Sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy tại tp hồ chí minh hiện nay một số vấn đề đặt ra (nghiên cứu trường hợp tại quận 1, tp hồ chí minh)

Tổng quan tài liệu nghiên cứu Vào những năm gần đây vấn đề tái hòa nhập cộng đồng và các nhân tố tác động đến quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện bắt đầu được nhiề

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Chuyên ngành: XÃ HỘI HỌC

Mã số: 60.31.30

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS PHẠM ĐỨC TRỌNG

Thành phố Hồ Chí Minh - năm 2012

tình, khích lệ của thầy cô trong Khoa Xã hội học, các cơ quan ban ngành tại thành phố Hồ Chí Minh, tôi đã hoàn thành xong Luận văn Thạc sĩ của mình

Trước hết, tôi kính gửi đến TS Phạm Đức Trọng lời ảm ơn sâu sắc về sự tận tình

giúp đỡ của Thầy đối với tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn cũng như

trong học tập từ lập đề cương, sửa bảng hỏi, hướng dẫn cách viết bài…

Xin trân trọng cám ơn Quý Thầy Cô thuộc khoa Xã hội học của trường Đại

học Khoa học xã hội và nhân văn thành phố Hồ Chí Minh đã tận tình truyền đạt kiến thức và kinh nghiệm quý báu cho tôi trong suốt ba năm học tập

Xin trân trọng cám ơn Phòng Sau Đại Học trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn thành phố Hồ Chí Minh đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn tất chương trình học tập và thực hiện luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời tri ân đến chính quyền địa phương nơi tôi tiến hành điều tra thực địa: UBND Quận 1, Phòng Lao động thương binh – xã hội Quận 1, UBND các phường thuộc Quận 1, Ủy ban phòng chống AIDS TP.HCM, Trung tâm Y tế dự phòng Quận 1 và những người đã tham gia cung cấp thông tin giúp tôi hoàn thành luận văn này Xin cảm ơn các cô chú cán sự xã hội đã tận tình giúp đỡ trong quá trình điều tra thực địa, giúp tôi thu thập dữ liệu thực địa một cách nhanh chóng và chính xác

Cuối cùng, con xin kính gửi lòng biết ơn đến gia đình: ba mẹ và tất cả những người thân đã luôn giúp đỡ con về tinh thần lẫn vật chất để con hoàn thành tốt luận văn này

Do kinh nghiệm nghiên cứu khoa học còn yếu và thiếu, kỹ năng cũng như kiến thức còn nhiều hạn chế nên đề tài này chắc chắn còn nhiều thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp từ phía thầy cô, bạn bè và những ai quan tâm đến

đề tài để lần sau nếu có dịp nghiên cứu tôi sẽ làm tốt hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày……tháng …….năm 2012

Hồ Thị Hồng Hạnh

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và chưa có ai công bố trong công trình nào khác

Các biên bản phỏng vấn sâu, số liệu tổng hợp từ phiếu khảo sát mà tôi dẫn chứng trong đề tài là kết quả nghiên cứu thực địa của tôi tại 10 phường thuộc Quận

1, thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 01/2011 đến tháng 08/2011

Tp Hồ Chí Minh, ngày 01 tháng 03 năm 2011

Tác giả luận văn

Hồ Thị Hồng Hạnh

MỤC LỤC

PHẦN TÓM TẮT 1

PHẦN I: MỞ ĐẦU 10

1 Lý do chọn đề tài 10

2 Tổng quan tài liệu nghiên cứu 12

2.1 Về nội dung 12

2.2 Về phương pháp luận 19

3 Mục tiêu nghiên cứu 21

3.1 Mục tiêu chung 21

3.2 Mục tiêu cụ thể 21

4 Ý nghĩa lý luận, ý nghĩa thực tiễn 22

4.1 Ý nghĩa lý luận 22

4.2 Ý nghĩa thực tiễn 22

5 Khách thể nghiên cứu 23

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 23

7 Các phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu 23

7.1 Phương pháp chung 23

7.2 Phương pháp cụ thể 23

7.3 Mẫu nghiên cứu 25

7.4 Xử lý thông tin 25

8 Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích 25

8.1 Câu hỏi nghiên cứu 25

8.2 Giả thuyết nghiên cứu 26

8.3 Khung phân tích 27

9 Kết cấu của luận văn 28

10 Hạn chế của luận văn 29

PHẦN II: NỘI DUNG 29

Chương I: Cơ sở lý luận 29

I Cơ sở lý luận 29

II Lý thuyết tiếp cận 30

1 Lý thuyết Hành vi lệch lạc xã hội 30

2 Lý thuyết Gán nhãn 32

3 Lý thuyết Xã hội hóa 33

4 Lý thuyết lựa chọn hợp lý 35

5 Lý thuyết Mạng lưới xã hội 35

III Các khái niệm liên quan 37

1 Khái niệm Nghiện ma túy 37

2 Khái niệm Tái nghiện ma túy 38

3 Khái niệm Người sau cai nghiện tái hòa nhập cộng đồng 38

4 Khái niệm Hội nhập (hòa nhập) 38

5 Khái niệm Tái hòa nhập cộng đồng 38

6 Khái niệm Nghề nghiệp 39

7 Khái niệm Việc làm 39

8 Khái niệm Mạng lưới xã hội 40

Chương II: Bối cảnh KT-XH và tình hình người sau cai tại Tp.HCM 40

I Bối cảnh kinh tế - xã hội thành phố Hồ Chí Minh và Quận 1 40

1 Thành phố Hồ Chí Minh 40

2 Quận 1 42

II Tình hình người sau cai tại thành phố Hồ Chí Minh và Quận 1 47

1 Tình hình người sau cai tại thành phố Hồ Chí Minh 47

2 Tình hình người sau cai tại Quận 1 50

Chương III: Sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai 52

I Đặc điểm nhân khẩu của người sau cai 52

1 Độ tuổi 52

2 Trình độ học vấn 53

3 Tình trạng hôn nhân 55

4 Giới tính 56

II Sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy 57

1 Những vấn đề khó khăn mà người sau cai nghiện ma túy gặp phải khi tái hòa nhập cộng đồng 57

1.1 Gia đình thiếu tin tưởng 57

1.2 Cộng đồng xa lánh 59

1.3 Thất nghiệp/không có việc làm 60

1.4 Thiếu vốn làm ăn 61

1.5 Bản thân thấy mặc cảm 61

1.7 Sức khỏe yếu 63

1.8 Thiếu giấy tờ tùy thân 64

2 Các nguồn hỗ trợ của người sau cai 65

2.1 Gia đình 68

2.2 Bạn bè 69

2.3 Chính quyền địa phương 70

2.4 Chương trình hỗ trợ người sau cai 72

3 Sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy 75

3.1 Giấy tờ tùy thân 75

3.2 Chăm sóc sức khỏe 75

3.2.1 Tình trạng sức khỏe của người sau cai 75

3.2.2 Ăn uống hàng ngày 78

3.2.3 Người sau cai làm gì khi bệnh 79

3.2.4 Bảo hiểm y tế và người sau cai nghiện 81

3.3 Nghề nghiệp 82

3.3.1 Học nghề 82

3.3.2 Nơi học nghề 86

3.3.3 Sự phù hợp giữa nghề đã học và công việc hiện tại của người sau cai 88

3.4 Việc làm 89

3.4.1 Người sau cai và việc đi làm 89

3.4.2 Nghề nghiệp hiện tại của người sau cai 90

3.4.3 Nơi làm việc 90

3.4.4 Thời gian làm việc 92

3.4.5 Người sau cai và việc làm thêm 94

3.4.6 Hình thức làm việc của người sau cai 94

3.4.7 Bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội 96

3.5 Thu nhập 97

3.5.1 Thu nhập trung bình của người sau cai nghiện 97

3.5.2 Sử dụng tiền từ thu nhập 97

3.5.3 Các nguồn hỗ trợ chi tiêu cho người sau cai 99

3.6 Phương tiện đi lại của người sau cai nghiện 100

3.7 Người sau cai nghiện và các hoạt động xã hội 100

3.7.1 Tình hình tham gia các hoạt động xã hội của người sau cai 101

3.7.2 Các hoạt động xã hội mà người sau cai tham gia 104

3.8 Mức độ hài lòng sau khi tham gia các hoạt động xã hội của người sau cai nghiện 107

3.9 Những mong muốn của người sau cai 108

KẾT LUẬN – KHUYẾN NGHỊ 112

TÀI LIỆU THAM KHẢO 116

PHỤ LỤC 119

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

1 Thành phố Hồ Chí Minh: TP.HCM

2 Tái hòa nhập cộng đồng: THNCĐ

3 Trang: Tr

4 Ủy ban nhân dân: UBND

5 Người sau cai nghiện ma túy: người sau cai

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 3 1: Độ tuổi 52

Bảng 3 2: Học vấn 54

Bảng 3 3: Tình trạng hôn nhân 55

Bảng 3 4: Giới tính 56

Bảng 3 5: Gia đình thiếu tin tưởng 58

Bảng 3 6: Cộng đồng xa lánh 59

Bảng 3 7: Thất nghiệp/không có việc làm 60

Bảng 3 8: Thiếu vốn làm ăn 61

Bảng 3 9: Bản thân thấy mặc cảm 61

Bảng 3 10: Bỡ ngỡ vì sự thay đổi của xã hội 62

Bảng 3 11: Sức khỏe yếu 63

Bảng 3 12: Thiếu giấy tờ tùy thân 64

Bảng 3 13: Có từng nhận được sự hỗ trợ không? 66

Bảng 3 14: Mức độ nhận được sự hỗ trợ 66

Bảng 3 15: Tại sao ít nhận được sự hỗ trợ? 67

Bảng 3 16: Hỗ trợ sinh hoạt phí 68

Bảng 3 17: Gia đình chia sẻ, tâm tình 68

Bảng 3 18: Hỗ trợ vốn làm ăn 68

Bảng 3 19: Giới thiệu việc làm 69

Bảng 3 20: Bạn bè hỗ trợ 70

Bảng 3 21: Chính quyền hỗ trợ làm giấy tờ tùy thân 70

Bảng 3 22: Chính quyền hỗ trợ chăm sóc sức khỏe 70

Bảng 3 23: Chính quyền chia sẻ, tâm tình 71

Bảng 3 24: Chương trình Hỗ trợ người sau cai hỗ trợ chăm sóc sức khỏe 72

Bảng 3 25: Chương trình Hỗ trợ người sau cai chia sẻ, tâm tình 72

Bảng 3 26: Chương trình Hỗ trợ người sau cai giới thiệu sinh hoạt nhóm 72

Bảng 3 27: Mức độ hài lòng về các nguồn hỗ trợ hiện tại 73

Bảng 3 28: Giấy tờ tùy thân (CMND, hộ khẩu, giấy phép lái xe ) 75

Bảng 3 29: Tình trạng sức khỏe hiện tại 76

Bảng 3 30: Tình trạng sức khỏe hiện tại và nghề đang làm 77

Bảng 3 31: Ăn uống hàng ngày 78

Bảng 3 32: Mối trương quan giữa tình trạng sức khỏe hiện tại và việc ăn uống hàng ngày 79

