Những vấn đề nghệ thuật trong tác phẩm hoàng lê nhất thống chí

Xuất phát từ thực tế này, cùng với những cứ liệu trong tác phẩm cho thấy dù đi vào những sự kiện lịch sử hiện thời nhưng tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí rõ ràng đã vận dụng những kĩ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-oOo -

NGUYỄN QUỲNH ANH

NHỮNG VẤN ĐỀ NGHỆ THUẬT

TRONG TÁC PHẨM HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-oOo -

NGUYỄN QUỲNH ANH

NHỮNG VẤN ĐỀ NGHỆ THUẬT

TRONG TÁC PHẨM HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.34

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS LÊ GIANG

TP HỒ CHÍ MINH 2012

MỤC LỤC

Mở đầu 1

Chương 1: Vấn đề văn bản và thể loại của Hoàng Lê nhất thống chí 1.1 Vấn đề tác giả và văn bản 17

1.1.1 Vấn đề tác giả 17

1.1.2 Vấn đề văn bản tác phẩm 20

1.2 Vấn đề thể loại 22

1.2.1 Lí luận về thể loại 23

1.2.2 Các quan niệm về thể loại Hoàng Lê nhất thống chí 34

1.2.3 Hoàng Lê nhất thống chí:Tiểu thuyết lịch sử 39

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Hoàng Lê nhất thống chí 2.1 Nhân vật Nguyễn Huệ 50

2.2 Nhân vật Lê Chiêu Thống 64

2.3 Nhân vật Trịnh Sâm 69

2.4 Nhân vật Đặng Thị Huệ 73

2.5 Nhân vật Nguyễn Hữu Chỉnh 76

2.6 Nhân vật binh lính 79

Chương 3: Nghệ thuật trần thuật, kết cấu và ngôn ngữ của Hoàng Lê nhất thống chí 3.1 Nghệ thuật trần thuật 87

3.2 Kết cấu 94

3.2.1 Kết cấu bên ngoài 94

3.2.2 Kết cấu bên trong 99

3.2.2.1 Cốt truyện 99

3.2.2.2 Xâu chuỗi sự kiện trong kết cấu 102

3.2.2.3 Kết cấu đa tuyến 105

3.3 Nghệ thuật xây dựng ngôn ngữ 109

3.3.1 Ngôn ngữ nhân vật 109

3.3.2 Ngôn ngữ tác giả 114

Kết luận 119

Tài liệu tham khảo 122

MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn xuôi bằng chữ Hán du nhập vào Việt Nam khá sớm, trong thời Bắc thuộc (179 TCN đến 938 sau CN) Bọn thống trị ngoại bang dùng chữ Hán làm văn tự chính thống Khi nhà nước phong kiến Việt Nam giành được chủ quyền, chữ Hán vẫn được coi là thứ chữ chính thức Trong các triều đại từ Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần ; ngoài việc dùng văn xuôi trong công việc hành chính,

chúng ta còn thấy các bài minh trên chuông, khánh, hay các bài văn bia đều

được viết bằng văn xuôi

Cho đến nay, người ta đã thống kê được bảy tiểu thuyết chương hồi chữ

Hán trong văn học Việt Nam trung đại, bao gồm: Nam triều công nghiệp diễn

chí của Nguyễn Khoa Chiêm; Việt Lam xuân thu của Nguyễn Xuân Mai; Hoan Châu ký của Nguyễn Cảnh Thị; Hoàng Việt long hưng chí do tác giả Ngô Giáp

Đậu soạn; Tây Dương Gia Tô bí lục của các tác giả Phạm Ngộ Hiên, Nguyễn Hòa Đường, Nguyễn Bá Am, Trần Trình Hiên soạn; Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu; và Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái Có thể nói rằng, trong số những tác phẩm nói trên, Hoàng Lê nhất thống chí là tác phẩm

nhận được sự quan tâm hơn cả

Hoàng Lê nhất thống chí là một trong những tác phẩm văn xuôi nổi tiếng

được ra đời từ thế kỷ XIX Tác phẩm có 17 hồi, gồm 7 hồi chính biên và 10 hồi tục biên Sách viết bằng chữ Hán theo thể chương hồi, đã được dịch bốn lần (Cát Thành, 1912; Ngô Tất Tố, 1942; Nguyễn Đăng Tấn, Nguyễn Công Liên, 1950; Nguyễn Đức Vân, Kiều Thu Hoạch, 1964), được tái bản nhiều lần, ngày

càng được nhiều người đọc và nghiên cứu

Nội dung Hoàng Lê nhất thống chí là một bức tranh xã hội rộng lớn thời

cuối Lê và thời Tây Sơn với những sự kiện chính trị và xã hội quan trọng, quyết

định cả vận mệnh dân tộc Tác phẩm đã dựng lên một bức tranh rộng lớn, phức tạp về xã hội Việt Nam từ 1767 đến năm 1802 Đây là thời gian khủng hoảng, giai đoạn đen tối nhất trong lịch sử đồng thời cũng là thời kì có nhiều biến động lớn lao trong xã hội Việt Nam Mâu thuẫn nội bộ giai cấp phong kiến và mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị với nhân dân bộc lộ gay gắt chưa từng thấy Cả một

cơ cấu xã hội cùng hình thái ý thức, tư tưởng, đạo đức bị đảo lộn và lung lay đến tận gốc rễ Đó là lịch sử cụ thể sinh động về những bước suy vong cuối cùng của triều đại Lê Trịnh, sự lớn mạnh của khởi nghĩa Tây Sơn với chân dung các nhân vật đáng chú ý nhất thời đó, sự hình thành và suy tàn nhanh chóng của triều đại Quang Trung

Điều đáng nói là tác phẩm không chỉ miêu tả các sự kiện lịch sử mà còn xây dựng những câu chuyện lịch sử, nhân vật lịch sử hết sức sống động và đầy thuyết phục Thông qua những câu chuyện ấy, hiện thực xã hội được phơi bày, những vấn đề về gia đình, văn hoá xã hội được thể hiện

Mặc dù được đánh giá là tác phẩm đỉnh cao của văn xuôi giai đoạn ấy với những thành công không thể phủ nhận, nhưng cho đến nay vẫn chưa có sự thống

nhất về thể loại của tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết chương

hồi, tác phẩm sử, kí sự lịch sử hay tiểu thuyết lịch sử? Đến nay câu hỏi này vẫn chưa có câu trả lời sau cùng nên những vấn đề nghệ thuật của tác phẩm có lẽ vẫn

là một ẩn số gợi mở nhiều hướng khai thác

Xuất phát từ thực tế này, cùng với những cứ liệu trong tác phẩm cho thấy

dù đi vào những sự kiện lịch sử hiện thời nhưng tác giả của Hoàng Lê nhất

thống chí rõ ràng đã vận dụng những kĩ thuật của tiểu thuyết để tạo nên một thế

giới nhân vật đông đảo với các sự kiện đan cài vào nhau hết sức phức tạp, chúng

tôi quyết định chọn đề tài “Những vấn đề nghệ thuật trong tác phẩm Hoàng

Lê nhất thống chí” nhằm tìm hiểu tác phẩm theo hướng thi pháp một cách hệ

thống, để chứng minh rằng đây chính là tiểu thuyết lịch sử có vị trí quan trọng trong thể loại tiểu thuyết nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

II LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Dù bộ sách không có bản gốc, chỉ là những bản chép tay, nhưng từ khi tác phẩm ra đời cho đến nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về nhiều khía

cạnh sử học cũng như văn học Điều này khẳng định sự đóng góp của Hoàng Lê

nhất thống chí đối với sự phát triển của văn xuôi Việt Nam thời trung đại Tuy

nhiên, hiện nay vấn đề tác giả, thể loại, văn bản của Hoàng Lê nhất thống chí

chưa phải là đã được minh định rõ ràng Hơn nữa, những vấn đề nghệ thuật của tác phẩm cũng chưa phải đã được nghiên cứu toàn diện

Về tác giả, có nhiều ý kiến khác nhau nhưng nhìn chung đều khẳng định đây là tác phẩm của Ngô gia văn phái, với các tác giả: Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du, Ngô Thì Thiến (có bản ghi là Ngô Thì Thuyến) và Ngô Thì Nhậm Năm 1987,

Phạm Tú Châu trong Luận văn Phó Tiến sĩ Mấy vấn đề mấu chốt của Hoàng Lê

nhất thống chí : Văn bản - tác giả - thể loại trên cơ sở khảo sát các luận điểm đã

có; chứng cứ từ Vũ trung tùy bút, Ngô gia thế phả, Văn tịch chí trong Lịch triều

hiến chương loại chí, Đăng Khoa lục sư giảng và Hậu Lê thống chí; đồng thời

xem xét tư tưởng tình cảm, các mốc thời gian tương ứng của từng tác giả đã nghiêng về kết luận Ngô Thì Chí sáng tác 7 hồi đầu, 7 hồi giữa có nhiều khả năng do Ngô Thì Du viết, 3 hồi cuối có cách viết khác với 14 hồi đầu có thể do

Ngô Thì Thiến viết, còn Ngô Thì Nhậm tuy được Đăng Khoa lục sư giảng ghi là tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí và xét về mặt trải nghiệm thì ông rõ ràng là

người có ưu thế hơn nhưng vẫn còn nhiều điểm chưa ổn trong việc xác định thời gian viết và số hồi có thể do ông viết vì vậy tác giả công trình này cho rằng khó

có thể loại bỏ vai trò của Ngô Thì Nhậm nhưng cũng ít có khả năng ông là tác giả trực tiếp

Về văn bản, được đề cập bước đầu qua nhận xét vắn tắt của Ngô Tất Tố

trong lời Cùng bạn đọc ở cuối bản dịch (bản in lần 2, Nxb Văn hoá, H.1958,

tr.417):

Hoàng Lê nhất thống chí bằng chữ Hán, không có bản in Cuốn

sách mà tôi đã dùng để dịch tập này lại là bản sao, không phải bản chính của Ngô Gia văn phái Bởi sự sao chép cẩu thả nên bản sao đó còn có nhiều chỗ lẫn lộn Tuy đã hết sức cân nhắc so sánh nhưng tôi không dám chắc rằng trong bản dịch này đã khỏi sai xuyễn, nhất là những chữ thuộc

về tên đất, tên người

Vậy mong các bạn đọc nếu thấy chỗ nào sai lộn, viết thư về nhà xuất bản mà chỉ giáo cho, để khi tái bản sửa lại, tôi rất cảm ơn”

Năm 1964, trong Lời giới thiệu tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí, các

dịch giả Nguyễn Đức Vân, Kiều Thu Hoạch khẳng định: nhận xét về văn bản trên đây của Ngô Tất Tố là đúng, nhưng cách dịch còn tuỳ tiện, không theo đúng nguyên tác của các bản dịch trước, nhất là bản dịch của Ngô Tất Tố, vì bản dịch này chẳng những đã bỏ không dịch một số câu thơ, một số bài thơ, một đoạn dài

ở phần cuối tác phẩm như bản dịch của Cát Thành, mà còn “thêm bớt có phần tuỳ tiện hoặc không cần thiết” và nhất là đã chia 17 hồi thành 21 thiên không theo nguyên văn Các dịch giả đã chọn bản A.22 làm bản nền và đối chiếu với một bản của Viện Văn học (bản này bị mất từ năm 2008) và 4 bản khác của thư viện Hán Nôm là các bản A.883, VHv.154, vHv.1296, VHv.1534, do đó bản dịch năm 1964 được đánh giá là bản dịch tốt hơn cả Song, Phạm Tú Châu trong

luận án phó tiến sĩ “Mấy vấn đề mấu chốt của Hoàng Lê nhất thống chí: tác giả

- văn bản – thể loại” lại cho rằng đây chưa phải là bản dịch dựa trên một văn

bản được chỉnh lý, hiệu đính đầy đủ và hoàn chỉnh, vì thế nên chọn bản A.22 làm bản nền còn các bản khác chỉ để tham khảo

