t gi ñ=nh n6a là không có s ñ>i ti n b công ngh (no technological progress): hàm SX kô ñ>i theo th i gian, ñây là gi ñ=nh chGt và sE n i l ng theo th i gian, vì tác gi mu n t p trung vào m i quan h gi6a tích lu tư b n và tăng trư5ng

* N i dung chính và các k t lu n c a mô hình

+ N i dung chính:

Mô hình Solow gi i thích quá trình tăng trư5ng qua vai trò c a tích lu tư b n, lý

gi i qua hai m i quan h Th nh t là quan h gi6a tích lu tư b n trên m t lao ñ ng

và s n lư ng trên m t lao ñ ng (Per capita capital & capita output) Th hai là quan

h gi6a tích lu tư b n và s n lư ng ñ u ra (capital accumulation & output) T7 hàm

s n xu t Cobb-Douglas ta ñi xây d ng hàm s n xu t trên m t lao ñ ng, ta có :

α α

α α

α

Ak y L

L AK L

Y L

AK

Y = 1 − ⇒ = 1− ⇒ =

T7 hàm s n xu t trên m t lao ñ ng ta có th chB ra ngu n g c c a tăng trư5ng kinh

t (source of growth) là d a vào:

Th nh t, lư ng tư b n trên m t lao ñ ng (increases in Capital per Worker) sE làm tăng ngu n l c c a s n xu t, tuy nhiên quy lu t hi u su t gi m d n v i v n (diminishing returns to capital) sE khi n khi tăng k sE d n t i y tăng ngày càng ít ñi.(xem hình a)

Th hai, phát tri n c a ti n b công ngh (Improvement in the state of technology) làm cho s n lư ng trên m t lao ñ ng s n xu t ra v i m c tư b n cho trư c sE tăng,

do ñó, ti n b công ngh sE làm ñư ng s n lư ng d=ch chuy n (hình b)

Hình 1: Hình bi u di5n mô hình tăng trư ng Solow

+M i quan h gi6a s n l ơng và tích lu tư b n: (The Relation Between Output and Capital Accumulation): quan h này sE ñư c nghiên c u d a trên quan h gi6a I và

Y sau dó là quan h gi6a ñ u tư I và tích lu tư b n (capital accumulation) Khi xét quan h gi6a I và Y tác gi ñưa thêm ba gi ñ=nh Th nh t xét n n kinh t ñóng (closed economy), không có xu t nh p kh?u Th hai, ti t ki m tư nhân = ti t ki m công c ng (Private Savings = Public Savings), do ñó I = S + (T-G), mà T-G=0 do