Bảng 3 33: Ưu tiên làm gì nhất khi bệnh 80

Bảng 3 34: Bảo hiểm y tế 82

Bảng 3 35: Có từng học nghề hay không? 82

Bảng 3 36: Nghề từng học 84

Bảng 3 37: Hoàn thành khóa học 85

Bảng 3 38: Chứng chỉ sau khóa học 86

Bảng 3 39: Cơ sở theo học 86

Bảng 3 40: Công việc hiện tại có phù hợp với ngành nghề đào tạo không 88

Bảng 3 41: Hiện tại có đi làm không 89

Bảng 3 42: Nghề đang làm 90

Bảng 3 43: Đơn vị làm việc 91

Bảng 3 44: Số giờ làm việc 92

Bảng 3 45: Số ngày làm việc trong tháng 93

Bảng 3 46: Thời gian làm việc 93

Bảng 3 47: Làm thêm 94

Bảng 3 48: Hình thức làm việc 94

Bảng 3 49: Bảo hiểm được đóng khi làm việc 96

Bảng 3 50: Thu nhập 97

Bảng 3 51: Mục chi tiêu ưu tiên nhất 97

Bảng 3 52: Thu nhập có đủ chi tiêu cho những sinh hoạt tối thiểu của người sau cai không? 98

Bảng 3 53: Làm thế nào để đảm bảo cuộc sống 99

Bảng 3 54: Phương tiện đi lại 100

Bảng 3 55: Có từng tham gia các hoạt động xã hội không 101

Bảng 3 56: Mức độ tham gia các hoạt động xã hội 102

Bảng 3 57: Mối tương quan giữa mức độ tham gia các hoạt động xã hội và mức độ nhận được sự hỗ 102

Bảng 3 58: Lý do không tham gia 103

Bảng 3 59: Tên hoạt động tham gia thường xuyên nhất 104

Bảng 3 60: Tham gia các buổi truyền thông 106

Bảng 3 61: Sinh hoạt nhóm dành cho người sau cai 106

Bảng 3 62: Họp khu phố 107

Bảng 3 63: Mức độ hài lòng về các hoạt động xã hội từng tham gia 107

Bảng 3 64: Những mong muốn của người sau cai nghiện ma túy 108

PHẦN TÓM TẮT

SỰ TÁI HÒA NHẬP CỘNG ĐỒNG CỦA NGƯỜI SAU CAI NGHIỆN

MA TÚY TẠI TP.HCM HIỆN NAY – MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Hiện nay, ma túy đã trở thành mối hiểm họa của toàn nhân loại Ma túy không chỉ hủy hoại sức khỏe của con người, mà còn làm suy thoái nòi giống, gây nguy hại đến an ninh trật tự xã hội và cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội

Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những thành phố có số lượng người nghiện ma túy nhiều nhất cả nước Theo số liệu thống kê do Ủy ban Nhân dân TP HCM công bố thì khoảng năm 1996, trên địa bàn thành phố mới chỉ có hơn 5.000 người nghiện ma túy nhưng đến cuối năm 2003, số người nghiện đã vượt qua con số 30.000 người Trước nguy cơ tệ nạn ma túy xâm nhập gây hiệu quả nghiêm trọng cho xã hội, các cơ quan chức năng đã ban hành nhiều biện pháp cụ thể để giải quyết Và vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai trở thành một trong các vấn đề dành được nhiều sự quan tâm của các cơ quan, ban ngành, gia đình và toàn

xã hội Nhiều Quy định, Điều khoản mà đối tượng hướng đến là người sau cai đã được ban hành nhằm giúp cho quá trình tái hòa nhập của họ được thuận lợi hơn Tuy nhiên, khi tìm hiểu sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy chúng ta mới thấy còn tồn tại khá nhiều vướng mắc cần phải tháo gỡ nhanh và triệt

để

Trở về cộng đồng sau một thời gian cai nghiện tại các Trung tâm cai nghiện, người sau cai phải đối mặt với vô vàn những khó khăn, thách thức: trình độ học vấn thấp, chuyên môn nghiệp vụ yếu và thiếu, sức khỏe không đảm bảo, các hỗ trợ chưa phù hợp với nhu cầu….Tất cả các yếu tố đó đã làm cho việc tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai có nhiều bất ổn và không bền vững Họ chủ yếu chỉ hòa nhập tốt

về mặt giấy tờ còn các yếu tố khác như sức khỏe, công ăn việc làm, tham gia các hoạt động xã hội còn nhiều hạn chế Chính những trăn trở về các vấn đề nêu trên, tác giả đã quyết định chọn vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện

ma túy tại thành phố Hồ Chí Minh để làm chủ đề nghiên cứu

Để làm rõ vấn đề nghiên cứu tác giả đã sử dụng khung phân tích SWOT để tìm hiểu những khó khăn, thuận lợi, cơ hội, thách thức mà người sau cai có khi tái hòa nhập cộng đồng

Trong khuôn khổ của đề tài, tác giả cũng dùng các lý thuyết tiếp cận như: lý thuyết Hành vi lệch lạc xã hội, lý thuyết Gán nhãn, lý thuyết Xã hội hóa, lý thuyết Lựa chọn hợp lý, lý thuyết Mạng lưới xã hội để chỉ ra các khó khăn của người sau cai gặp phải và lý giải nguyên nhân của những khó khăn đó Đồng thời xem xét sự tái hòa nhập cộng đồng của họ đang ở mức độ nào, cơ sở của sự hòa nhập là do đâu Nguồn số liệu cho những phân tích trong đề tài chủ yếu từ kết quả điều tra trên thực địa với phương pháp thu thập thông tin định lượng bằng bảng hỏi và phương pháp thu thập thông tin định tính thông qua phỏng vấn sâu người sau cai

Những phát hiện từ cuộc nghiên cứu cho thấy rằng, người sau cai đang thiếu những nền tảng để có thể tái hòa nhập một cách bền vững Thêm vào đó, họ cũng chưa được tạo những điều kiện tốt để làm lại cuộc đời Những gì mà người sau cai

có rất hạn chế và thiếu tính lâu dài Chính vì lẽ đó, mức độ hòa nhập cộng đồng của

họ rất thấp, chủ yếu chỉ về mặt giấy tờ là chính còn các mặt việc làm, chăm sóc sức khỏe, tham gia các hoạt động xã hội chưa thật sự hiệu quả

Cuộc nghiên cứu cũng chỉ ra chính tình trạng sức khỏe, bề mặt học vấn thấp của người sau cai ảnh hưởng đến sự lựa chọn loại hình công việc của họ Với trình độ thấp, sức khỏe yếu, người sau cai chỉ có thể lựa chọn các công việc không đòi hỏi đào tạo và phải nhẹ nhàng Vì vậy nên việc làm của họ chủ yếu tập trung vào các công việc phổ thông, buôn bán nhỏ, dịch vụ là chính

Vấn đề tham gia các hoạt động xã hội rất cần thiết đối với tất cả mọi người không chỉ riêng gì người sau cai Nó giúp cho cá nhân có thể mở rộng, xây dựng thêm nhiều quan hệ mới, tác động tích cực đến đời sống mỗi cá nhân Và ở mặt này, người sau cai vẫn còn e ngại, tham gia một cách chưa tích cực, tự nguyện Trong khi đó, kết quả nghiên cứu cho thấy chính mức độ tham gia hoạt động xã hội của mỗi cá nhân lại chi phối đến mức độ nhận được hỗ trợ của họ

Từ các kết quả nghiên cứu, tác giả đã đề xuất một số khuyến nghị: về phía người sau cai, gia đình, cộng đồng, chính quyền địa phương, các chương trình hỗ trợ người sau cai…nhằm giúp cho qúa trình tái hòa nhập cộng đồng được thuận lợi và hiệu quả hơn

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước thực hiện thành công công cuộc công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước Sự phát triển của nền kinh tế thị trường, một mặt mang lại nhiều thành tựu đáng kể, làm cho mức sống của người dân ngày càng tăng cao Mặt khác, nó cũng để lại những hậu quả nặng nề, tệ nạn xã hội gia tăng Và một trong những tệ nạn thu hút nhiều sự quan tâm của toàn xã hội

đó là tệ nạn ma túy

Thành phố Hồ Chí Minh là một thành phố thể hiện rõ nhất sự phát triển của đất nước Song cũng chính là một trong những điểm nóng về tệ nạn ma túy bên cạnh Hà Nội và Hải Phòng