Về thể loại, Hoàng Lê Nhất thống chí được đánh giá là tác phẩm xuất sắc

đặt nền móng cho sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam Mặc dù được giới nghiên cứu rất quan tâm nhưng có lẽ do những phức hợp trong nội hàm tác phẩm nên cho đến nay vấn đề thể loại của tác phẩm vẫn chưa thể xác quyết

Những năm đầu thế kỉ XX căn cứ vào cách phân loại tác phẩm và lời giới

thiệu ở các cuốn sách dịch ta thấy Hoàng Lê Nhất thống chí được xếp vào loại

chí - truyện chí (1942, Ngô Tất Tố), truyện kí (Lê Quí Đôn trong Nghệ văn chí

sách Đại Việt thông sử và Phan Huy Chú trong Văn tịch chí), tiểu thuyết - tiểu thuyết lịch sử (1950, Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu; 1958, Đào Duy Anh trong tựa tái bản sách Hoàng Lê Nhất thống chí)

Từ những năm 80 trở đi phần đa các ý kiến đều xếp Hoàng Lê Nhất thống

chí vào loại : truyện kí (2005, Bùi Duy Tân trong chuyên luận Theo dòng khảo luận văn học Trung đại Việt Nam) - kí sự lịch sử (1999, Nguyễn Lộc trong sách Văn học Việt Nam, nửa cuối thế kỉ XVIII- hết thế kỉ XIX) và tiểu thuyết Tuy thừa

nhận Hoàng Lê Nhất thống chí là tiểu thuyết nhưng các nhà nghiên cứu cũng

chưa ngã ngũ nên xếp tác phẩm này vào loại nào của tiểu thuyết Có ý kiến xếp

Hoàng Lê Nhất thống chí vào loại tiểu thuyết lịch sử (1968, Đỗ Đức Dục:Tính cách điển hình trong Hoàng Lê Nhất thống chí; 1990, Hoàng Hữu Yên: Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX; 2004, Lê Huy Tiêu: Ảnh hưởng của Tam Quốc Diễn Nghĩa đối với Nhâm Thìn Lục của Triều Tiên và Hoàng Lê nhất thống chí của Việt Nam; 2007, Trần Quang Minh người viết bài

phân tích tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí trong công trình Văn học trung đại

do Nguyễn Đăng Na chủ biên để phục vụ cho dự án đào tạo giáo viên THCS của

Bộ Giáo dục và Đào tạo), nhưng cũng không ít ý kiến cho rằng tác phẩm này

chính là tiểu thuyết chương hồi (1987, Phạm Tú Châu trong Luận văn Phó Tiến

sĩ Mấy vấn đề mấu chốt của Hoàng Lê nhất thống chí : Văn bản – tác giả - thể

loại; 2001, Nguyễn Phạm Hùng với bài Vấn đề thể loại trong văn học Việt Nam

thời trung đại trong sách Trên hành trình văn học Trung đại; 2001, Nguyễn

Đăng Na: Tiểu thuyết chương hồi Trung đại Việt Nam; 2004, Lã Nhâm Thìn:

Phân tích văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại; 2005, Vũ Thanh Hà

trong bài Hoàng Lê nhất thống chí và thể loại tiểu thuyết chương hồi trong văn

học Việt Nam)

Năm 2005, trong sách Thi pháp văn học trung đại Việt Nam, Trần Đình

Sử cho rằng: “Văn học Việt Nam trung đại có ba bộ tiểu thuyết chương hồi, viết

bằng chữ Hán Đó là bộ Nam triều công nghiệp diễn chí, còn gọi là Việt Nam

khai quốc chí truyện gồm 8 quyển do Nguyễn Khoa Chiêm, tước Bảng trung hầu

soạn vào năm 22 đời chúa Minh Vương 1719 ở Đàng Trong Tây Dương Gia Tô

bí lục gồm 9 quyển do các tác giả Phạm Ngộ Hiên, Nguyễn Hòa Đường,

Nguyễn Bá Am, Trần Trình Hiến soạn và Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia

văn phái (gồm Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du và một số danh sĩ khác - theo Kiều Thu Hoạch Có thể gồm cả Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Thiến - theo Phạm Tú

Châu), gồm 17 hồi Hoàng Lê nhất thống chí hoàn toàn theo mô hình chương

hồi Trung Quốc Mỗi hồi chứa đựng một số sự kiện chính, có một câu đối ở đầu hồi (hồi mục), tóm gọn nội dung sự kiện Cách trần thuật mở đầu bằng niên hiệu lịch sử Cách dẫn chuyện bằng “nói về”, “lại nói”, “chuyện chia thành hai mối”

y như cách kể của tiểu thuyết chương hồi” [137, tr.302] Cuối cùng, tác giả nhận xét: Hoàng Lê nhất thống chí tuy cũng có miêu tả hoạt động quân sự nhưng

thiên về miêu tả cục diện chính trị và nhiều mặt của đời sống xã hội, đặc biệt là

bộ mặt tinh thần của nhiều tầng lớp xã hội Nhìn chung có thể xem Hoàng Lê

nhất thống chí là một cuốn tiểu thuyết sử thi

Cũng có tác giả còn phân vân không biết nên xếp Hoàng Lê Nhất thống

chí vào loại nào cho phải Trên tạp chí Nghiên cứu văn học (số 7 - 1961) trong

bài viết: “Mối quan hệ lâu đời và mật thiết giữa văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc”, Đặng Thai Mai cho rằng: “Các nhà văn cổ điển nước ta cũng đã

có những cố gắng để viết những truyện ngắn, truyện dài, lối viết truyện ngắn

theo thể truyền kỳ đã thành một truyền thống Một tập ký sự như cuốn Hoàng Lê

nhất thống chí là một tập sáng tác có ý nghĩa tiểu thuyết lịch sử viết theo kiểu

tiểu thuyết chương hồi của văn học Trung Hoa Văn tự, văn thể là của Trung Quốc, nhưng nội dung là của Việt Nam” [104, tr.10] Bài viết đã đề cập đến ảnh

hưởng của văn học Trung Hoa tới Hoàng Lê nhất thống chí, đặc biệt về mặt hình thức và đặt ra vấn đề: Hoàng Lê nhất thống chí là một tập kí sự lịch sử hay là

một tiểu thuyết lịch sử?

Gần đây một số tác giả nghiên cứu lại xếp Hoàng Lê Nhất thống chí vào thể loại chí Do các tiêu chí phân loại phức tạp nên chúng tôi khảo sát trở lại các quan điểm khác nhau về thể loại của tác phẩm Hoàng Lê Nhất thống chí, xem

xét cơ sở khởi phát những quan điểm đó và đưa ra quan điểm của mình trong chương một của luận văn

Bên cạnh những bài viết về thể loại, còn có một số bài nghiên cứu chuyên sâu về nội dung phản ánh, giá trị tư tưởng, nghệ thuật và nhân vật của tác phẩm

Hoàng Lê Nhất thống chí như Đỗ Đức Dục trong tạp chí Văn học, năm 1968,

nghiên cứu Tính cách điển hình trong Hoàng Lê nhất thống chí không chỉ khẳng

định đây là tiểu thuyết lịch sử, ông còn đánh giá cao trình độ tiểu thuyết ở

Hoàng Lê nhất thống chí “là một cuốn tiểu thuyết lịch sử…Điều đặc sắc nhất

của chủ nghĩa hiện thực trong Hoàng Lê nhất thống chí là ở sự mô tả những

nhân vật, những tính cách con người… đi sâu vào tâm lý nhân vật…đã đạt được một trình độ khá cao trong việc xây dựng tính cách điển hình, góp phần vào phương pháp hiện thực chủ nghĩa trong văn học Việt Nam thời Lê mạt”[27]

Ngoài ra còn có thể kể đến bài giới thiệu sách Hoàng Lê nhất thống

chí(1964) của dịch giả Kiều Thu Hoạch, bài nghiên cứu Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, nội dung và nghệ thuật (1977) của Trần Nghĩa, Đây là những bài

viết có giá trị về nội dung phản ánh hiện thực và nghệ thuật xây dựng nhân vật

trong Hoàng Lê nhất thống chí

Đặc biệt năm 1976, Nguyễn Lộc đã có một công trình nghiên cứu qui mô

về Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII-nửa đầu thế kỉ XIX trong đó Chương

5 của phần thứ hai giới thiệu, bàn luận về những vấn đề thuộc lai lịch của tác

phẩm Hoàng Lê nhất thống chí như văn bản, tác giả và thời điểm ra đời, tính

chất thể loại Hơn nữa, ngòi bút của tác giả còn đi sâu phân tích khái quát giá trị hiện thực cũng như nghệ thuật của tác phẩm

Năm 1977, trong Hoàng Lê nhất thống chí, văn bản, tác giả và nhân vật,

Phạm Tú Châu đã đặt vấn đề liên quan đến tác giả của tác phẩm, một vấn đề chưa phải là đã được thống nhất trong giới nghiên cứu, đồng thời còn có những nhận xét, phân tích rất thú vị và bổ ích về một số nhân vật nữ đã từng “buông rèm nhiếp chính”

Năm 1980, Nguyễn Văn Hoàn khẳng định: “Hoàng Lê nhất thống chí,

trên cơ sở tôn trọng và phản ánh trung thành các sự kiện lịch sử đương thời, đã dẫn người đọc đến nhận thức về sự sụp đổ của nhà Lê cũng như các phe phái phong kiến khác là không thể tránh khỏi” [60, tr.372]

Theo Phạm Thế Ngũ, soạn giả của công trình Việt Nam văn học sử giản

ước tân biên (1996), thì:

Tác giả (họ Ngô thì) chủ trương chép lại câu chuyện vua Lê thống

nhất đất nước Nhất thống có nghĩa là thu quyền hành về một mối

Nguyên từ khi trung hưng ở Thanh Hóa rồi ra Thăng Long, nhà Lê tuy làm vua song hầu như chỉ có hư vị, các chúa Trịnh lập phủ riêng để xét đoán mọi việc quốc gia Trong nước ta thời bấy giờ có vua lại có chúa, quyền bính không thống nhất Đến hậu bán thế kỷ 18, sau khi Trịnh Sâm mất, kiêu binh làm loạn nhà chúa suy vi Rồi Tây Sơn ra Bắc, Nguyễn

Huệ lật đổ ngôi chúa đem quyền trị nước mà họ Trịnh đã chia đoạt, trả lại

cho một mình vua Lê Đó chính là cái ý nghĩa của tựa đề Hoàng Lê nhất

thống chí

Truyện khơi lên từ những năm cuối đời Trịnh Sâm trải ra cho mãi đến khoảng đầu triều Nguyễn khi di hài vua Lê Chiêu Thống từ Trung Hoa được đưa về nước Tuy là chép theo sát sự thật lịch sử, song muốn cho hấp dẫn, tác giả trình bày ra lối tiểu thuyết, chia làm 17 hồi, mỗi hồi đầu có hai câu thơ làm mào, cuối có hai câu thơ kết thúc Tự sự có đoạn mạch, trên dưới liên lạc, trước sau hồi cố, tình tiết lại ly kỳ, đọc qua thấy phong vị của một tiểu thuyết Tàu,… [116, tr.227]