Hiện nay, tệ nạn này đang phát triển theo chiều hướng rất xấu, đặc biệt là trong

bộ phận thanh thiếu niên tạo sự lo lắng cho toàn xã hội không chỉ vì nó gây nên sự nghiện ngập, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cá nhân, kinh tế gia đình, nhiều cá nhân đánh mất nhân cách, phẩm giá của mình mà còn vì nó là nguyên nhân của nhiều hành vi phạm pháp, gây nguy hại trật tự, an ninh xã hội, cản trở sự phát triển của mỗi quốc gia Mặt khác, chính phương cách sử dụng ma túy chủ yếu qua con đường tiêm chích làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm HIV/AIDS trên diện rộng

Ma túy là một vấn đề bức xúc của toàn xã hội Nó xâm nhập đến mọi thành phần của xã hội Lâu nay, việc cai nghiên ma túy và quản lý người sau cai không hiệu quả, tỉ lệ tái nghiện luôn cao là do chúng ta chưa nhận thức đúng và đầy đủ về nghiện ma túy và cai nghiện phục hồi cho người nghiện ma túy Bản thân gia đình

và người nghiện ma túy cho rằng nghiện ma túy chỉ đơn thuần là uống thuốc cắt cơn hoặc nghiện ma túy là một căn bệnh mãn tính không thể chữa khỏi nên bỏ mặc cho

xã hội Và người nghiện ma túy sau khi trở về cộng đồng không được sự quản lý, trợ giúp của gia đình, cộng đồng hợp lý để họ có thể tái hòa nhập vào cộng đồng dễ dàng Có thể đưa ra dẫn chứng là năm 2009, lượng người tái hòa nhập về địa

phương, có danh sách quản lý tại các quận, huyện chỉ chiếm 62,23% và tỉ lệ tái nghiện vẫn chiếm tỉ lệ khá cao (19,33% năm 2009)1 Riêng với nhiều người, việc trở về cuộc sống đời thường vẫn là một vấn đề nan giải

Quá trình duy trì tình trạng cai nghiện ma túy là cả một quá trình khó khăn, vất

vả và tốn kém Nhưng nhiều người sau khi cai nghiện trở về địa phương lại tiếp tục tái nghiện Hành vi tái nghiện này xuất phát từ nhiều nguyên nhân cả từ chính bản thân người sau cai nghiện lẫn từ phía gia đình, cộng đồng Bởi tái hòa nhập cộng đồng là một tiến trình hai chiều: Phía người sau cai nghiện phải thật sự phấn đấu trở thành người tốt, người có ích; phía cộng đồng phải hết sức bao dung, mở rộng cửa

để đón nhận họ giúp họ vượt qua được chính bản thân mình… Song trên thực tế thì định kiến của xã hội, gia đình… đối với họ còn quá nặng nề, cộng thêm sức khỏe yếu gây nên khá nhiều rào cản trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng Và chính những rào cản này là nhân tố chính làm gia tăng hành vi lệch lạc ở người sau cai nghiện khi về cộng đồng

Theo thống kê của Chi cục Phòng chống tệ nạn xã hội, trong bảy tháng đầu năm 2009, trên địa bàn thành phố có 552 người hồi gia bị xử lý hình sự với 234 vụ

vi phạm, trong đó hành vi phạm tội chủ yếu là trộm cắp tài sản, cướp giật, gây rối trật tự công cộng, mua bán, tàng trữ trái phép chất ma tuý và 8 vụ giết người2 Trước tình hình như vậy, việc đấu tranh chống lại hiểm họa ma túy và giúp người cai nghiện tái hòa nhập cộng đồng trở thành vấn đề cấp bách mà chính quyền và bản thân mỗi người dân đang dành nhiều sự quan tâm đặc biệt Và vì vậy đã có khá nhiều chiến lược, chương trình hành động cụ thể đã và đang triển khai để giúp người nghiện đoạn tuyệt với ma túy, hoàn thiện nhân cách và quan trọng hơn là có thể tái hòa nhập cộng đồng hiệu quả, lâu dài

Hàng năm, có hàng ngàn người nghiện ma túy được đưa vào cơ sở chữa bệnh thì cũng có không ít người được trở về tái hòa nhập cộng đồng

1

http://phapluattp.vn, Nguyễn Văn Minh, Phó Giám đốc Sở Lao động-Thương binh và Xã hội, báo cáo với

Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội (UBXH) sáng 22-3-2010.

2

http://www.thuvienphapluat.vn (01/08/2009)

Trở về cộng đồng sau một thời gian cách ly, đòi hỏi người sau cai nghiện phải thực sự cố gắng bắt nhịp với những thay đổi của xã hội bằng chính bằng một quyết tâm cao cùng với sự hỗ trợ của gia đình, cộng đồng…Tuy nhiên, hiện nay đang diễn

ra một nghịch lý là: người sau cai nghiện đã nhận được khá nhiều sự hỗ trợ Song số người duy trì được thời gian cai của mình, ổn định được cuộc sống, có công ăn việc làm, tham gia các hoạt động vui chơi giải trí, hoạt động xã hội khác… không như mong muốn Lý do chính là do đâu? Người sau cai nghiện đã hòa nhập cộng đồng hợp lý chưa? Những sự hỗ trợ mà họ có đã đủ và phù hợp nhu cầu của họ?

Với những trăn trở như vậy, tôi quyết định chọn đề tài: “Sự tái hòa nhập cộng

đồng của người sau cai nghiện ma túy ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay – Một

số vấn đề đặt ra” làm đề tài nghiên cứu

2 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Vào những năm gần đây vấn đề tái hòa nhập cộng đồng và các nhân tố tác động đến quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện bắt đầu được nhiều tổ chức, cá nhân quan tâm, tìm hiểu, nhưng vẫn chưa thật sự nhiều và đúng mức Mỗi đề tài, bài viết chỉ tìm hiểu một khía cạnh nhỏ của vấn đề và thường phổ biến ở dạng báo cáo nhiều hơn Mặc khác, trong lĩnh vực xã hội học thì có rất ít nghiên cứu khai thác đầy đủ đề tài này Đây là trở ngại lớn để tác giả tổng quan tình hình nghiên cứu Do vậy, qua quá trình tìm hiểu, tác giả chỉ có thể đưa ra một số công trình nghiên cứu, bài viết, báo cáo dưới các cách tiếp cận, phương pháp luận

và nội dung khác nhau

2.1 Về nội dung

Chủ đề “Tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy” được các tác giả nghiên cứu với nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng cách tiếp cận được nhiều tác giả quan tâm là: cách tiếp cận tội phạm học, cách tiếp cận hành vi lệch lạc, cách tiếp cận giới

Qua những cách tiếp cận này các tác giả đưa ra một bức tranh tổng thể về những khó khăn mà người sau cai phải gặp khi tái hòa nhập cộng đồng như: tình trạng thất nghiệp, bị kỳ thị, phân biệt đối xử của những người xung quanh hay tệ hơn là họ thường bị coi là người sống bên lề xã hội, thậm chí họ không có cả cơ hội

để tìm được một công việc làm, ổn định cuộc sống

Khi nghiên cứu về vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai, các tác giả thường tập trung vào những nội dung sau:

Thứ nhất: Khẳng định vai trò của gia đình và cộng đồng đối với sự tái hòa

nhập cộng đồng của người sau cai nghiện – người được xem là yếu thế, là “kẻ có

hành vi phần nào đó đi chệch khỏi những gì một nhóm chờ đợi hoặc những gì họ coi là cung cách xử sự đáng mong muốn”3 Chính vì vậy, họ bị mọi người xa lánh, ghét bỏ hơn là thông cảm, sẻ chia những khó khăn họ đang gặp phải ngay cả trong chính gia đình của mình

Trong đề tài “Gia đình và cộng đồng - Động lực giúp người cai nghiện ma

túy trở lại với xã hội” của tác giả Nguyễn Thị Hiền cho rằng: “Hành vi nghiện ma

túy đối với gia đình và xã hội là một hành vi lệch lạc”4 và khi người nghiện trở về

từ trường cai nghiện thì “nhiều gia đình lại thiếu sự quan tâm, động viên, chăm sóc,

giúp đỡ và xem họ là gánh nặng của gia đình”5, khiến quá trình tái hòa nhập cộng đồng của họ gặp không ít khó khăn và khả năng tái nghiện là không thể tránh khỏi Trong đề tài này, tác giả cũng cho rằng, chính thái độ của gia đình và cộng đồng là điều kiện cần thiết để người nghiện ma túy từ bỏ con đường nghiện ngập Nếu mọi người tiếp nhận một cách bình thường thì những người nghiện ma túy dễ dàng hòa

nhập cuộc sống Nhưng nếu bị kỳ thị, xa lánh thì họ rất dễ tái nghiện “Cá nhân

người nghiện trở về hòa nhập chịu ảnh hưởng rất nhiều bởi những người xung quanh họ, ảnh hưởng gần nhất là thái độ của gia đình Chính thái độ của gia đình,

các mối quan hệ trong gia đình sẽ giúp họ mạnh mẽ hơn, thêm nghị lực và phấn đấu tốt hơn”6

Còn với đề tài “Vai trò của gia đình đối với quá trình tái hòa nhập cộng

đồng của người sau cai nghiện trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh” (2008),

Luận văn thạc sĩ khoa học xã hội học của tác giả Nguyễn Hữu Túc thì lại xoay quanh vấn đề: Vai trò của gia đình đối với việc tái nghiện và quá trình tái hòa nhập cộng đồng Luận văn nhấn mạnh tình hình kinh tế gia đình, mức độ hòa thuận và hỗ trợ nhau của các thành viên trong gia đình, phương pháp giáo dục của gia đình chi phối quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện có hiệu quả hay không và khả năng tái nghiện của họ như thế nào