Cũng trong năm 1996, Kiều Thu Hoạch đã bàn về giá trị hiện thực của tác

phẩm Hoàng Lê nhất thống chí: “Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm có

quy mô, phản ánh hiện thực của một thời đại vừa đau thương vừa hùng tráng trong lịch sử nước ta Bằng sự kết hợp tài tình giữa bút pháp lịch sử và nghệ thuật mô tả sinh động đã làm cho tác phẩm có được cả chiều sâu, lẫn chiều rộng

của sự phản ánh hiện thực Tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí là bằng chứng về

sự trưởng thành chất sử thi của văn học Việt Nam trung đại, đồng thời cũng cho thấy một sự nhìn nhận mới về văn xuôi của cha ông ta trong truyền thống trọng văn vần hơn văn xuôi Thực ra, văn xuôi nước ta đã từng có những tác phẩm có

giá trị như: Lĩnh nam chích quái, Việt điện u linh, Truyền kỳ mạn lục, Thượng

kinh kí sự, Vũ trung tùy bút, Tang thương ngẫu lục nhưng so với tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí thì chưa thể sánh bằng cả về quy mô và giá trị nghệ

thuật” [58, tr.27]

Năm 2001, Nhà xuất bản Giáo dục cho phát hành cuốn Đặc điểm văn học

Việt Nam trung đại: những vấn đề văn xuôi tự sự của tác giả Nguyễn Đăng Na

Đây là một công trình nghiên cứu về những đặc điểm quan trọng của văn xuôi

trung đại nói chung, tiểu thuyết chương hồi nói riêng Khi đánh giá về Hoàng Lê

nhất thống chí, Nguyễn Đăng Na cho rằng, “Với nhan đề Hoàng Lê nhất thống chí trước hết họ Ngô mặc nhiên khẳng định tác phẩm của mình là sử không phải

là văn, bởi lẽ chí là một trong ba lối viết sử của thể kỉ truyện Song, khi đọc, ta

không khỏi ngạc nhiên nhận thấy rằng, tác phẩm này không thuộc loại hình lịch

sử, mà thuộc loại hình văn chương; chẳng những thế, nó còn là tác phẩm văn

chương đặc sắc” [107, tr.88] Nguyễn Đăng Na cũng cho rằng, Hoàng Lê nhất

thống chí là tiểu thuyết đầu tiên và duy nhất phá bỏ lối kể chuyện theo trình tự

thời gian Các nhà văn họ Ngô Thì đã vượt qua lối kể chuyện theo tuyến tính

“văn xuôi tự sự quẩn quanh trong bút pháp viết sử, để đưa tiểu thuyết chương hồi tới bên kia bờ của văn học đích thực” [107, tr.89]

Năm 2005, trong Từ điển Văn học (bộ mới), người biên soạn viết “Về phương diện nghệ thuật, thành công của Hoàng Lê nhất thống chí là sự kết hợp

hài hoà giữa chân lý lịch sử với chân lý nghệ thuật Trong bộ sách tự sự viết theo lối chương hồi của Việt Nam thì đây là một tác phẩm có chất lượng nổi trội nhất Chỉ riêng hai hồi cuối, hình như mới được chép thêm về sau cho rõ cái kết cục “nhất thống”, nên khô khan và sơ lược” [55, tr.615]

Năm 2008, trong cuốn sách Văn học Trung đại Việt Nam thế kỉ X-cuối thế

kỉ XIX do Đoàn Thị Thu Vân chủ biên, Lê Thu Yến cũng điểm qua những nét

chính về đề tài, hoàn cảnh sáng tác tác phẩm, tác giả, nội dung phản ánh và nghệ

thuật của Hoàng Lê nhất thống chí

Trên tạp chí Giáo dục (số 205- tháng1/2009) Trương Xuân Tiếu cũng đã nghiên cứu về Hoàng Lê nhất thống chí với bài viết có nhan đề: Tiếp cận đoạn

trích hồi thứ 14 viết về chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa theo hướng khám phá đặc sắc nghệ thuật Bằng việc phân tích các đặc điểm nghệ thuật được sử dụng

trong hồi 14, tác giả bài báo làm nổi rõ tài năng nghệ thuật của các nhà văn họ Ngô Tác giả bài viết còn khẳng định: “Dưới ngòi bút của nhà văn họ Ngô, hình tượng vua Quang Trung và đoàn quân Tây Sơn được thể hiện thật đẹp đẽ Đó là

những người anh hùng yêu nước, ra trận trong tâm thế chủ động, công đồn trong khí thế tiến công; và đã đánh bại quân Thanh xâm lược bằng tinh thần quyết chiến quyết thắng, bằng tư thế hùng dũng, đứng trên đầu quân thù Vẻ đẹp của vua Quang Trung và của nghĩa quân Tây Sơn trong đoạn văn này chính là vẻ đẹp của dân tộc ta giai đoạn cuối thế kỷ XVIII Chính vẻ đẹp ấy đã góp phần tô thắm truyền thống chống xâm lăng của đất nước Đại Việt anh hùng.”[159, tr.30] Mặt khác, tác giả bài báo cũng đã làm nổi rõ nghệ thuật trào phúng; tố cáo bản chất xấu xa, bỉ ổi, phản nước hại dân của ông vua phản động Lê Chiêu Thống

Như vậy, Trương Xuân Tiếu đã nói nhiều về chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa để từ đó khẳng định, ngợi ca công lao của vua Quang Trung và nghĩa quân Tây Sơn Bên cạnh đó, tác giả bài báo ít nhiều đã đi vào khám phá nghệ thuật xây dựng nhân vật trong đoạn trích Song do giới hạn trong một hồi, nên tác giả chưa bao quát hết nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật của tác phẩm

Về nhân vật, Nguyễn Lương Bích – Phạm Ngọc Phụng khi Tìm hiểu thiên

tài quân sự của Nguyễn Huệ (1977) đã cung cấp cho ta những khía cạnh về tài

trí mưu lược, đánh đâu thắng đấy của ông Từ đó, các tác giả đã khẳng định tài năng quân sự của nhân vật này Năm 1968, Đỗ Đức Dục cũng trình bày một số đặc điểm cơ bản, khái quát một số nhân vật điển hình, tiêu biểu và nổi bật trong tác phẩm Với sự chắt lọc và lựa chọn những chi tiết sắc sảo, Đỗ Đức Dục đã tái

hiện lại chân dung của các nhân vật trong bài viết Tính cách điển hình trong

Hoàng Lê Nhất thống chí

Phạm Tú Châu ở bài viết Những nhân vật nữ trong Hoàng Lê Nhất thống

chí (Tạp chí Văn học, Số 1/1978) đã đi sâu phân tích hành động, tính cách của

một số nhân vật nữ trong tác phẩm như : công chúa Ngọc Hân, Đặng Thị Huệ,

Dương Thị Ngọc Hoan; đồng thời phán đoán hai nhân vật Thánh mẫu thái tôn

và bà nội thế tử Tông là một Còn trong bài Đọc lại Hoàng Lê nhất thống chí

(tạp chí Văn học, Số 2/1979) tác giả một lần nữa đánh giá cao về mặt tư liệu lịch

sử phong phú, cũng như về mặt nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Hoàng Lê

nhất thống chí Tuy nhiên, điểm nhấn trong bài viết này là tác giả đi sâu phân

tích hồi thứ 12, nghiên cứu những tư liệu xoay quanh âm mưu thôn tính nước ta của giặc Thanh để làm rõ tính cánh của 3 nhân vật tiêu biểu cho triều Thanh: Tôn Sĩ Nghị, Càn Long, Tôn Vĩ Thanh

Ngoài ra còn có những công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của tiểu

thuyết chương hồi Trung Quốc đối với Hoàng Lê nhất thống chí

Trên tạp chí Nghiên cứu Văn học (số 7 - 1961) có bài “Mối quan hệ lâu

đời và mật thiết giữa văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc” của Đặng Thai Mai Trong bài viết này, khi nhận xét về các nhà văn cổ điển Việt Nam, Đặng Thai Mai cho rằng: “Các nhà văn cổ điển nước ta cũng đã có những cố gắng để viết những truyện ngắn, truyện dài Lối viết truyện ngắn theo thể “truyền kỳ” đã

thành hẳn một truyền thống Một tập “ký sự” như cuốn Hoàng Lê nhất thống chí

là một tập sáng tác có ý nghĩa tiểu thuyết lịch sử viết theo kiểu tiểu thuyết

chương hồi của văn học Trung Hoa Văn tự, văn thể là của Trung Quốc, nhưng

nội dung là của Việt Nam” [104, tr.10]

Trên tinh thần tìm hiểu mối quan hệ tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc với những nước “đồng văn” trong khu vực Đông Á, năm 1992, Phạm Văn Thắm, tác giả bài báo điểm lại những bài viết, những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Hán văn ngoài lãnh thổ Trung Quốc, trong đó có công trình nghiên cứu của ông Trịnh A Tài Với việc chia tiểu thuyết Hán văn Việt Nam ra làm bốn

loại lớn: tiểu thuyết truyền thuyết thần thoại, tiểu thuyết truyền kỳ, tiểu thuyết

diễn nghĩa lịch sử và tiểu thuyết bút ký Trong loại diễn nghĩa lịch sử, tác giả

phân tích bốn tác phẩm Hoàng Việt xuân thu; Việt Nam khai quốc chí truyện;

Hoàng Lê nhất thống chí; Hoàng Việt long hưng chí, từ đó rút ra kết luận: Về

hình thức nghệ thuật, thể loại diễn nghĩa lịch sử Việt Nam giống với tiểu thuyết diễn nghĩa lịch sử Trung Quốc ở phần mở đầu và phần kết của mỗi hồi Sự khác

biệt lớn giữa thể loại diễn nghĩa lịch sử Việt Nam với Trung Quốc ở chỗ: đội ngũ sáng tác và việc lựa chọn sự kiện lịch sử để miêu tả

Ngoài ra, còn rất nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về tác phẩm Hoàng

Lê nhất thống chí trong các sách tham khảo, tạp chí chuyên ngành mà chúng tôi

không có điều kiện tiếp cận; và chắc chắn những tư liệu có được sẽ chưa đầy đủ

Nhưng với khối lượng các bài nghiên cứu khá lớn này đã cho thấy: Hoàng Lê

nhất thống chí thực sự được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm và đạt nhiều thành

quả quan trọng

Như vậy, điểm chung của các bài viết, các công trình nghiên cứu đều thừa nhận tính lịch sử cũng như chất tiểu thuyết của tác phẩm nhưng xếp tác phẩm vào thể loại nào vẫn chưa có một nhận định thống nhất Mặt khác, các vấn đề nghệ thuật của tác phẩm hầu hết mới chỉ được nhận xét tổng quát trong các sách viết về lịch sử văn học hoặc có những bài viết chuyên sâu thì lại chỉ đi vào một phương diện nhất định Một tác phẩm được đánh giá là đỉnh cao của văn xuôi giai đoạn cuối thế kỉ XVIII, và là kết tinh tinh hoa của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam giai đoạn này vậy mà vẫn chưa có một công trình nào chuyên sâu nghiên cứu về nghệ thuật thể hiện quả là một lỗ hổng lớn Điều này có lẽ cũng một phần xuất phát từ những nghi vấn về thể tài của tác phẩm chăng? Từ đây có thể thấy việc phân tích tác phẩm một cách hệ thống từ góc độ thi pháp là một

cánh cửa lớn còn bỏ ngỏ Đề tài “Những vấn đề nghệ thuật trong tác phẩm

Hoàng Lê nhất thống chí” hi vọng sẽ mở ra và lấp đầy phần nào cánh cửa ấy

III ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Luận văn đi vào tìm hiểu những vấn đề nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử trong tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí để khẳng định về phương diện thể loại