Luận văn đã đi vào chi tiết, nghiên cứu sâu về vai trò của gia đình, coi đây như

là yếu tố quan trọng nhất đối với khả năng tái nghiện và tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai Tuy nhiên, quá trình tái hòa nhập cộng đồng và việc tái nghiện của người sau cai nghiên không phải chỉ phụ thuộc vào việc cá nhân đó có được gia đình quan tâm đúng mức hay không, gia đình đó có dạy con tốt hay có hòa thuận hay không mà còn phụ thuộc vào vốn và nỗ lực của cá nhân, sự định hướng của gia đình đối với cá nhân trong cuộc sống, các hỗ trợ từ bạn bè, cộng đồng xã hội

Thứ hai: Xem môi trường xã hội hóa là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến

việc duy trì tình trạng cai của người nghiện, thể hiện trong đề tài nghiên cứu khoa học của nhóm sinh viên (Đào Quang Bình, Nguyễn Ngọc Anh…) khoa Xã Hội Học, trường Đại học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn Thành Phố Hồ Chí Minh thực hiện

năm 1999: “Vấn đề nghiện và tái nghiện trong học sinh tại thành phố Hồ Chính

Minh” lấy học sinh cấp II, III làm đối tượng nghiên cứu, xem xét mối quan hệ giữa

các môi trường xã hội hóa, xem xét sự gắn kết đó yếu hay mạnh để đo lường mức độ nghiện và tái nghiện, nhưng chưa đi sâu vào nghiên cứu tình hình tái hòa nhập cộng đồng cũng như chưa nhấn mạnh được vai trò của gia đình hay bản thân của mỗi cá nhân Mặt khác, đề tài cũng chưa nghiên cứu được tác động tiêu cực của định kiến xã

6

Xem Nguyễn Thị Hiền, Tài liệu đã dẫn, Tr5

hội đối với việc tìm việc làm, ổn định cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng xã hội của người sau cai nghiện

Khách thể nghiên cứu giới hạn là học sinh, chưa rộng ra đối tượng nghiện ma túy nói chung nên chưa đảm bảo tính bao quát

Thứ ba: Vấn đề giới cũng là một trong những chủ đề được các tác giả quan tâm

nghiên cứu

Khi nghiên cứu vấn đề tái hòa nhập cộng đồng, các tác giả nhấn mạnh đến yếu

tố giới để xem giữa nam và nữ thì ai là người dễ dàng tái hòa nhập cộng đồng hơn Qua các nghiên cứu cho thấy phụ nữ ít có hành vi lệch lạc hơn nam giới nhưng một khi đã có hành vi lệch lạc thì lại khó khăn trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng hơn nam giới do phụ nữ là người yếu đuối, khả năng chịu áp lực do thái độ xa lánh

của mọi người thấp hơn nam giới Điển hình cho nội dung này là đề tài: “Hành vi

nghiện ma túy và khả năng tái hòa nhập cộng đồng của các nữ nghiện” Đây là

một đề tài luận văn tốt nghiệp chuyên ngành xã hội học của tác giả Trần Thị Thanh Trúc thực hiện năm 2004 Trong đề tài, tác giả chỉ ra rằng tỉ lệ nữ nghiện chỉ chiếm một phần nhỏ khoảng 6% so với với tỉ lệ nam nghiện là 73,5% Khả năng tái hòa

nhập cộng đồng của nữ cũng kém hơn nam giới “Cộng đồng vốn đã không dành

nhiều thiện cảm cho nam nghiện ma túy thì đối với nữ nghiện cái nhìn lại càng khắt khe hơn Đó là một rào cản về giới thực sự khó khăn mà nữ nghiện muốn hội nhập cộng đồng phải có bản lĩnh vững vàng để vượt qua”7

Đề tài nêu nhiều con số thực trạng vấn đề việc làm và tái hòa nhập cộng đồng của nữ nghiện ma túy ở thành phố Hồ Chí Minh, phân tích sâu về những khó khăn

và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này Đóng góp của công trình này là cách thao tác hóa khái niệm và áp dụng phương pháp nghiên cứu rất tốt Tuy nhiên đề tài không thu thập số liệu bằng phỏng vấn sâu thì có thể chưa mang tính khái quát về những người hồi gia Trong khi đó, thực tế theo số liệu của Sở Lao động thương

7Trần Thị Thanh Trúc (2004), Hành vi nghiện ma túy và khả năng tái hòa nhập cộng đồng của các nữ nghiện, Luận văn tốt nghiệp ngành xã hội học Tr95

binh xã hội thì nam nghiện nhiều hơn nữ, giới hạn nghiên cứu nữ nên yếu tố tâm lý

có đặc thù riêng

Thứ tư: Việc làm của người sau cai nghiện ma túy luôn là vấn đề nhận được

nhiều sự quan tâm

Trở về cộng đồng sau nhiều năm bị cách ly đối diện với xã hội thay đổi không ngừng làm cho họ không khỏi bỡ ngỡ và lo lắng Thêm vào đó, người sau cai nghiện ma túy thường là người ít được học hành và đào tạo hoặc không tham gia một trường lớp nào cả Chính điều đó làm cho họ đã tụt hậu lại càng tụt hậu hơn Trong khi đó, xã hội còn nhiều ngần ngại và chưa thật sự mở rộng vòng tay với họ

Vì thế, việc có được việc làm vô cùng khó khăn chứ chưa nói là việc làm tốt, thu

nhập cao Chúng ta có thể tìm hiểu vấn đề này qua đề tài “Việc làm của người sau

cai trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng” - Công trình dự thi giải thưởng sinh

viên nghiên cứu khoa học Eure’ka lần thứ 10 năm 2008, Hữu Ánh Dương chủ nhiệm đề tài, kết quả nghiên cứu cho thấy, những việc làm mà người sau cai đang nắm giữ và duy trì lâu dài chủ yếu là việc làm phổ thông với đồng lương không đủ sống, chưa đi sâu tìm hiểu những nhân tố nào chi phối đến loại hình công việc hiện tại của người sau cai

Ở đề tài “Khảo sát thực trạng đời sống của thanh niên sau cai đang sinh

sống tại Quận 4” của nhóm sinh viên nghiên cứu khoa học mùa hè xanh năm 2007

tại địa bàn Quận 4, Tp HCM, nghiên cứu người tái hòa nhập cộng đồng trên 12 phường thuộc Quận 4 Tìm hiều đời sống tinh thần, sức khỏe của người sau cai nghiện ma túy, vấn đề việc làm và nguyện vọng của họ, có so sánh đối chiếu, nhưng vấn đề việc làm chỉ được xem là một khía cạnh nhỏ trong những vấn đề của người sau cai nghiện ma túy tại địa phương Trong khi đó, việc làm là sự phản ánh tốt nhất khả năng tái hòa nhập cộng đồng của họ, cần phải được nhìn nhận hợp lý hơn

Thứ năm: Đời sống tinh thần của người sau cai nghiện cũng đã bước đầu quan

tâm nhưng chưa thật sự đúng mức, thể hiện trong đề tài: “Đời sống văn hóa, tinh

thần của người sau cai nghiện tại trung tâm chữa bệnh Phú văn, Xã Đức Hạnh,

huyện Phước Long, Tỉnh Bình Phước” – Đề tài nghiên cứu khoa học của nhóm

SV XHH04 (ĐH KHXH&NV TP.HCM) thực hiện năm 2007 Đề tài chủ yếu nghiên cứu đời sống văn hóa, tinh thần của người sau cai nhưng lại thực hiện trong trại cai nghiện nên thể hiện nhiều bất cập bởi lẽ đời sống văn hóa, tinh thần của người cai nghiện trong trung tâm sống tập trung, không có điều kiện lựa chọn hình thức và loại hình giải trí khác biệt cơ bản so với người sau cai nơi cộng đồng được

tự do lựa chọn hình thức vui chơi, giải trí

Thứ sáu: Đặc điểm nhân cách và hoàn cảnh xã hội của cá nhân cũng được quan

tâm Điển hình là đề tài: “Tìm hiểu đặc điểm nhân cách, hoàn cảnh xã hội của

thanh niên nghiện ma túy và mối tương quan giữa chúng” Luận án Tiến sĩ Tâm

lý học của Phan Thị Mai Hương (2002) Tác giả đã chỉ ra được các đặc điểm chung

về nhân cách và hoàn cảnh xã hội của thanh niên nghiện ma túy Đồng thời, đề tài cũng chỉ ra vai trò của gia đình, mạng lưới xã hội mà mỗi cá nhân sở hữu, đặc điểm tính cách mỗi người trong việc phòng ngừa tệ nạn ma túy Nói chung, đề tài đi sâu về nguyên nhân thiên về tâm lý học, chưa phản ánh được thực trạng cụ thể vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện

Ngoài các nội dung trên còn có một số bài viết đăng trên các báo và các báo cáo như:

- Khánh Hưng, “Tạo việc làm cho người nghiện ma túy, cơ hội còn quá xa”,

Báo Sài Gòn giải phóng (29/7/1998), Tr3 Bài viết này chỉ ra các khó khăn trong việc tạo việc làm cho người nghiện ma túy để có thể có một cái nghề khi tái hòa nhập cộng, những khó khăn chủ yếu tập trung ở những định kiến của xã hội và hoàn cảnh gia đình của người nghiện, chưa chỉ ra được một bức tranh toàn cảnh nhất về các vấn

đề mà người sau cai gặp khi về cộng đồng làm lại cuộc đời cũng như sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy

Phan Thảo, “Cần một vòng tay cho người nghiện”, Báo Sài Gòn giải phóng

(1/12/2000), Tr6 Tác giả đã nêu lên mong muốn của người nghiện sau khi về cộng đồng Tất cả người cai nghiện đều mong muốn có được sự quan tâm của gia đình,

bạn bè, cộng đồng sau khi ra khỏi Trung tâm cai nghiện, không để họ cô đơn chống chọi với ma túy Bài viết này cũng giống như các bài viết trên, chưa chỉ ra được sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện cũng như các yếu tố chi phối