đồng thời nghiên cứu sâu về một số phương diện nghệ thuật của tác phẩm

Phạm vi chúng tôi lựa chọn nghiên cứu chính là tác phẩm Hoàng Lê nhất

thống chí trên cơ sở đối chiếu với cứ liệu lịch sử để làm rõ xu hướng nhân vật

lịch sử, sự kiện lịch sử đã được phản ánh và thể hiện như thế nào trong tác phẩm

từ đó tìm hiểu về những vấn đề nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử trong tác phẩm này

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

1 Phương pháp loại hình: đây là phương pháp cần thiết giúp chúng tôi đi

vào tìm hiểu, thẩm định tác phẩm trên cơ sở hệ thống lý luận về tiểu thuyết lịch sử

2 Phương pháp hệ thống: giúp tập hợp tư liệu theo những hệ thống nhất

định, cung cấp những dữ liệu cơ sở tin cậy cho những kết luận của luận văn và đảm bảo tính chính xác khoa học Phương pháp này được sử dụng như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho phương pháp loại hình

3 Phương pháp lịch sử: Hoàng Lê nhất thống chí là tác phẩm thuộc dạng

lịch sử nên ta không thể không xem xét nó trong phương pháp lịch sử - cụ thể

4 Phương pháp so sánh: nhằm đối chiếu, so sánh để thấy được từ những sự

kiện lịch sử, những nhân vật có thật mà nhà văn đã xây dựng nên một hệ thống các sự kiện các nhân vật văn học như thế nào; đồng thời so sánh với các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử khác để thấy rõ đặc trưng về nghệ thuật

của tiểu thuyết lịch sử trong Hoàng Lê nhất thống chí

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số thao tác cần thiết khác như: liệt kê,

phân tích, cảm thụ… để việc đi vào tìm hiểu những vấn đề nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử trong tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí được sâu sắc và toàn

diện hơn

Việc vận dụng linh hoạt các phương pháp đã nêu trên sẽ giúp cho việc diễn tả thêm sinh động Đồng thời sẽ vạch ra hướng giải quyết nhất quán trong suốt quá trình viết

V Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Về khoa học: Luận văn góp phần làm rõ các cơ sở lí luận để xác định thể loại, nhân vật và khai thác một số yếu tố nghệ thuật của tác phẩm

Về thực tiễn: Đề tài nghiên cứu sẽ là một tư liệu nhỏ giúp người đọc tiếp cận với lý thuyết về kí sự lịch sử, tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết chương hồi, những vấn đề tưởng như đã cũ nhưng không phải là đã hoàn toàn thống nhất

Đặc biệt với việc xác định thể loại của tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí sẽ

giúp cho việc nghiên cứu tác phẩm này trở nên dễ dàng hơn, nhất quán hơn

VI ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

Với đề tài Những vấn đề nghệ thuật trong tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí, chúng tôi hi vọng sẽ đưa đến một cái nhìn hệ thống về thi pháp trong

tác phẩm này Bằng thủ pháp hư cấu những yếu tố lịch sử, các tác giả của Hoàng

Lê nhất thống chí đã góp phần làm rõ bộ mặt của chế độ phong kiến Lê - Trịnh

và bức tranh toàn cảnh về phong trào Tây Sơn giúp người đọc có được cái nhìn toàn diện về hiện trạng xã hội bấy giờ

Bên cạnh đó, thông qua việc tìm hiểu này để thấy rõ hơn những cách tân,

sáng tạo của các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí trong việc tiếp thu và thể hiện

một thể loại vốn xuất phát từ Trung Quốc, từ đó thấy được sự tiếp thu và tiếp biến của thể loại này trong văn học Việt Nam như thế nào

VII CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Vấn đề văn bản và thể loại của Hoàng Lê nhất thống chí

1.2.2 Các quan niệm về thể loại Hoàng Lê nhất thống chí

1.2.3 Hoàng Lê nhất thống chí:Tiểu thuyết lịch sử

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Hoàng Lê nhất thống chí

2.1 Nhân vật Nguyễn Huệ

2.2 Nhân vật Lê Chiêu Thống

3.2.1 Kết cấu bên ngoài

3.2.2 Kết cấu bên trong

3.2.2.1 Cốt truyện

3.2.2.2 Xâu chuỗi sự kiện trong kết cấu

3.2.2.3 Kết cấu đa tuyến

3.3 Nghệ thuật xây dựng ngôn ngữ

3.3.1 Ngôn ngữ nhân vật

3.3.2 Ngôn ngữ tác giả

Chương 1 VẤN ĐỀ VỀ VĂN BẢN VÀ THỂ LOẠI

CỦA HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

1.1 Vấn đề tác giả và văn bản

1.1.1.Vấn đề tác giả

Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm có nhiều tác giả Bản chính của

tác phẩm không còn nên việc xác định ai là tác giả của những hồi nào thì hiện nay vẫn còn là vấn đề đòi hỏi sự khảo sát tỉ mỉ của nhiều nhà nghiên cứu Phần lớn các tài liệu đều cho rằng Ngô Thì Chí là người đã viết bảy hồi đầu gọi là phần chính biên Mười hồi tiếp theo là phần tục biên, trong đó có bảy hồi là do Ngô Thì Du viết, còn ba hồi viết có tính chất chắp vá chưa xác định được chính xác tác giả

Thực tế chúng ta đều biết, Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm có giá

trị to lớn đối với lịch sử, cũng như với nền văn học dân tộc Vì vậy, việc xác định ai là tác giả, quan điểm sáng tác, tư tưởng của họ như thế nào sẽ tạo điều kiện giúp chúng ta cảm và hiểu đúng hơn về tác phẩm, cũng như giá trị của nó

Nhưng một điều hết sức khó khăn cho việc nghiên cứu Hoàng Lê nhất

thống chí là hiện nay tác phẩm không còn bản gốc, chỉ tồn tại dưới dạng dị bản,

(có tới mười dị bản, mà tên tác giả mỗi bản chép mỗi khác, không có ghi chép gốc nào về tác giả) Như vậy, cho đến nay vẫn còn tồn tại các thuyết khác nhau

về tác giả Hoàng Lê nhất thống chí Nhưng qua nghiên cứu và khảo sát dựa trên

các thư tịch cũ, Phạm Tú Châu đã cho rằng: ý kiến tựu trung xoay quanh bốn người (sắp xếp theo thứ tự trước sau và mức độ chắc chắn) là Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du, Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Thiến Chưa có một lý do gì chắc chắn để loại

trừ một người nào đó trong số bốn người trên, nhưng cũng chỉ hai tác giả Ngô Thì Chí và Ngô Thì Du là có tư liệu ghi nhận cụ thể

Ngô Thì Chí (1753-1788) tự là Học Tốn, hiệu là Uyên Mật, là con thứ hai của Ngô Thì Sĩ (1725 - 1780) Ông từng đỗ á nguyên hương tiến và làm quan đến chức Thiêm thư bình chương Năm 1787, khi Vũ Văn Nhậm được Nguyễn Huệ sai ra Bắc diệt Nguyễn Hữu Chỉnh, Ngô Thì Chí cùng Trần Danh Án, Vũ

Trinh chạy theo Lê Chiêu Thống đến Chí Linh.Ông dâng bản Trung hưng sách,

trình bày kế sách khôi phục nhà Lê Kế sách của ông đã được Lê Chiêu Thống khen ngợi và ông được cử đi Lạng Sơn liên lạc với Nguyễn Đình Túc qui tập những quan lại lưu vong đang hoạt động ở Cao Bằng vào năm 1788 Nhưng mới đến huyện Phượng Nhỡn (Hà Bắc) thì bị bệnh, rồi qua đời ở Gia Bình Ngô Thì Chí là một người có tài thơ văn, lại làm quan Nội hàn viện (chức quan văn trong

nội các), do đó ông có điều kiện để sáng tác thơ văn Ngoài Hoàng Lê nhất

thống chí, ông còn để lại Học phi thi tập, Học phi văn tập, Hòa mầu khoa sở

được tập hợp trong Ngô gia văn phái với cái tên Học tốn công di thảo

Riêng về tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí thì nhiều nhà nghiên cứu đều cho rằng Ngô Thì Chí là tác giả của bảy hồi đầu Ngô gia thế phả (cuốn gia phả của dòng họ Ngô Thì), khi chép về Ngô Thì Chí viết: “Tác phẩm có Thi văn tập,

Tân đàm văn tính và bảy hồi An Nam nhất thống chí” Trong Vũ trung tuỳ bút,

Phạm Đình Hổ cũng nói rõ về việc ghi chép tường tận những chuyện trong cung

phủ của Ngô Thì Chí Hay trong Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú cũng có chép: “An Nam nhất thống chí một quyển, Thanh Oai trúng trường Ngô

Thì Chí soạn” Từ những dữ liệu cho thấy Ngô Thì Chí chắc chắn là một tác giả

quan trọng của Hoàng Lê nhất thống chí

Nếu đặt một mối tương quan giữa nội dung bảy hồi đầu và nhan đề của sách, giữa thời gian trong sự kiện tác phẩm và thời gian sự kiện trong cuộc đời

tác giả, thì việc Ngô Thì Chí sáng tác bảy hồi đầu chính biên không có gì là bất hợp lý Tuy nhiên, không loại trừ khả năng người viết tiếp có chỉnh sửa ít nhiều cho phù hợp với các hồi sau

Ngô Thì Du (1772 - 1840), tự là Trưng Phủ, hiệu là Văn Bác, con của

Ngô Thì Đạo, từ nhỏ đã có chí học hành nhưng thi không đậu Năm 1802, sau khi cha mất, ông mang vợ con về ở nhờ quê ngoại Khi đã ngoài bốn mươi tuổi,

do có người tiến cử, ông được điều vào kinh làm việc và được thăng chức đốc học Hải Dương Năm 1827, phần do gia cảnh, lại thêm tâm trạng luôn bế tắc, ông cáo quan trở về quê sống cuộc đời thanh bạch, dạy trẻ và làm ruộng cho đến

lúc mất (1840) Ngô Thì Du có một tập mang tên Trưng Phủ công thi văn tập trong Ngô gia văn phái

Dù thi cử không đỗ đạt, nhưng bằng tài năng thơ phú, cộng với những cảm xúc nhạy cảm trước thời thế, ông đã viết nên những áng thơ văn ghi lại những biến thiên của thời cuộc và bộc bạch nỗi lòng của một chí sĩ trước cảnh đen tối

của xã hội phong kiến Sáng tác của ông phần lớn được tập trung trong Trưng

Phủ công thi văn tập gồm bảy mươi sáu bài chủ yếu viết theo thể văn xuôi, phú,

thơ, đều bằng chữ Hán Theo Ngô gia thế phả thì ông chính là người viết tiếp bảy hồi tục biên An Nam nhất thống chí (tức Hoàng Lê nhất thống chí)

Dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai, nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội Là dòng họ có truyền thống về khoa cử, trước tác, các nhà văn trong dòng họ Ngô Thì đã dùng ngòi bút đóng góp đáng kể vào sự nghiệp văn học của đất nước Họ tiêu biểu cho những trí thức dưới các triều đại phong kiến Hệ tư tưởng của họ vẫn thuộc về nho giáo, nhưng họ vẫn biết chắt lọc những gì tinh tuý nhất, phù hợp với tâm thức Việt Nam để tạo thành cái vốn tinh thần tiêu biểu cho những giá trị văn hoá dân tộc Tính nhân dân và tính dân

tộc là biểu hiện cao nhất trong sáng tác của những tác giả Hoàng Lê nhất thống

chí nói riêng và Ngô gia nói chung

1.1.2.Vấn đề văn bản tác phẩm

Hiện có 10 bản Hoàng Lê nhất thống chí được lưu giữ, chia thành hai loại: loại in thạch và loại chép tay Loại in ghi tên sách là An nam nhất thống chí, tên

người viết là Ngô Thì Thiến (Thuyến), gồm 17 hồi Loại chép tay, đa số các bản

ghi nhan đề tác phẩm là Hoàng Lê nhất thống chí Nhiều bản ghi tên người viết

là Ngô Thì Chí, có bản ghi chung là Ngô gia văn phái, cũng có bản không ghi tên tác giả Có nhiều bản ghi chung chung: Ngô gia văn phái, có bản thì ghi:

“Thiêm thư bình chương Học Tốn công di thảo” (bản thảo lưu lại của ông Thiêm Thư bình chương Học Tốn Học Tốn là tên tự của Ngô Thì Chí), bản lại ghi:

“Học Tốn công trước, Trưng Phủ công tục” (ông Học Tốn soạn, ông Trưng Phủ viết tiếp - Trưng Phủ là tên tự của Ngô Thì Du), có bản lại ghi tên tác giả Ngô Thì Thiến…

Về tên tác phẩm: 7 hồi đầu kể về quá trình Tây Sơn phò Lê diệt Trịnh thống nhất đất nước Công cuộc nhất thống là nhờ công lao của phong trào Tây Sơn nhưng được thực hiện dưới danh nghĩa vua Lê Do tư tưởng chính thống đề

cao nhà Lê, tác giả đặt tên cho phần viết của mình là Hoàng Lê nhất thống chí

Sau đó Lê Chiêu Thống rước giặc Thanh vào giày xéo đất nước Dưới ngọn cờ Tây Sơn do Nguyễn Huệ đứng đầu đã quét sạch ngoại xâm Cuộc nhất thống lần này được tiến hành dưới danh nghĩa hoàng đế Quang Trung Sau này, khi Quang Trung qua đời, nhà Tây Sơn sụp đổ, nhà Nguyễn thiết lập, vua Gia Long lại làm cuộc nhất thống Bởi vậy, khi viết tác phẩm, từ việc Lê Chiêu Thống cầu cứu quân Thanh đến lúc Nguyễn Ánh lên ngôi, có lẽ tác giả tiếp theo

đã đổi tên sách là An Nam nhất thống chí

Về nội dung, dựa trên bản dịch của Nguyễn Đức Vân và Kiều Thu Hoạch chúng tôi tạm tóm lược nội dung chính của văn bản như sau

Mở đầu tác phẩm, tác giả viết về những lục đục trong phủ Chúa Trịnh Sâm say mê Đặng Thị Huệ, bỏ con trưởng lập con thứ Hoàng Đình Bảo về phe Đặng Thị Huệ Năm 1782, Trịnh Sâm mất, con cả là Trịnh Tông dựa thế kiêu binh giết Hoàng Đình Bảo, tiêu diệt phe Đặng Thị Huệ, truất ngôi Trịnh Cán Kiêu binh lấy thế phò chúa lộng hành quay sang áp đảo chúa, gây náo loạn xã hội làm cho nhân dân vô cùng khổ cực Năm 1786, Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc với danh nghĩa “phù Lê, diệt Trịnh”, đánh tan kiêu binh, đưa Lê Chiêu Thống lên ngôi Khi Nguyễn Huệ kéo quân vào Nam, Trịnh Bồng lại nhảy ra tranh giành ngôi chúa Mâu thuẫn giữa vua Lê và chúa Trịnh lại tiếp tục tái diễn Nguyễn Hữu Chỉnh được Nguyễn Huệ phái ra Bắc, đánh đuổi Trịnh Bồng, nắm giữ quyền Đàng Ngoài Vua Lê dựa thế Hữu Chỉnh đốt sạch sự nghiệp hai trăm năm của nhà Chúa Hữu Chỉnh lộng quyền, Nguyễn Huệ phái Vũ Văn Nhậm ra Bắc diệt Hữu Chỉnh Lê Chiêu Thống bỏ chạy, cho người sang cầu cứu nhà Thanh Nhân cơ hội ấy nhà Thanh cho Tôn Sĩ Nghị và hai mươi vạn quân Thanh xâm lược nước ta Năm 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế xong liền hạ lệnh xuất quân ra Bắc, quét sạch hai mươi vạn quân Thanh, đuổi Tôn Sĩ Nghị về nước Lê Chiêu Thống cùng đám tàn quân chạy sang Trung Quốc và chết luôn ở

đó Quang Toản, người nối nghiệp Nguyễn Huệ đã không giữ được thành quả lớn lao của cha, nội bộ nhà Tây Sơn bị chia rẽ và suy yếu Nguyễn Ánh nhờ thế lực ngoại viện trở lại tấn công, lật đổ nhà Tây Sơn, đàn áp đẫm máu phong trào Tây Sơn, lập nên triều đại nhà Nguyễn năm 1802

Bằng những hình ảnh lịch sử cụ thể, tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí

đã vẽ nên một cách hết sức sinh động cảnh dâu bể tang thương của xã hội phong kiến thời kì Lê - Trịnh Những mâu thuẫn trong nội bộ các tập đoàn phong kiến

Lê - Trịnh, cuộc nổi dậy của “kiêu binh”, sức tấn công như vũ bão của phong trào khởi nghĩa nông dân do Nguyễn Huệ lãnh đạo, sự thất bại nhục nhã chưa từng thấy của quân xâm lược nhà Thanh và bè lũ bù nhìn Lê Chiêu Thống đã

giúp các tác giả nhìn thấy sự suy sụp không gì cứu vãn nổi của triều đình nhà Lê nói riêng và chế độ phong kiến Việt Nam nói chung

Bên cạnh chủ đề chính viết về triều đình Lê - Trịnh, chủ đề về cuộc sống

của nhân dân cũng được đề cập đến trong Hoàng Lê nhất thống chí Trăm cái cơ

cực đổ lên đầu người dân khi đất nước là một bãi chiến trường Mỗi lần có một toán lính kéo quân vào thành là dân chúng lại một phen tranh nhau chạy trốn Các tập đoàn trong quá trình đánh nhau cũng không quên thả lính ra vơ vét tài sản của nhân dân Những kẻ tiếm quyền mượn oai chúa như Đặng Mậu Lân tác oai tác quái ở kinh thành, những kẻ có quyền thực như Hữu Chỉnh thả quân vào làng Bái Hạ giết không sót một người nào, Vũ Văn Nhậm vào thành cho quân lính lùng sục để lấy của ở khắp các nhà dân… Tiếng kêu khóc của người dân vô tội vang lên đầy trời

Trong toàn bộ nền văn xuôi Trung đại Việt Nam, chưa có một tác phẩm

nào có qui mô sử thi như Hoàng Lê nhất thống chí Chính thực tế xã hội đầy

phức tạp, mâu thuẫn, với những đảo lộn, những biến cố dồn dập đã cung cấp

những tài liệu quí giá để các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí dựng lên bức tranh

hiện thực sinh động của thời đại Đúng như nhận định của Kiều Thu Hoạch:

“Một tác phẩm đã phản ánh được lịch sử với một độ chân xác như thế, với một cảm quan nhạy bén và sâu sắc như thế, tác phẩm ấy chứng tỏ một sự vươn lên của nền văn học dân tộc”[58]

1.2 Vấn đề thể loại

Theo M.Bakhtin thể loại là “nhân vật chính” của nền văn học trong sự so

sánh tương quan với các phạm trù khác như trào lưu hay trường phái… Ông cho rằng “Thể loại là hình thức điển hình của toàn bộ tác phẩm, của toàn bộ sự biểu

hiện nghệ thuật” [10, tr.150] Nói một cách đơn giản, thể loại là phạm trù phân

loại tác phẩm, là qui ước chung trong nhận thức của mọi người như một mô hình cấu tạo văn bản vừa để biểu đạt vừa để định hướng cho sự tiếp thu biểu đạt

Trong phạm vi mỗi “loại” văn học (tự sự, trữ tình, kịch) là các “thể” (tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ trữ tình,…), sự phân chia của chúng chủ yếu dựa trên các tiêu chí: tố chất thẩm mỹ chủ đạo, giọng điệu, dung lượng và cấu trúc chung của tác phẩm

Hoàng Lê nhất thống chí là tác phẩm thành công nhưng ra đời trong thời

kì đầu tiên của tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ Hán ở nước ta, trong một môi trường văn hoá nguyên hợp nên không tránh khỏi những yếu tố phức hợp Có lẽ cũng vì vậy mà vấn đề xác định thể loại tác phẩm này đến nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất Đã có những ý kiến xếp tác phẩm vào loại chí, kí; lại có những

ý kiến cho tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết, tiểu thuyết chương hồi hay tiểu thuyết lịch sử Nhưng nhìn chung phần đa các nhà nghiên cứu về thể loại của tác phẩm này nghiêng về thể loại kí sự lịch sử, tiểu thuyết chương hồi và tiểu thuyết lịch sử Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi giới thuyết sơ bộ về ba thể loại

này làm cơ sở cho việc phân định thể loại tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí

1.2.1 Lí luận về thể loại

1.2.1.1 Thể kí

Trong quá trình nhận thức và phản ánh hiện thực của con người, những hình thức ghi chép có tính chất kí đã xuất hiện từ rất sớm, gắn liền với sự xuất hiện của chữ viết Ban đầu, việc ghi chép những điều mắt thấy tai nghe thường lẫn với những truyền thuyết, những huyền thoại lưu truyền trong dân gian Đó là một hiện tượng phổ biến trong mọi cuốn sách cổ

Ở thời kỳ đầu tiên, công việc ghi chép vừa là chép sử vừa là văn học,

đồng thời còn thể hiện những tư tưởng triết học Đó là thời kỳ “văn - sử - triết

bất phân” Tuy cho đến nay vẫn chưa có một tài liệu nào khẳng định những tác

phẩm kí đầu tiên đã ra đời ở đâu, nhưng nếu xét từ một thực tế hiển nhiên là

những ghi chép đầu tiên phải gắn liền với sự ra đời của chữ viết thì đó có lẽ là

những tác phẩm của Trung Quốc cổ đại như Xuân thu, Tả truyện, Chiến quốc

sách…

Theo giáo sư Hà Minh Đức “trong văn học phương Tây, văn học sử cũng trích tuyển cả những bài viết có tính chất ký chính luận từ nguồn sử học của Michelet, Augustin Tierry, triết học của Pascal, chính trị của Mirabeau, Vergniaud v.v…”[40, tr.185-186] Với sức mạnh là những sự thật được lựa chọn

và phản ánh một cách chân thực, tác phẩm kí là tấm gương phản chiếu đời sống trong toàn bộ dáng vẻ phức tạp, sinh động vốn có của nó Ngày nay, khi muốn tìm hiểu lại cuộc sống thực trong quá khứ, người ta không tìm đọc thơ ca, tiểu thuyết, kịch mà đọc kí Chỉ có kí mới có thể cung cấp những sự thật xác thực, cụ thể nhất về quá khứ Những tác phẩm kí đã giữ vai trò độc tôn như vậy trong suốt lộ trình văn học và sức hấp dẫn của nó trước hết cũng chính nhờ ở đặc điểm quan trọng này