Quang Vũ, “Thành phố Hồ Chí Minh – Giải quyết việc làm cho người sau cai nghiện”, Báo Sức khỏe và đời sống (3/7/2003), Tr3 Tác giả bài viết này đưa ra những số liệu chứng minh mức độ hiệu quả của đề án Tổ chức quản lý, dạy nghề, giải quyết việc làm cho người sau cai nghiện ma túy Đồng thời khẳng định vai trò của việc làm đối với việc duy trì tình trạng cai và sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện Bài viết này cũng chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu yếu tố chi phối

sự tái hòa nhập của người sau cai nghiện ma túy và nguy cơ tái nghiện, chưa mô tả được thực trạng tái hòa nhập của người sau cai nghiện ma túy ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Bộ tài liệu “Hướng dẫn quy trình cai nghiện, phục hồi sức khỏe, nhân cách cho người nghiện ma túy” của Bộ Lao động thương binh xã hội và Bộ Y Tế ký kết theo Thông tư liên tịch số 31/TTLT/BLĐTBXH – BYT đang được các trung tâm và các

cơ sở chữa bệnh thực hiện

Báo cáo công tác phòng chống ma túy, quản lý nguời sau cai nghiện, tái hòa nhập cộng đồng và phòng chống tệ nạn mại dâm năn 2008, Số 4472/BC – PCTNXH – LĐTBXH của Sở Lao động thương binh xã hội Thành phố Hồ Chí Minh Báo cáo này tổng kết kết quả năm năm thực hiện Nghị quyết số 16/2003/QH11 về quản lý dạy nghề và giải quyết việc làm cho người sau cai nghiện, tập trung vào báo cáo số liệu

mô tả thực trạng là chính, không nghiên cứu nhân tố ảnh hưởng, vấn đề còn tồn tại trong quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai

Tuy nhiên, tất cả các bài viết này không phải là các công trình nghiên cứu mang tính chất thực địa nên những lý luận từ bài viết và báo cáo trên mang lại chỉ là những gợi ý ban đầu cho việc hình thành ý tưởng nghiên cứu về sau

Nói chung, các đề tài đã thực hiện chủ yếu chỉ đề cập đến các yếu tố khách quan như: gia đình, cộng đồng tác động đến quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người

sau cai nghiện hay những khó khăn mà họ gặp phải khi trở về cộng đồng Tuy nhiên, quá trình tái hòa nhập cộng đồng của một người sau cai nghiện ma túy không phải chỉ phụ thuộc vào việc hoàn cảnh gia đình người đó có tốt hay không, có hỗ trợ tích cực hay không hay sự hỗ trợ từ phía xã hội, bạn bè, hàng xóm có nhiều và hợp lý hay chưa mà quan trọng hơn cả chính người sau cai phải thật sự muốn làm lại từ đầu Đặc biệt, họ phải có những nền tảng vững chắc để bắt đầu cuộc sống mới như: trình độ văn hóa, trình độ chuyên môn, tình trạng hôn nhân ổn định, sức khỏe tốt, có suy nghĩ tích cực và định hướng và kế hoạch tương lai rõ ràng và phù hợp với mình…Song nội dung này lại ít được các đề tài đi trước quan tâm, thậm chí là bỏ qua một cách dễ dàng Như vậy, mặc nhiên việc tái hòa nhập cuộc sống của người sau cai được chính người sau cai nghiện ma túy và nhiều người hiểu là thuộc trách nhiệm của toàn xã hội và gia đình Trong khi đó, cuộc sống của mỗi cá nhân phải do chính cá nhân quyết định thì mới phù hợp nhất và mới có thể phát huy hết nội lực của mình, tự tin hơn trong cuộc sống Thêm vào đó vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy cũng chưa được phản ánh đầy đủ, mỗi đề tài chỉ đi vào nghiên cứu một mảng nhỏ Trong khi đó vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai bao gồm nhiều rất nhiều mặt

Khi tìm hiểu sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy, nhiều tác giả thường chỉ quan tâm đến yếu tố liên quan đến đời sống vật chất còn các yếu

tố thuộc về nhân khẩu học, mạng lưới xã hội, hoạt động xã hội họ tham gia… thì lại

ít chú trọng Chính những sự bỏ ngõ đó đã thúc đẩy tôi thực hiện đề tài này

2.2 Về phương pháp luận

Thứ nhất: Về cách tiếp cận

Các đề tài thường tiếp cận theo quan điểm Macxit và hướng tiếp cận của xã hội học gia đình, cách tiếp cận giới kết hợp với việc sử dụng một số lý thuyết như: Lý thuyết xã hội hóa, lý thuyết lối sống, lý thuyết Gán nhãn, lý thuyết Hành vi lệch lạc

Và các đề tài chỉ dừng lại nghiên cứu nguyên nhân tái nghiện của người sau cai nghiện ma túy, vai trò gia đình người sau cai đối với quá trình tái hòa nhập, đi sâu

nghiên cứu vấn đề tái hòa nhập của người sau cai nghiện ở từng khía cạnh một, xem quá trình tái hòa nhập của người sau cai là một quá trình chịu tác động bởi các yếu tố khách quan hơn là yếu tố chủ quan xuất phát từ chính bản thân người sau cai nghiện

ma túy

Thứ hai: Về phương pháp

Phương pháp mà các đề tài thường sử dụng là nghiên cứu định tính là chủ yếu, chỉ có một số ít đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp với định tính và phương pháp phân tích số liệu, báo cáo sẵn có từ các công trình nghiên cứu trước đó

Nhìn một cách tổng thể, các tài liệu mà tác giả thu thập và tổng quan được chủ yếu nghiên cứu về nguyên nhân, yếu tố chi phối đến nguy cơ tái nghiện và vấn đề tái hòa nhập cộng đồng nghiên từ phía gia đình, cộng đồng Nhìn chung thực trạng vấn

đề và các khó khăn mà cá nhân gặp phải chưa được đề cập đầy đủ, nếu có cũng chỉ rất hạn chế hoặc chỉ ở dưới dạng báo cáo tổng hợp số liệu là chính

Những đề tài đã thực hiện đều có chung một quan điểm khi cho rằng những người sau cai là những người vẫn đang bị phân biệt đối xử, yếu thế Họ không tìm được việc làm để ổn định cuộc sống Đồng thời, quá trình tái hòa nhập cộng đồng của họ gặp nhiều khó khăn do thời gian cách ly với xã hội quá lâu Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu có xu hướng coi những người sau cai là những người bất lực, thụ động khi chấp nhận những “cái nhãn” do người khác gán cho Họ như là một cơ thể rỗng hay cơ thể có khả năng ít ỏi, không tự chủ quyết định hành vi…Tuy nhiên, việc họ đã chuẩn bị gì để hội nhập, suy nghĩ và hành động như thế nào, sở hữu các nguồn hỗ trợ ra sao, có phù hợp nhu cầu thực tế hay không, tham gia vào các mạng lưới xã hội, thiết lập các mối quan hệ ra sao và đâu là yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy thì chưa có một công trình nghiên cứu nào thực hiện điều đó

Tệ nạn ma túy hiện nay đang diễn biến phức tạp, số lượng người sau cai nghiện trở về cộng đồng ngày càng đông, vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của đối tượng này

càng đáng quan tâm hơn Trước thực tế đó đòi hỏi chúng ta không chỉ giới hạn việc nghiên cứu trên số liệu là những con số hay một số nguyên nhân chi phối mà phải đi sâu vào tìm hiểu vấn đề, tổng thể các nguyên nhân và đề xuất giải pháp phù hợp để người sau cai nghiện thực sự có thêm nguồn hỗ trợ phù hợp Đồng thời cũng để cho chính bản thân người sau cai, gia đình, cộng đồng nhìn nhận lại các thực trạng, nhân

tố ảnh hưởng đến việc duy trì tình trạng cai và sự tái hòa nhập cộng đồng của người

sau cai nghiện Do vậy, tác giả chọn đề tài nghiên cứu “Sự tái hòa nhập cộng đồng

của người sau cai nghiện ma túy tại Thành phố Hồ Chí Minh – Một số vấn đề đặt ra” để mọi người hình dung ra sự cuộc sống ngoài cộng đồng của người sau cai

nghiện ma túy sau khi rời trung tâm cai nghiện có nhiều vấn đề như thế nào, họ có những gì và đã hành động vì cuộc sống mình ra sao Qua kết quả nghiên cứu phản ánh trong đề tài chúng ta có thể hiểu, thông cảm, chia sẻ các vấn đề người sau cai nhiều hơn Từ đó, đề xuất các giải pháp hỗ trợ phù hợp, khích lệ tinh thần những thành viên tích cực, chủ động Đặc biệt là đánh thức những thành viên chưa hòa nhập tích cực

3 Mục tiêu nghiên cứu

3.1 Mục tiêu chung

Thông qua việc kết hợp các cách tiếp cận, đề tài tập trung nghiên cứu sự tái hòa nhập của người sau cai nghiện ma túy tại TP.HCM hiện nay Để đạt được mục tiêu chung trên, nghiên cứu sẽ có các mục tiêu cụ thể

3.2 Mục tiêu cụ thể

Thứ nhất: Mô tả sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy

tại TP.HCM hiện nay, cụ thể: sự tái hòa nhập cộng đồng về mặt giấy tờ tùy thân, việc làm (nơi làm việc, thời gian làm việc, thu nhập từ công việc, tính chất công việc…), chăm sóc sức khỏe và sự hòa nhập về đời sống xã hội của người sau cai nghiện (tham gia các hoạt động xã hội tại địa phương như họp khu phố, truyền thông, sinh hoạt nhóm…)

Thứ hai: Tìm hiểu và phân tích các yếu tố tác động đến sự tái hòa nhập này: độ

tuổi, trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân, giới tính, các khó khăn, trở ngại khi tái hòa nhập và các nguồn hỗ trợ mà người sau cai nghiện ma túy sỡ hữu…đặt trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay tại TP.HCM