Là những hình thức ghi chép linh hoạt về hiện thực một cách chân thực và trực tiếp, văn học kí thường phát triển mạnh ở những thời điểm xã hội đang có

những biến động, gắn với những thay đổi mạnh mẽ Trong tác phẩm Mười ngày

rung chuyển thế giới, Giôn Rít đã vẽ lại trước mắt người đọc một bức tranh sinh

động về cuộc cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại thông qua “hàng loạt những hình ảnh sống, những hình ảnh điển hình đến nỗi bất cứ người nào đã được chứng kiến cuộc sống cách mạng cũng hình dung ra ngay những cảnh tương tự

mà mình đã sống”(Lời tựa của N.Cơ-rup-xcai-a cho lần xuất bản đầu tiên bằng

tiếng Nga)[46, tr.7]

Ở nước ta, hoàn cảnh xã hội những năm nửa cuối thế kỷ XVIII và đầu thế

kỷ XIX có nhiều biến động sâu sắc Chính trong giai đoạn được coi là đỉnh cao của văn học dân tộc thuộc ý thức hệ phong kiến này đã xuất hiện một số tác phẩm kí xuất sắc, tiêu biểu cho mảng văn xuôi giàu tính hiện thực ở nước ta Theo nhận xét của nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc: “thích ứng với một đối tượng

phản ánh đa dạng và biến động như vậy, trong văn xuôi chữ Hán giai đoạn này xuất hiện một thể loại mới là ký sự” [94, tr.241] Có thể lấy ví dụ bằng tác phẩm

Thượng kinh ký sự (in năm 1885) của Hải thượng Lãn ông Lê Hữu Trác Tác

phẩm này kể về chuyến đi của tác giả lên kinh đô để chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán và Trịnh Sâm Ngoài việc thể hiện cái tâm thế coi khinh danh lợi, tác giả còn thể hiện một tâm hồn giàu cảm xúc trước thiên nhiên tươi đẹp

Từ năm 1970, nhà nghiên cứu Hoàng Như Mai đã nêu ý kiến cho rằng:

“Truyện và ký có những đặc điểm giống nhau, vì cùng là loại tự sự, nhưng có những điểm khác nhau về phương pháp viết Viết truyện, nhà văn có quyền hư

cấu và thường là phải hư cấu (…) Cho nên khi đọc một cuốn truyện hiện thực,

người đọc không thể đặt câu hỏi: nhân vật ấy, nhân vật nọ có thật hay không? (…) Trái lại, đối với người viết ký thì người đọc rất có quyền đặt một vấn đề

như thế Là vì theo nguyên tắc, tính chất của ký là xác thực và người viết ký

không được quyền hư cấu” [31, tr.59-60] Từ đó, ông khẳng định: “Vấn đề hư

cấu hay không hư cấu là tiêu chuẩn phân định ranh giới giữa truyện và ký” [31,

tr.61]

Trong khi khẳng định sự khác biệt giữa truyện và kí, các nhà nghiên cứu cũng lưu ý hiện tượng giao thoa, thâm nhập giữa chúng Từ năm 1980, Hà Minh Đức đã nêu ý kiến cho rằng: “Một số tiểu thuyết dung nạp nhiều yếu tố phóng sự,

ký sự và cả những thành phần trữ tình trong tùy bút Những thành phần ký trong nhiều trường hợp phát huy mặt mạnh, góp phần hỗ trợ làm cho tiểu thuyết thêm giàu sức sống trực tiếp”[39, tr.77]

Trong bài Phát biểu về bút ký đăng trên Tạp chí Văn nghệ (tháng 8-1962),

nhà thơ Phạm Hổ nêu ý kiến: “Viết bút ký chủ yếu là phải dựa vào người thật việc thật, nhưng không phải là không cần đến hư cấu Không phải là hư cấu đến mức cao như khi xây dựng truyện nhưng người viết cũng cần cải biên, sắp xếp, đảo lộn trình tự của các sự việc, tô đậm những nét chính hay xóa mờ những nét

phụ của con người, những cảnh vật đưa vào bài viết” [101, tr.136] Tất cả những điều đó khiến cho những chất liệu cuộc sống khi được đặt cạnh nhau có thể “bật lên thành lửa” như cách nói của các nhà phê bình Liên Xô khi đánh giá những tác phẩm bút kí của I.Êrenbua

Theo giáo sư Hà Minh Đức, trong cuộc trao đổi về kí do Tạp chí Văn học

tổ chức năm 1966, “vấn đề hư cấu” trong tác phẩm kí đã trở thành một trọng điểm thảo luận Có ý kiến nhấn mạnh “nguyên tắc trung thành tuyệt đối với sự thật” của kí văn học Một số ý kiến khác cho rằng trong kí vẫn có thể có hư cấu đến một mức độ nhất định “Ký được phép hư cấu nhưng không được bịa đặt” Lại cũng có ý kiến cho rằng “rất khó để có một tiêu chuẩn có thể nhất trí được

về mức độ hư cấu mà tác phẩm ký cho phép”[39, tr.22]

Trong cuốn sách Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể, nhà nghiên cứu Hoàng Như Mai trong khi vẫn khẳng định: “tính chất của ký là xác

thực và người viết ký không được quyền hư cấu” [31, tr.60], nhưng ông cũng

lưu ý: “không thể coi viết ký chỉ là một công việc chụp ảnh và ghi âm một cách máy móc và vai trò của người viết ký là hoàn toàn thụ động Tất nhiên người viết ký phải làm công việc lựa chọn sắp xếp” [31,tr.61]

Nói về “vấn đề hư cấu” trong tác phẩm kí văn học, Phương Lựu khẳng định: “Tác phẩm ký văn học có thể hư cấu, nhưng nói chung là ít và thường ở những thành phần không xác định và với mục đích góp phần tái hiện lại một cách xác thực người thật việc thật”[95, tr.293] Những “thành phần không xác định” ở đây được hiểu là “nội tâm nhân vật”, là “cảnh sắc thiên nhiên trong cảm xúc trữ tình của nhân vật” và “những nhân vật phụ”v.v… Ông còn lưu ý một hiện tượng: hư cấu đến một mức độ và theo phương hướng nào đó có thể sẽ khiến cho tác phẩm vượt ra khỏi phạm vi quen thuộc của kí

Giáo sư Hà Minh Đức khẳng định: “tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả và vận dụng hư cấu để hỗ trợ trong sáng tạo là những yêu cầu cần thiết

và có thể kết hợp được trong phạm vi của thể loại ký” [39, tr.194] Ông cho rằng

hư cấu ở đây được hiểu là những hoạt động sáng tạo do trí tưởng tượng tạo nên bằng sự nhận thức tổng hợp những hiện tượng theo những liên hệ có tính chất quy luật và từ đó sáng tạo ra những giá trị và nhân tố mới để biểu hiện cuộc sống một cách chân thực và bản chất hơn Ông nhắc lại một luận điểm của Gorki:

“Hư cấu nghệ thuật là rút ra từ toàn bộ những yếu tố hiện thực cái ý nghĩa chủ yếu của nó và thể hiện ra thành hình tượng” và lưu ý “Hư cấu không được sử dụng một cách tùy tiện ảnh hưởng đến tính xác thực của nội dung, mà phải làm tăng thêm ý nghĩa xã hội và giá trị nghệ thuật cho tác phẩm” [40, tr.195]

Thực tiễn của công việc sáng tạo tác phẩm văn học đã cho thấy: người viết truyện rút ra từ cuộc sống tất cả những chi tiết, dữ kiện cần thiết và sử dụng

năng lực hư cấu nghệ thuật của mình để tổng hợp, chưng cất, nhào nặn lại nhằm

sáng tạo ra những hình tượng nghệ thuật vừa thể hiện chân thực cuộc sống, đồng thời biểu hiện thế giới quan thẩm mĩ của mình Người viết kí cũng xây dựng những hình tượng nghệ thuật bằng cách lựa chọn những điển hình của đời sống

và tái tạo lại trong tác phẩm của mình Tất nhiên những tư liệu có thật muốn trở thành một tác phẩm nghệ thuật đòi hỏi rất nhiều sự sáng tạo Những tư liệu của đời sống thực chỉ có giá trị nghệ thuật nếu nó đã được chọn lọc, có ý nghĩa tiêu

biểu và nhất là phải có được những giá trị thẩm mĩ Trên cơ sở đó, tác giả tổ

chức lại theo ý đồ nghệ thuật của mình và trong quá trình này yếu tố hư cấu

nghệ thuật có một vai trò quan trọng

Thực tế sáng tác đã cho thấy việc vận dụng hư cấu nghệ thuật là một công việc quen thuộc của các tác giả viết kí Hư cấu ở đây được hiểu là sự vận dụng trí tưởng tượng để nhằm bồi đắp xây dựng các hình tượng để phản ánh thực tế một cách sinh động hơn Tất nhiên hư cấu trong kí có những tính chất, mức độ không giống với hư cấu trong truyện ngắn hay tiểu thuyết Nó thường được biểu hiện ở những yếu tố không đòi hỏi phải thật xác định như tâm lý, tình cảm, suy

nghĩ của nhân vật và điều quan trọng nhất là không được vi phạm tính xác thực vốn là một trong những đặc điểm quan trọng làm nên sức mạnh của tác phẩm kí

1.2.1.2 Tiểu thuyết chương hồi

Đối với thể loại tiểu thuyết, để đưa ra một định nghĩa có tính chất phổ quát là một điều rất khó Hiện nay trên thế giới có tới hàng trăm định nghĩa về thể loại này Bởi mỗi nhà văn, nhà phê bình khi đề cập đến tiểu thuyết cũng đều

cố gắng đưa ra một quan niệm riêng Song những định nghĩa được đưa ra chỉ phù hợp với một vài mô hình thể loại trong giai đoạn lịch sử nhất định Ví dụ, ở nước ngoài, ngay từ thế kỷ XIX, Kôginôp đã khẳng định: “tiểu thuyết, văn học

sử thi hiện đại” và coi tiểu thuyết là “hình thái chủ yếu của nghệ thuật ngôn từ”[79, tr.52] Belinski thì quan niệm “tiểu thuyết là sử thi của đời tư” [10] Còn sang đến thế kỉ XX, M.Kundera lại từ nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau để định nghĩa tiểu thuyết Xuất phát từ các nhân vật, ông cho rằng: “Tiểu thuyết là một sự chiêm nghiệm về cuộc đời được nhìn thấy thông qua các nhân vật tưởng tượng” [81, tr.86] Xuất phát từ tư tưởng nghệ thuật, Kundera khẳng định: “tiểu thuyết là hình thức lớn của văn xuôi Trong đó, qua nhiều cái tôi thử nghiệm (các nhân vật) tác giả đã khảo sát đến tận cùng đôi ba chủ đề lớn của sinh tồn” [81, tr.154] Và xuất phát từ góc độ tiếp nhận “tiểu thuyết đó là thiên tưởng tượng của nhiều cá nhân Đấy là lãnh địa nơi chẳng có ai là người sở hữu chân

lý, không phải Anna cũng chẳng phải Karénine, song mỗi người đều có quyền được người ta hiểu mình, cả Anna lẫn Karénine” [81, tr.167]…