Thứ 3: Dựa vào kết quả nghiên cứu về sự tái hòa nhập cộng đồng của người

sau cai nghiên ma túy, các trở ngại mà họ gặp phải và những hạn chế trong các nguồn hỗ trợ của người sau cai để đề xuất các khuyến nghị và giải pháp giúp người sau cai, gia đình người sau cai, các nhà quản lý, hoạch định chính sách có cơ sở xây dựng và thực hiện các chính sách hỗ trợ cho người sau cai phù hợp hơn nhằm giúp cho họ tái hòa nhập cộng đồng một cách thuận lợi và bền vững

4 Ý nghĩa lý luận, ý nghĩa thực tiễn

Đề tài sẽ góp phần đưa ra các khuyến nghị và giải pháp thích hợp giúp cho người sau cai, gia đình người sau cai, cộng đồng, địa phương nơi có người sau cai

cư ngụ, các nhà quản lý, hoạch định chính sách xây dựng và thực hiện các chính sách phát triển nhằm giúp cho cho người sau cai nghiên ma túy có những điều kiện thuận lợi để tái hòa nhập cộng đồng tốt hơn

5 Khách thể nghiên cứu

Trong đề tài này, tác giả tập trung nghiên cứu những người sau cai nghiện ma túy ở các trung tâm có quyết định hồi gia trong độ tuổi từ 18 trở lên hiện đang sinh sống ở Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Về đối tượng nghiên cứu: Sự tái hòa nhập cộng đồng xã hội của người sau

cai nghiện ma túy

Về phạm vi nghiên cứu:

- Không gian nghiên cứu: Địa bàn Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm 10 phường: Tân Định, Đa Kao, Bến Thành, Cầu Ông Lãnh, Cô Giang, Phạm Ngũ Lão, Cầu Kho, Nguyễn Cư Trinh, Bến Nghé, Nguyễn Thái Bình

- Thời gian nghiên cứu: tháng 01/2011 đến tháng 08/2011

- Nội dung nghiên cứu: Đề tài tập trung vào nghiên cứu đặc điểm nhân khẩu, các khó khăn của người sau cai gặp phải và lý giải nguyên nhân của những khó khăn đó Sau đó, tác giả tìm hiểu sự tái hòa nhập của người sau cai nghiện ma túy ở các mặt như: giấy tờ tùy thân, chăm sóc sức khỏe, việc làm, tham gia các hoạt động

xã hội và đánh giá mức độ tái hòa nhập của họ

7 Các phương pháp và kỹ thuật nghiên cứu

7.1 Phương pháp chung

Với mục tiêu của luận văn đặt ra, tác giả sử dụng phương pháp suy luận quy nạp và suy luận diễn dịch trong trình bày các vấn đề Ngoài ra, đây là một đề tài nghiên cứu thực nghiệm xã hội học nên tác giả có sử dụng các phương pháp và kỹ thuật chuyên ngành để nghiên cứu

7.2 Phương pháp cụ thể

Để thực hiện đề tài tác giả sử dụng văn sử dụng phương pháp thu thập thông tin định lượng là chủ yếu, ngoài ra, còn sử dụng phương pháp thu thập thông tin định tính để bổ sung các thông tin chuyên sâu cũng như lý giải các yếu tố tác động

mà kết quả nghiên cứu định lượng chưa khám phá ra hay còn chưa làm rõ

Về phương pháp thu thập thông tin định lượng:

- Thu thập số liệu thứ cấp: Nguồn tư liệu được thu thập từ các báo cáo về tình

hình kinh tế - chính trị - xã hội tại TP.HCM nói chung và Quận 1 nói riêng; báo cáo

về tình hình người sau cai nghiện ma túy tái hòa nhập cộng đồng tại TP.HCM và báo cáo kết quả thực hiện các chương trình, chính sách hỗ trợ người sau cai nghiện

ma túy đã triển khai…

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Bảng hỏi gồm những câu hỏi đóng và mở, trong đó chủ yếu là những câu hỏi đóng, được soạn cho khách thể là những người sau cai nghiện ma túy Bảng hỏi được chia làm nhiều phần để thu thập các thông tin về đặc điểm nhân khẩu, các khó khăn người sau cai nghiện gặp phải khi tái hòa nhập, cơ hội học nghề, việc làm, sức khỏe, việc tham gia các hoạt động xã hội, các nguồn hỗ trợ…

Cách chọn mẫu để thực hiện phỏng vấn bảng hỏi:

Nghiên cứu được thực hiện với dung lượng mẫu là 80 người sau cai ở 10 phường thuộc Quận 1

Đề tài nghiên cứu của tác giả thực hiện trên nhóm đối tượng nhạy cảm, khó cung cấp thông tin Vì vậy, tác giả quyết định chọn mẫu phi xác xuất, cụ thể là cách chọn mẫu thuận tiện Đây là cách lấy mẫu phi xác suất được tiến hành chủ yếu dựa vào sự hợp tác của người được phỏng vấn phù hợp với tiêu chí là người từng sử dụng ma túy từ 18 tuổi trở lên, đi cai tại các trung tâm và có quyết định cho phép tái hòa nhập cộng đồng Vì dung lượng mẫu hạn chế và phương pháp chọn mẫu là phi xác suất, nên chưa thể khẳng định kết quả của cuộc nghiên cứu là mang tính khái quát cho tổng thể, mà chỉ có thể đại diện cho nhóm người sai cai nghiện ma túy

được chọn vào mẫu hoặc cao hơn là đại diện cho những người sau cai nghiện ma túy sống tại địa bàn nghiên cứu

Về phương pháp thu thập thông tin định tính

Phương pháp nghiên cứu định tính bằng phỏng vấn sâu: phỏng vấn người sau cai nghiện ma túy theo các tiêu chí đã được soạn sẵn để tìm các vấn đề bổ sung

thông tin cho các kết quả nghiên cứu từ phương pháp thu thập thông tin định lượng

Phương pháp quan sát:

Luận văn sử dụng phương pháp quan sát không tham dự nhằm tìm hiểu trực tiếp đời sống của người sau cai, bước đầu đánh giá sự tái hòa nhập của họ nhằm làm phong phú thêm thông tin cho đề tài

7.3 Mẫu nghiên cứu

Mẫu nghiên cứu tác giả thực hiện là 80 mẫu (bằng bảng hỏi) và 10 trường hợp phỏng vấn sâu người sau cai nghiện ma túy

7.4 Xử lý thông tin

- Xử lý thông tin định lượng: Sử dụng phần mềm SPSS xử lý các số liệu thu thập từ thực địa

- Xử lý thông tin tư liệu sẵn có: Tổng thuật và phân tích tư liệu

- Xử lý thông tin định tính: Các thông tin định tính sẽ được phân chia theo chủ

đề và được trích dẫn trong phần kết quả nghiên cứu

8 Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích

8.1 Câu hỏi nghiên cứu

Để tìm hiểu sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai, chúng tôi đặt ra các câu hỏi nghiên cứu như sau:

- Các đặc điểm nhân khẩu của người sau cai nghiện ma túy như: độ tuổi, trình

độ học vấn, tình trạng hôn nhân…có ảnh hưởng đến sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai hay không?

- Người sau cai nghiện ma túy gặp khó khăn nào khi tái hòa nhập cộng đồng không?

- Mức độ hòa nhập cộng đồng của người sau cai như thế nào?

- Vai trò của việc tham gia các hoạt động xã hội đối với người sau cai ra sao?

- Tình trạng sức khỏe có ảnh hưởng như thế nào đến loại hình công việc mà người sau cai nghiện lựa chọn?

8.2 Giả thuyết nghiên cứu

- Người sau cai tại thành phố Hồ Chí Minh hiện nay chưa có nền tảng vững chắc, chưa được tạo điều kiện để tái hòa nhập cộng đồng một cách bền vững và hiệu quả

- Mức độ tham gia hoạt động xã hội của người sau cai chi phối đến mức độ nhận được hỗ trợ của họ

- Tình trạng sức khỏe của người sau cai có ảnh hưởng đến loại hình việc làm

mà họ lựa chọn

8.3 Khung phân tích

Các nguồn hỗ trợ của người sau cai nghiện (gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, chính quyền, các

tổ chức xã hội)

SỰ TÁI HÒA NHẬP CỘNG ĐỒNG CỦA NGƯỜI SAU CAI NGHIỆN MA TÚY

Đặc điểm nhân khẩu của

người sau cai nghiện ma

Tham gia các hoạt động: vui chơi giải trí, hoạt động xã hội (sinh hoạt đội nhóm, tham gia các cuộc họp) tại địa phương

Việc làm

9 Kết cấu của luận văn

Chương I: Cơ sở lý luận

Trong chương này trình bày các cơ sở lý luận, lý thuyết sử dụng để tiếp cận vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai và các các khái niệm liên quan

Chương II: Bối cảnh KT – XH và tình hình hình người sau cai tại TP.HCM

Ở chương II tác giả muốn chỉ ra một các khái quát nhất tình hình kinh tế - xã hội của địa bàn nghiên cứu và tình hình người sau cai tại thành phố Hồ Chí Minh về

số lượng, độ tuổi, học vấn, điều kiện kinh tế gia đình của phần đông người sau cai…nhằm phác họa một bức tranh tổng thể, mang lại cái nhìn ban đầu cho mọi người, làm cơ sở để đi vào các nội dung chính trong chương III

Chương III: Sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai

Đây là chương đi vào chi tiết các vấn đề và là kết quả cốt lõi của cuộc nghiên cứu Chương này đi vào tìm hiểu:

Một là: Chỉ ra đặc điểm nhân khẩu của người sau cai, các khó khăn trở ngại

mà người sau cai gặp phải khi tái hòa nhập cộng đồng Đồng thời cũng chỉ ra các hỗ trợ mà người sau cai đang có

Hai là: Mô tả sự tái hòa nhập và sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai như: giấy tờ tùy thân, sức khỏe, việc làm, tham gia các hoạt động xã hội…

Kết luận và khuyến nghị

Đưa ra các kết luận từ kết quả nghiên cứu và đề xuất các khuyến nghị nhằm

hỗ trợ tốt hơn quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai

10 Hạn chế của luận văn

Mặc dù luận văn đã cơ bản thực hiện được những mục tiêu đề ra nhưng vẫn còn có những hạn chế mà nếu có điều kiện hoặc trong phạm vi một nghiên cứu khác

sẽ có sự hoàn thiện hơn, đó là:

Một là: Do trình độ học vấn của người sau cai nói chung tương đối thấp nên

nên cách thức để họ hiểu vấn đề chỉ là tương đối Mặt khác, tâm lý mặc cảm, ngại tiếp xúc của người sau cai nghiện ma túy cũng là trở ngại cho việc lấy thông tin một cách đầy đủ nhất

Hai là: Vấn đề tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy là

một vấn đề rộng lớn và phong phú bao gồm rất nhiều nội dung cần nghiên cứu nhưng trong phạm vi đề tài này chúng tôi chỉ tập trung vào việc nghiên cứu tập ở một số phương diện như: giấy tờ tùy thân, chăm sóc sức khỏe, việc làm, việc tham gia các hoạt dộng xã hội của người sau cai nghiện ma túy và các yếu tố tác động

Do đó kết quả nghiên cứu chỉ dừng lại ở cấp độ cung cấp cho người đọc cái nhìn về

sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy ở các điểm chính yếu như trên có đề cập Do vậy chắc chắn sẽ không đáp ứng được tất cả những mong đợi có thể giải đáp về vùng chủ đề này Điều này sẽ dành cho những nghiên cứu khác khai thác và bổ sung thêm

PHẦN II: NỘI DUNG

Chương I: Cơ sở lý luận

I Cơ sở lý luận

Người người sau cai nghiện ma túy sống tập trung tại ở các trung tâm, sau khi học tái hòa nhập cộng đồng cần phải lao động kiếm sống trong môi trường mới

gặp rất nhiều khó khăn và rủi ro Trong luận văn này chúng tôi sử dụng khung phân tích SWOT để phân tích SWOT là một tập hợp từ viết tắt những chữ cái đầu của các từ tiếng Anh: Strengths (điểm mạnh), Weaknesses (điểm yếu), Opportunites (Cơ hội), Threats (Thách thức) SWOT là khung lý thuyết mà dựa vào đó, chúng ta

có thể hiểu được vấn đề người sau cai nghiện ma túy tái hòa nhập cộng đồng có những thuận lợi, khó khăn gì trong vấn đề tái hòa nhập cộng đồng như: tìm kiếm việc làm, tham gia các hoạt động xã hội, sức khỏe Trong mô hình SWOT chúng ta cần chú ý tới các tiêu chí: điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức

Từ các tiêu chí đó, tác giả tìm hiểu người sau cai nghiện ma túy tái hòa nhập cộng đồng có những điểm mạnh là: Sự giúp đỡ về vật chất cũng như tinh thần của gia đình, bạn bè, cộng đồng xã hội… Bên cạnh đó, ở trung tâm họ còn có được học văn hóa và học nghề chuẩn bị quá trình tái hòa nhập cộng đồng

Điểm yếu ở đây là: sức khỏe yếu, trình độ học vấn còn hạn chế, học nghề ở các trung tâm chưa thật sự tốt và các nghề học khó tìm việc làm sau khi tái hòa nhập cộng đồng

Cơ hội là: Họ đựợc tái hòa nhập cộng đồng và môi trường xã hội hóa tạo ra nhiều việc làm cho người sau cai nghiện có thể tiếp cận và chọn lựa

Thách thức là: Xã hội hóa tạo ra nhiều cơ hội việc làm nhưng cũng là môi trường khắc nghiệt, đòi hỏi người lao động phải thích ứng mời có thể hòa nhập được

II Lý thuyết tiếp cận

1 Lý thuyết Hành vi lệch lạc xã hội

Đứng trước một sự lệch lạc, giữa nhà xã hội học và người bình thường có cách đặt vấn đề khác nhau Người thường sẽ hỏi: “Vì sao người ta (người có hành vi lệch lạc lại hành động như thế?”, còn nhà xã hội học thì lại hỏi: “Tại sao một số hành vi lại bị coi là lệch lạc, trong khi một số hành vi khác thì không?”, “Tại sao một vài trường hợp lệch lạc dẫn đến kết quả phải bị ngược đãi và áp dụng hình phạt cho

phạm nhân – Có lẽ thậm chí là tử hình – Trong khi những trường hợp lệch lạc khác lại được xem là không đáng kể và không hình phạt?” Và “chỉ khi nào một hành vi nào đó bị người chung quanh đồng tình là đáng chê trách thì lúc đó mới bắt đầu có

sự lệch lạc”.8

Emile Durkheim trong tác phẩm: “ Những quy tắc của phương pháp xã hội học” đã cho rằng: “ Chúng ta không được cho một hành động nào đó xúc phạm đến lương tri mọi người vì nó mang tính chất tội phạm mà phải nói rằng hành động đó mang tính chất tội phạm vì nó xúc phạm lương tri mọi người”9

Trong xã hội, lệch lạc thường được gắn cho cái xấu với nhiều cách tiếp cận từ nhiều lý thuyết khác nhau Có thể chia thành hai nhóm cơ bản như sau:

Một là: Lý thuyết dựa vào nhóm nguyên nhân có tính cá nhân với hai đại diện tiêu biểu là C Lombroso và S Freud

Với C Lombroso: Ông giải thích vấn đề dựa trên quan điểm sinh vật học, tội phạm theo ông thường có các đặc điểm như: trán thấp, cằm và gò má nhô, tai vểnh…trong giống như tổ tiên (loài vượn) của con người Và với những khác biệt

về ngoại hình như thế có thể làm cho cá nhân có những suy nghĩ, hành động theo cách nguyên thủy, không phù hợp với xã hội hiện đại, vi phạm đến các quy tắc chung

Còn với S Freud, ông chủ yếu dựa vào cách giải thích tâm lý học Theo cách giải thích này thì chính những xung đột trong tính cách làm sản sinh ra sự lệch lạc

Hai là: Lý thuyết dựa vào các nguyên nhân có tính chất xã hội với đại diện là

E Durkheim, điển hình là trong khái niệm Anomie, đại ý của khái niệm này là “một trạng thái rối ren mà người nào đó không hội nhập được vào xã hội do các nhu cầu

của anh ta không khớp với khả năng mà xã hội cung cấp cho anh ta để thỏa mãn được các nhu cầu đó”10

Nhìn chung, những người theo lý thuyết lệch lạc xã hội đề cho rằng: “Hành vi lệch lạc xã hội phản ánh bất kỳ hành vi hay hành động của một cá nhân hay nhóm

xã hội tỏ ra không phù hợp với những mong đợi của xã hội Lệch lạc là các hành vi

đi chệch đi khỏi các quy định của pháp luật, chệch khỏi các quy ước của xã hội.”11

Các nhà xã hội học cho rằng, lệch lạc là sự vi phạm chuẩn mực được chấp nhận hoặc các quy tắc xã hội của nhóm hay của một xã hội Vì vậy, khi xem xét lệch lạc phải gắn với nhóm, với xã hội xét trong một khoảng thời gian và không gian nhất định

Những người sau cai nghiện là những người từng bị xem là có hành vi lệch lạc, vi phạm quy tắc chung của xã hội Vì vậy, họ bị xem là thành phần bất hảo, không đáng được sự quan tâm hỗ trợ của xã hội

2 Lý thuyết Gán nhãn

Đại diện của lý thuyết này là H Becker với tác phẩm nổi tiếng: “Người ngoài” Trong tác phẩm này ông bác bỏ ý kiến cho rằng lệch lạc là do “có bệnh” Quan điểm của ông mang tính chính trị nhiều hơn, thể hiện ở những trăn trở: Ai đã đặt ra chuẩn mực ứng xử cho người khác phải theo? Ai có thể ép người khác phải chấp nhận các quy tắc của mình? Và ông đã trả lời là nhóm có quyền lực trong xã hội “Các nhóm xã hội đặt ra sự lệch lạc bằng cách đặt ra những quy tắc mà nếu vi phạm chúng thì sẽ là lệch lạc, và bằng cách áp dụng những quy tắc này cho những người nào đó và gán cho họ cái nhãn là người ngoài”12 Như vậy, lệch lạc không phải là bản chất của hành động một cá nhân làm mà là hậu quả của việc người khác

áp dụng quy tắc và thưởng phạt cho một người vi phạm

Trên tinh thần chung như vậy, những người theo lý thuyết gán nhãn cho rằng: Một hành vi được gọi là lệch lạc có thể do chính bản thân người đó thực hiện nhưng cũng có thể do người khác ở bên ngoài gán cho Gán nhãn chịu sự chi phối của yếu

tố tình cảm, trình độ hiểu biết và cả định kiến của người đi gán nhãn nên gán nhãn

có thể đúng cũng có thể sai Tuy nhiên, hậu quả lâu dài của quá trình gán nhãn sẽ làm cho cá nhân bị khóa vào những vai trò sai lệch

Lý thuyết gán nhãn góp phần to lớn trong việc nghiên cứu tội phạm và hành vi lệch lạc Song nó cũng gặp khá nhiều sự phê phán vì nhiều người quan niệm lý thuyết này bênh vực những người có hành vi lệch lạc

Những người sau cai nghiện đã từng là con nghiện, nhiều người còn vi phạm pháp luật Vì thế, họ bị gán cho cái nhãn là “Xì ke”, “thành phần bất hào”…mà rất khó để tháo cái nhãn đó ra, có khi cái nhãn đó còn đeo đuổi đến cuối cuộc đời nhiều

cá nhân Điều đó đã khiến nhiều người gặp khó khăn trong việc làm lại cuộc đời, tìm kiếm việc làm, gây dựng lòng tin Thậm chí, có nhiều trường hợp bị gia đình,

bạn bè xa lánh

3 Lý thuyết Xã hội hóa

Trong lĩnh vực xã hội học thì “xã hội hóa” là một khái niệm cơ bản Nó chỉ quá trình cá nhân tiếp thu, học hỏi nền văn hóa xã hội mà cá nhân là thành viên đề

từ đó biết được cái gì nên làm, cái gì không nên làm

Vấn đề xã hội hóa được khá nhiều nhà xã hội học quan tâm, từ đó làm xuất hiện nhiều quan điểm khác nhau