Ở Việt Nam, ngay từ khi mới được hình thành, cho đến nay các nhà nghiên cứu, sáng tác cũng đã đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau về thể loại này

Theo định nghĩa của Từ điển thuật ngữ văn học, tiểu thuyết là: “Tác phẩm tự sự

cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức

tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng”[49, tr.277]

Qua khảo sát một số ý kiến của các nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, chúng tôi thấy rằng, tuy là một thể loại mới được hình thành, song tiểu thuyết đã được nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau, trong đó vấn đề xác định kiểu loại (theo hướng đặc trưng thể loại), được chú ý hơn cả Điều này có sự hợp lý của nó

Trong quá trình nghiên cứu lịch sử thể loại, nhiều nhà nghiên cứu chỉ thừa nhận những tiểu thuyết gắn liền với một trình độ phát triển cá nhân nhất định Quan niệm này không phù hợp với sự phát triển của tiểu thuyết phương Đông Bởi tuy có một số đặc điểm chung trong quá trình hình thành và phát triển, nhưng tiểu thuyết phương Đông nói chung và tiểu thuyết Việt Nam nói riêng có những nét đặc thù riêng biệt so với tiểu thuyết phương Tây

Trước những năm 20, là giai đoạn tiểu thuyết mới bắt đầu hình thành và các học giả chưa có điều kiện tiếp xúc với lí luận về thể loại nên những nhận thức về thể loại tiểu thuyết chưa được trình bày một cách hệ thống, chưa được khái quát thành lí luận mà chỉ được cảm nhận thông qua tiếp xúc với những tác phẩm cụ thể tiếp nhận từ tiểu thuyết phương Tây và tiểu thuyết Trung Hoa

Để hiểu rõ hơn ảnh hưởng của tiểu thuyết Trung Hoa đến sự hình thành

và vận động của tiểu thuyết văn xuôi tiếng Việt, thiết nghĩ cần phải tìm hiểu những nét đặc trưng của tiểu thuyết chương hồi Theo một số nhà nghiên cứu về

văn học Trung Quốc như Trần Xuân Đề (trong công trìnhTiểu thuyết cổ điển

Trung Quốc), Nguyễn Khắc Phi (Từ điển thuật ngữ văn học) nhận định tiểu

thuyết chương hồi Trung Hoa thuộc loại hình văn hoá trung cổ Xuất hiện, định hình và phát triển trong khoảng thời gian từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XIX, những nét tiêu biểu của loại hình văn hoá Trung cổ còn ghi dấu rất rõ trong tiểu thuyết chương hồi

Trong sáng tạo nghệ thuật, quan điểm “thuật nhi bất tác” chi phối quá trình lựa chọn nội dung phản ánh Cũng như các loại hình văn học thời trung cổ, tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa mang đặc điểm văn, sử, triết bất phân

Tiểu thuyết chương hồi thuộc thể loại tự sự văn xuôi Thể loại này xuất hiện từ lâu nhưng phát triển mạnh mẽ nhất trong thời kì Minh - Thanh Thể loại này có thể chia làm 3 loại: dân gian, bác học và thị dân Ba loại này có tính độc lập tương đối nhưng cũng có sự đan kết, thâm nhập lẫn nhau Có thể tìm thấy

dấu ấn của chúng trong các tác phẩm Tam Quốc diễn nghĩa, Tây Du ký… Điểm

nổi bật là, phong cách riêng của từng tác giả được xác lập và ngày càng rõ nét

Theo một số tài liệu như Từ điển văn học cổ điển Trung Quốc, Sơ lược

tiểu thuyết Trung Quốc, về mặt nghệ thuật, tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa

kết cấu theo trình tự thời gian, đơn tuyến và một hướng Ở đây, thời gian là cái trục chính để dẫn dắt sự kiện, biến cố và số phận nhân vật Những sự kiện được

trần thuật trên cái trục thời gian theo đúng tiến trình lịch sử Chương, hồi chỉ là

bố cục hay nói cách khác là kết cấu bên ngoài Đoạn lớn là kết cấu chính Đoạn tương ứng với một sự kiện, một mưu mô Hồi chỉ tương ứng với lần kể Nói cách khác, hồi chỉ là đơn vị bố cục theo tiêu chuẩn thời gian kể chuyện Tiểu

thuyết chương hồi bắt nguồn từ những thoại bản, mà thoại bản là những văn bản làm cơ sở, là chỗ dựa để người thuật chuyện thuật lại cho thính giả nghe Đối

với người kể chuyện, mỗi hồi là một quyển dùng để kể trong một buổi, một kì

hoặc một đêm Do đó, để hấp dẫn người nghe và tạo điều kiện để họ dễ theo dõi câu chuyện, trước khi kể tiếp, người kể có mấy câu thơ giới thiệu, nhắc lại

những đoạn đã kể một cách sơ lược hoặc tóm tắt chủ đề chính sẽ kể trong hồi ấy

Buổi kể thường kết thúc ở ngay chỗ gay cấn, hồi hộp nhất và dừng lại ở câu đã thành khuôn mẫu, kiểu như: “Muốn biết việc thế nào xin xem hồi sau phân giải”

Vì bắt đầu từ thoại bản nên trong tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa, yếu tố kể

còn dấu rất rõ Đọc loại truyện này ta hay gặp chữ rằng, xuất hiện trong lối kể

như: “Đổng Trác hỏi rằng, Trương Phi nổi giận mà rằng…” Đó là dấu tích của

truyện kể (chứ không phải của tiểu thuyết để đọc thầm và suy ngẫm)

Thời gian của tiểu thuyết chương hồi là xoay tròn, khép kín Trong loại tiểu thuyết anh hùng thời gian diễn ra thật gấp gáp, khẩn trương Thời gian trong tiểu thuyết đời thường là dàn trải, chậm chạp Không gian ở đây là không gian không biên giới, không phải biến động tự thân mà hầu như tĩnh tại và tác giả có

thể khống chế được (xem thêm Từ điển văn học cổ điển Trung Quốc -Nguyễn Tôn Nhan (sưu tầm và biên soạn), Sơ lược lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc - Lương Duy Tâm dịch) Những dấu ấn này vốn không xa lạ gì với thể loại chí ở Việt Nam như Hoàng Lê Nhất thống chí, Đại Nam Nhất thống chí… Nói như

Trần Đình Hượu thì việc mô phỏng, vay mượn cốt truyện lấy cảm hứng để sáng tác từ một nền văn học khác mang tính quy luật, có tính phổ quát trên phạm vi toàn thế giới nhưng sự mô phỏng, vay mượn từ đề tài, cốt truyện, thể loại… trong văn học Trung đại Việt Nam có đặc thù riêng Sự vay mượn này cũng diễn

ra trong những bước đi ban đầu của tiểu thuyết tiếng Việt nhưng nó có “hơi hướng”, bước đi khác Như vậy tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa một mặt để lại ảnh hưởng của nó trong tư duy tiểu thuyết Việt Nam, một mặt được Việt hoá dưới ảnh hưởng của tư duy tiểu thuyết phương Tây

Văn xuôi tự sự ở Việt Nam xuất hiện muộn hơn Trung Quốc nhưng quan niệm về tiểu thuyết cũng như quá trình phát triển của nó cũng có nhiều đặc điểm

giống Trung Quốc Từ những sáng tác như Việt điện u linh, Lĩnh nam chích quái,

Truyền kì mạn lục (thế kỉ XIV – XVI)… đã xuất hiện những mầm mống sơ khai

của tư duy tiểu thuyết Thời kì đầu, Lĩnh nam chích quái chỉ là ghi chép những thần thoại, cổ tích; sang Truyền kì tân phả, Truyền kì mạn lục… đã đi sâu phản

ánh những câu chuyện đời thường

1.2.1.3 Tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử là một loại hình của thể loại tiểu thuyết Tuy nhiên, cho đến nay chưa có một khái niệm thống nhất nào về tiểu thuyết lịch sử Trong

cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc

Phi xuất bản năm 1992 thì “tiểu thuyết lịch sử” không có khái niệm riêng mà được gộp trong khái niệm “thể loại văn học lịch sử”, và được hiểu là “các tác phẩm văn học, nghệ thuật, sáng tác về đề tài và nhân vật lịch sử” [49, tr.205]

Còn trong cuốn Từ điển văn học (bộ mới), các tác giả lại định nghĩa: “Thuật ngữ

tiểu thuyết lịch sử chỉ một loại hình tiểu thuyết hoặc tác phẩm tự sự hư cấu lấy

đề tài lịch sử làm nội dung chính Lịch sử, trong nghĩa khái quát là quá trình

phát triển của tự nhiên xã hội” [55, tr.1725] Ngoài ra, trong Literary Terms and

definitions, thuật ngữ tiểu thuyết lịch sử cũng được Wheeler định nghĩa: “Tiểu thuyết lịch sử là tiểu thuyết trong đó nhân vật hư cấu tham gia vào các sự kiện

lịch sử, có liên quan đến các sự kiện lịch sử hoặc đóng vai trò là chứng nhân của các sự kiện lịch sử có thật; và có quan hệ qua lại với các nhân vật lịch sử” (tạm dịch) [180] Như vậy có thể nhận thấy, tất cả các quan niệm trên đều khá thống

nhất nhau ở điểm: Tiểu thuyết lịch sử là một loại hình tiểu thuyết có đề tài lịch

sử, cụ thể hơn là các nhân vật hư cấu có liên quan đến lịch sử

Tuy nhiên, như thế nào thì được coi là lịch sử và nhân vật hư cấu liên quan đến lịch sử ở mức độ nào thì được coi là tiểu thuyết lịch sử đều chưa được các khái niệm phân định rõ ràng Chính vì chưa rõ ràng và cụ thể nên việc xác định tác phẩm nào là tiểu thuyết lịch sử cũng thiếu thống nhất

Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc trưng của tiểu thuyết nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật Ở đây, tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hư cấu, tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩm nhằm gây hứng thú cho người đọc Tiểu thuyết lịch sử tuy mượn đề tài và lấy cảm hứng từ lịch sử nhưng không hề né tránh, xa rời với

nhiệm vụ thực tại, thời thế hiện tại Đúng như Biêlinxki đã khẳng định : “Chúng

ta hỏi và chúng ta chất vấn những cái đã qua để chúng ta giải thích cho hiện tại

và chỉ ra tương lai của chúng ta” Mặc dù lấy những sự kiện, những nhân vật trong lịch sử nhưng các tác giả của tiểu thuyết lịch sử không chỉ trình bày cái tư thế của lịch sử mà còn cho chúng ta biết nhiều mặt khác của đời sống con người, thậm chí cả những mặt sinh hoạt mang tính chất đời tư của nhân vật

Khi tìm hiểu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam bằng chữ Hán, Trần Nghĩa đã nêu lên một định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử : “Tiểu thuyết lịch sử cũng gọi là lịch sử diễn nghĩa gồm các tác phẩm viết về đề tài lịch sử thông qua việc miêu tả nhân vật và sự kiện, tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo xã hội và xu thế phát triển của lịch sử một thời, nhằm mang lại cho người đọc những khơi gợi bổ ích

và mỹ cảm văn học Về phương diện bút pháp, một mặt phải dựa vào lịch sử khi miêu tả các nhân vật và sự kiện chủ yếu nhằm đạt tới tính chân thực lịch sử, nhưng mặt khác vẫn cho phép hư cấu trong chừng mực thích hợp, nhằm phát huy trí tưởng tượng làm cho chân thực lịch sử được thăng hoa thành chân thực nghệ thuật”[113, tr.11]