Với Emile Durkheim, ông xác định “xã hội hóa là một tiến trình thông qua nhóm và xã hội chuyển giao cho các thành viên của nó”13 Ông tin rằng, giáo dục đạo đức và xã hội hóa nhằm hướng đến ba mục tiêu: Dạy cho cá nhân những giới hạn đạo đức cần thiết để cá nhân tự điều chỉnh hành vi của mình; tiến trình xã hội

13

Nguyễn Thị Lan Anh (2007), Quá trình Tái hòa nhập cộng đồng của những người mãn hạn tù tại TP Hồ Chí Minh hiện nay, Luận văn Thạc sĩ Xã hội học, Tr21

hóa cung cấp cho cá nhân sự tự tin, khả năng tự kìm chế bản thân; Truyền cho cá nhân những cảm giác mạnh về sự cống hiến cho xã hội

Các nhà xã hội học của trường đại học Tennessee đã định nghĩa về xã hội hóa như sau: “Xã hội hóa là một quá trình học hỏi để cho một con người – động vật trở thành một con người xã hội”14 của mỗi cá nhân

GS, Bruce J.Cohen đã khẳng định “Xã hội hóa là một quá trình mà qua đó cá nhân học hỏi được cách sống của xã hội và phát triển khả năng đóng các vai trò xã hội vừa với tư cách một cá thể vừa với tư cách là thành viên của nhóm”15

Quá trình xã hội hóa gắn với quá trình hình thành và phát triển nhân cách của con người dưới tác động của ba tác nhân cơ bản là: gia đình, nhà trường, môi trường

xã hội

Một trong những nguyên tắc cơ bản của quá trình xã hội hóa là: nếu một cá nhân bị gián đoạn hay đứt đoạn quá trình xã hội hóa thì phải tái xã hội hóa mới có thể hòa nhập lại công đồng mình đã và sẽ sống

Những người sau cai nghiện là những người đã từng bị cách ly khỏi cộng đồng

xã hội và các quan hệ mà một công dân bình thường phải có Mặc dù ở các trung tâm cai nghiện cá nhân cũng được học tập, làm việc…Nhưng đây là một môi trường

“xã hội hóa” đặc biệt mà trong môi trường này cái mà cá nhân có được là những phương pháp chữa bệnh cả về thể chất lẫn tâm lý, mọi hoạt động phải tuân theo thời gian biểu được quy định cụ thể và giống nhau cho tất cả các thành viên của một nhóm Vì vậy nếu cá nhân sống trong môi trường này trong một thời gian dài và thích ứng với môi trường này thì sẽ gặp khó khăn khi tái hòa nhập với môi trường

xã hội rộng lớn hơn với nhiều thay đổi so với thời điểm cá nhân vào trung tâm Có thể nói, tái hòa nhập cộng đồng là sự “hồi sinh về mặt xã hội” của cá nhân Do vậy,

cá nhân phải học hỏi, thích ứng nhiều mới có thể hòa nhập vào gia đình, nhóm, xã hội

14

PGS,TS Nguyễn Minh Hòa (1999), Xã hội học những vấn đề cơ bản, NXB Giáo dục

15

Bruce J.Cohen và Terri L.Orbuch (1995), Xã hội học nhập môn, NXB Giáo dục Hà Nội, Người dịch

Nguyễn Minh Hòa

Một là: Sự hiếm hoi tiềm năng của chủ thể Cụ thể, các chủ thể có tiềm năng

và cách thâm nhập các tiềm năng khác không giống nhau Chủ thể có nhiều tiềm năng thì họ có thể đạt được mục đích nhanh hơn Ngược lại, những chủ thể ít tiềm năng thì gặp nhiều khó khăn để đạt được mục đích, nhiều trường hợp không thể đạt được mục đích Do vậy, các chủ thể luôn phải cân nhắc tiềm năng, cái mình có trước khi quyết định hành động nào đó nhằm tối đa hóa lợi ích và hạn chế thấp nhất thiệt hại có thể có

Hai là: Các thiết chế, chuẩn mực xã hội, hình phạt Các yếu tố này cũng là những yếu tố cần được đem ra cân nhắc trước khi hành động, là lực cản hành động của cá thể

Với những điểm chính của lý thuyết lựa chọn hợp lý như vậy, khi áp dụng vào

đề tài nghiên cứu: “Sự tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai nghiện ma túy – Một số vấn đề đặt ra” sẽ là cơ sở khoa học để đánh giá, phân tích sự tái hòa nhập của người sau cai nghiện ma túy có phù hợp chưa?

5 Lý thuyết Mạng lưới xã hội

Đại diện của cách tiếp cận này là George Simmel, ông là người đưa ra khái niệm “Tính liên kết xã hội”…và ông cho rằng hình thức của mạng lưới gồm các mối liên hệ của các cá nhân đang tác động lẫn nhau Sau đó các nhà xã hội học thuộc trường phái Chicago đã thao tác hóa khái niệm này thành các chủ đề nghiên

cứu như mối quan hệ láng giềng, mối quan hệ gia đình, quan hệ bạn bè trong đời sống đô thị16

E Durkheim khi phân tích hai kiểu đoàn kết xã hội cho rằng “Mạng lưới quan

hệ chức năng đặc trưng cho kiểu đoàn kết hữu cơ của xã hội hiện đại, mạng lưới quan hệ phi chức năng đặc trưng cho kiểu đoàn kết máy móc của xã hội truyền thống” Với tư cách là kiểu mối liên hệ và quan hệ giữa các thành tố xã hội, mạng lưới xã hội biểu hiện cụ thể, trực tiếp và rõ rệt nhất của cấu trúc xã hội17

Như vậy, khái niệm mạng lưới xã hội ở đây “có thể hiểu là tập hợp các quan

hệ xã hội do con người xây dựng, duy trì và phát triển trong cuộc sống của họ với tư cách là thành viên của xã hội”18 Quan điểm chủ yếu của lý thuyết mạng lưới xã hội thể hiện các mối quan hệ xã hội trong hai khái niệm: các thành phần và các liên kết với các thành phần là các cá nhân riêng lẻ còn các liên kết là mối quan hệ giữa các

cá nhân trong mạng lưới xã hội đó Một cá nhân có nhiều mối quan hệ khác nhau Trong trường hợp này là mối liên hệ của người sau cai nghiện với gia đình, cộng đồng Khác với việc nghiên cứu nhóm xã hội, nghiên cứu mạng lưới xã hội cho biết mức độ liên kết chặt chẽ hay không của các cá nhân

Trong tác phẩm “Sức mạnh của mối liên hệ yếu”, Granovetter đã phân biệt giữa liên hệ mạnh và liên hệ yếu Nếu như các nhà khoa học xã hội khi nghiên cứu mạng lưới xã hội thường coi trọng mối liên kết chặt chẽ thì Granovetter lại cho rằng các liên hệ yếu cũng rất quan trọng Ví dụ, các liên hệ yếu giữa hai cá nhân có thể là cầu nối của hai nhóm có nội bộ vững Nếu không có liên kết yếu như thế hai nhóm này sẽ biệt lập với nhau, dẫn tới sự phân tán Ngay cả việc cá nhân nhận thấy mình

có liên hệ yếu sẽ thấy mình biệt lập trong một nhóm liên hệ chặt chẽ và thiếu thông tin về cái đang diễn ra trong các nhóm khác cũng như trong xã hội Điều này rất

quan trọng đối với việc tái hòa nhập cộng đồng của người sau cai, bởi chỉ có nhận

ra điều này họ mới thực sự cố gắng hơn mỗi ngày

Người sau cai nghiện là người yếu thế trong xã hội nên việc thiết lập mạng lưới xã hội rất quan trọng đối với họ Một mặt để họ trực tiếp tham gia vào mạng lưới xã hội, làm tăng tính tích cực của mình Mặt khác, họ có thể nhận được sự trợ giúp từ mạng lưới xã hội của mình Nếu người sau cai nghiện chỉ có mối quan hệ trong gia đình thì họ chỉ có thể chia sẻ thông tin, cơ hội tương tự với các thành viên trong gia đình Trong khi đó nếu họ tham gia vào mạng lưới xã hội bên ngoài thì cơ hội nhận được thông tin và sự trợ giúp nhiều hơn

III Các khái niệm liên quan

1 Khái niệm Nghiện ma túy

Năm 1957, tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã đưa ra khái niệm về nghiện ma túy

mà cho đến nay vẫn được chấp nhận như sau: “Sự nghiện ngập là một trạng thái ngộ độc kinh niên hay từng thời kỳ, do việc sử dụng lặp đi lặp lại một hay nhiểu lần chất

ma túy thiên nhiên hay nhân tạo (tổng hơp), với các đặc điểm của nó là:

- Sự ham muốn chất thuốc không thể kìm chế được hay là nhu cầu cần phải có chất thuốc bằng bất cứ giá nào;

- Có khuynh hướng tăng dần liều sử dụng hoặc chuyển sang chất khác mạnh hơn;

- Có sự bức xúc, lệ thuộc về cả mặt tâm lý và thường là cả thể chất đối với tác dụng của chất thuốc;

- Gây tác hại cho chính người sử dụng và cho toàn xã hội19

19

Đề tài nghiên cứu khoa học, Khoa xã hội học, Trường Đại học KHXH&NV Tp HCM (1999), Vấn đề nghiện và tái nghiện trong học sinh tại Tp HCM, Tr19