Thế nhưng sự hư cấu của tiểu thuyết lịch sử phải dựa trên cơ sở của sự thật lịch sử, hư cấu có mức độ, không cho phép quá đà và sự hư cấu này có khả năng đạt tới một sự chân thật, chân thật hơn cả sự thật ngoài đời hay sự thật đang diễn ra trong chính sử Chính cái “thật hơn” ấy là cái thật đã mang tính nghệ thuật, thông qua sự cụ thể hoá và khái quát hoá vốn là đặc trưng của thể loại tiểu thuyết Chính nó đã làm nên sức mạnh truyền cảm, chinh phục mạnh

mẽ tâm hồn và trí tuệ của độc giả khi họ đọc tiểu thuyết lịch sử

Như vậy, tiểu thuyết lịch sử là phân loại nhỏ của tiểu thuyết Nó có đầy đủ những đặc điểm riêng với tư cách là một thể loại văn học, nó ưu tiên cho khả năng hư cấu, sáng tạo để “soi sáng những thời kỳ quá khứ con người đã trải qua với mục đích rõ ràng là để gạn lọc những tình trạng tiến thoái lưỡng nan của

hiện tại Nó giúp ta làm những bảng so sánh, đối chiếu thời đại nọ với thời đại kia Tác giả tiểu thuyết lịch sử sử dụng quá khứ như một khí cụ để vẽ lên những điểm tương đồng giữa quá khứ và hiện tại và do đó làm sáng tỏ hiện tại.”[35]

1.2.2 Những quan niệm về thể loại Hoàng Lê nhất thống chí

Cho đến nay có khá nhiều ý kiến về thể loại tác phẩm Hoàng Lê nhất

thống chí, vì thế chúng tôi khảo sát sơ bộ những quan niệm đã có về thể loại của

tác phẩm này và đưa ra một số cứ liệu để khẳng định quan điểm của mình

Trước tiên phải nói đến các quan niệm xếp tác phẩm này vào loại chí

Theo nhà nghiên cứu B.L.Riptin thì chữ “chí” trong nhan đề Hoàng Lê nhất

thống chí là để chỉ thể loại tác phẩm Chữ “chí” này bắt nguồn từ chữ “chí” của

Trung Quốc, có nghĩa là “nghị lực”, “chí hướng” Chữ “chí” cũng đồng âm với chữ “ghi chép”, “miêu tả” Chính nghĩa thứ hai này là căn cứ để xác định thể

loại và đặt tên nhan đề tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí bởi “những gì mà tác

phẩm có được chính là sự ghi chép và miêu tả những sự kiện lịch sử đã xảy ra trong thực tế của dân tộc”[161, tr.35-39]

Năm 1942, Ngô Tất Tố trong lời giới thiệu của bản dịch Hoàng Lê nhất

thống chí cho rằng tác phẩm có nội dung là một bộ truyện chí tức là một tác

phẩm sử học Tán đồng ý kiến này, giáo sư Văn Tân trong bài Mấy vấn đề về

Ngô Thì Nhậm, một mưu sĩ lỗi lạc của vua Quang Trung khẳng định Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm sử học có giá trị

Hiện nay nhiều sách hướng dẫn giảng dạy chương trình ngữ văn lớp 9 cho

giáo viên cũng dùng khái niệm “chí” để phân loại tác phẩm Hoàng Lê nhất

thống chí

Bên cạnh cách phân loại này có không ít các nhà nghiên cứu xếp tác phẩm

Hoàng Lê nhất thống chí vào loại kí sự lịch sử Năm 1758, Lê Quí Đôn trong

Nghệ văn chí sách Đại Việt thông sử và Phan Huy Chú trong Văn tịch chí đã xếp Hoàng Lê nhất thống chí vào loại truyện ký

Năm 1999, Giáo sư Nguyễn Lộc, trong sách Văn học Việt Nam, nửa cuối

thế kỉ XVIII- hết thế kỉ XIX khai thác một cách tổng quát hầu hết các mặt của tác

phẩm Hoàng Lê nhất thống chí, từ tác giả, tác phẩm cho đến nội dung phản ánh

và cả nghệ thuật Tác giả bài viết đã đề cao sự kết hợp tương đối hài hoà giữa chân lí lịch sử với chân lí nghệ thuật Đồng thời, với việc điểm qua một vài nhân vật tiêu biểu cho thấy phần nào bức tranh xã hội phong kiến nước ta vào thời điểm ấy, cũng như những đóng góp của nhân vật vào giai đoạn này Và cũng trong công trình này, ông cho rằng “nếu đi sâu vào đặc trưng kết cấu nghệ thuật

của nó, không thể gọi Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử được, mà

phải gọi nó là một tác phẩm ký sự mới đúng” [94, tr.240] Với luận điểm: “ Tất

cả con người, sự kiện, năm tháng ở đây đều có thực, chính xác” [94, tr.241],

Nguyễn Lộc kết luận tác phẩm Hoàng Lê Nhất thống chí thuộc loại kí sự lịch sử

Năm 2005, Bùi Duy Tân trong chuyên luận Theo dòng khảo luận văn học

Trung đại Việt Nam cũng nhận định Hoàng Lê nhất thống chí là một trong

những tác phẩm thuộc thể loại “truyện ký thành công” [145, tr.19]

Cách phân loại thứ ba được khá nhiều nhà nghiên cứu đồng tình: Hoàng

Lê nhất thống chí là tiểu thuyết Các tác giả Dương Quảng Hàm (1950), Nguyễn

Đức Vân và Kiều Thu Hoạch (1964), Đặng Thanh Lê (1981),… khi khảo sát,

dịch và nghiên cứu tác phẩm này đều có chung nhận định Hoàng Lê nhất thống

chí là tiểu thuyết

Năm 1958, nhà nghiên cứu Đào Duy Anh viết: “căn cứ vào sự thực lịch sử” song “xung quanh những sự thực làm nòng cốt, các tác giả đã thêm thắt những chi tiết, đặc biệt là các câu đối thoại, để cho những chuyện tự thuật có

dáng sinh động, có vẻ chân thực” do đó mà thấy được ở Hoàng Lê nhất thống

chí “cái bước đầu của thể tiểu thuyết trong lịch sử văn học dân tộc”[1, tr.5]

Trên Tạp chí Văn học (số 3 - 1974), ông Vũ Đức Phúc có bài Hoàng Lê

nhất thống chí và sự thực lịch sử chung quanh việc Quang Trung phá quân Thanh, giới thiệu một số nhân vật quan trọng của triều đại nhà Lê và nghĩa quân

Tây Sơn Nhà nghiên cứu cho rằng, không ai phủ nhận Hoàng Lê nhất thống chí

là một kiệt tác văn học, đồng thời là một cuốn sách căn bản được xây dựng trên

sự thực lịch sử Đó là một cuốn tiểu thuyết có nhiều sự kiện lịch sử chính xác, bất kỳ nhà sử học nào cũng phải coi trọng

Cùng quan điểm Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết nhưng tiếp cận cụ

thể hơn từ những hướng khác nhau, các nhà nghiên cứu có những nhận định khác nhau về thể loại của tác phẩm này Tiểu thuyết chương hồi và tiểu thuyết lịch sử là hai quan điểm được nhiều người đồng tình hơn cả

Tiểu thuyết chương hồi chữ Hán là một hiện tượng độc đáo trong bối cảnh những nền văn học chịu ảnh hưởng của văn học Trung Quốc Ở Việt Nam, bên cạnh những truyện Nôm lấy đề tài từ những truyện kể Trung Quốc đã xuất hiện những tác phẩm văn chương viết theo lối tiểu thuyết chương hồi phản ánh những

vấn đề lịch sử xã hội Có thể kể đến Hoan Châu kí của Nguyễn Cảnh Thị,

Hoàng Việt long hưng chí của Ngô Giáp Đậu, Nam triều công nghiệp diễn chí

của Nguyễn Bảng Trung, Việt Lam xuân thu của Vũ Xuân Mai… và phần đa các

ý kiến xếp Hoàng Lê nhất thống chí vào loại này đều khẳng định đây là tác

phẩm thành công nhất Đặc điểm chung của những tác phẩm này là vay mượn hình thức tiểu thuyết chương hồi, học tập nghệ thuật miêu tả sự kiện, xây dựng nhân vật của tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa để phản ánh lịch sử Việt Nam

Năm 1987, Phạm Tú Châu trong Luận văn Phó Tiến sĩ Mấy vấn đề mấu

chốt của Hoàng Lê nhất thống chí : Văn bản - tác giả - thể loại cũng đi sâu vào

phân tích đối sánh giữa văn bản và hiện thực lịch sử để chứng minh rằng tác phẩm vừa có giá trị lịch sử lại vừa có giá trị văn học và đặc biệt chỉ ra các yếu tố

hư cấu của tác phẩm Trong công trình này, tác giả khẳng định thể loại của

Hoàng Lê nhất thống chí là “tiểu thuyết viết theo thể chương hồi”

Năm 2001, tác giả Nguyễn Phạm Hùng với bài Vấn đề thể loại trong văn

học Việt Nam thời trung đại trong sách Trên hành trình văn học Trung đại cũng

xếp Hoàng Lê nhất thống chí vào loại tiểu thuyết chương hồi

Cùng năm này, Nguyễn Đăng Na với bài Tiểu thuyết chương hồi Trung

đại Việt Nam đã điểm qua một số nét đặc sắc trong nghệ thuật của tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí như: nghệ thuật kể chuyện, đề tài, không gian nghệ

thuật, nhân vật của tác phẩm để chứng minh rằng đây chính là tác phẩm đỉnh cao

của tiểu thuyết chương hồi Trong công trình này, nhà nghiên cứu có thừa nhận

yếu tố lịch sử nhưng không xếp tác phẩm vào loại tiểu thuyết lịch sử

Năm 2004, Lã Nhâm Thìn khi Phân tích văn học trung đại Việt Nam từ

góc nhìn thể loại viết: “Tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc khi viết về lịch sử

thường là những sự kiện đã xảy ra Tác giả có độ lùi về thời gian để nhìn nhận lịch sử, chất hư cấu có độ đậm đặc hơn Trong khi đó ở Việt Nam, tiểu thuyết

chương hồi như Hoàng Lê nhất thống chí lại viết về những sự kiện lịch sử đang

xảy ra, những nhân vật lịch sử của hiện tại vì vậy chất lịch sử lại có phần đậm

đặc hơn”[155, tr.210] Và cuối cùng ông khẳng định Hoàng Lê nhất thống chí là

tác phẩm “theo thể loại tiểu thuyết chương hồi”[155, tr.213]

Năm 2005, Vũ Thanh Hà trong bài Hoàng Lê nhất thống chí và thể loại

tiểu thuyết chương hồi trong văn học Việt Nam, không hoàn toàn xác quyết đây

là tiểu thuyết chương hồi nhưng toàn bài nghiên cứu cho thấy tác giả nghiêng về

quan điểm này Ông nhận định: “Xét về mặt thể loại, Hoàng Lê nhất thống chí là

cuốn tiểu thuyết đầu tiên của văn học Việt Nam, […] được viết theo mô hình của tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc” và cho rằng một trong những điểm khác biệt của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam so với tiểu thuyết chương hồi của Trung Quốc hay Triều Tiên, Nhật Bản là đề tài của nó không phải là lịch sử của