Biểu hiện của chủ nghĩa hiện đại trong sáng tác franz kafka

Nhằm góp phần làm phong phú thêm về cách tiếp cận Franz Kafka, luận văn lấy các sáng tác của ông làm đề tài nghiên cứu dưới cách nhìn của chủ nghĩa hiện đại nhằm nổi bật tính sáng tạo củ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Mã số: 60.22.30 Hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Hữu Hiếu

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Mã số: 60.22.30 Hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Hữu Hiếu

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2012

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan những vấn đề tôi viết trong luận văn là của riêng tôi, các ý tưởng chưa từng được công bố bởi bất kỳ tác giả nào!

Người cam đoan

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến TS Nguyễn Hữu Hiếu – người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài Thầy đã không ngại hoàn cảnh khó khăn của học trò mình đã hết lòng động viên tôi trong mọi hoàn cảnh

Lời cuối cùng tôi xin kính chúc Quý thầy cô Khoa Văn học và Ngôn ngữ cùng toàn thể Quý thầy cô trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn lời chúc súc khỏe và thành công trong sự nghiệp nghiên cứu và giảng dạy!

Mục lục

MỞ ĐẦU

1 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Bố cục luận văn 11

Chương 1 Franz Kafka và các vấn đề Chủ nghĩa hiện đại 1.1 Về khái niệm và đặc trưng của chủ nghĩa hiện đại 12

1.1.1 “Hiện đại” như là một khái niệm đa chiều 12

1.1.2.“Chủ nghĩa hiện đại” – Một trào lưu thẩm mỹ quan trọng 14

1.1.2.1 Những nhân tố thời đại tác động đến sự ra đời của chủ nghĩa hiện đại 15

1.1.2.2 Đặc trưng cơ bản 19

1.2 Franz Kafka – Một trong những gương mặt quan trọng đặt nền móng cho mỹ học của chủ nghĩa hiện đại trong văn học phương Tây 27

1.2.1 Một vài nét về cuộc đời 27

1.2.2 Cuộc khủng hoảng tinh thần 33

1.2.3 Những ảnh hưởng ban đầu 36

1.2.4 Franz Kafka – Người góp phần đặt nền móng cho mỹ học hiện đại chủ nghĩa 44

Chương 2 Biểu hiện của Chủ nghĩa hiện đại trong sáng tác Franz Kafka xét từ bình diện nội dung 2.1 Sự thể hiện bức tranh về cuộc sống đô thị và thân phận con người 49

2.1.1 Không gian và lối sống con người đô thị 49

2.1.1.1 Không gian đô thị 49

2.1.1.2 Lối sống con người đô thị 55

2.1.2 Vấn đề thân phận con người - thế giới nhân vật của Franz Kafka57 2.2 “Hiện thực dự cảm” trong sáng tác Franz Kafka 60

2.2.1 Một số vấn đề về khái niệm 60

2.2.2 Cách biểu hiện của “hiện thực dự cảm” trong sáng tác Franz Kafka 63

2.2.2.1 Hiện thực về một thế giới mới bằng khả năng dự cảm 63

2.2.2.2 “Hiện thực dự cảm” đi liền với các đặc trưng của chủ nghĩa hiện đại 69

Chương 3 Biểu hiện của Chủ nghĩa hiện đại trong sáng tác Franz Kafka xét từ bình diện nghệ thuật 3.1 Sáng tác Franz Kafka – Một thế giới sáng tạo độc đáo 71

3.1.1 Thế giới nghệ thuật phi mô phỏng 71

3.1.2 Thế giới nghệ thuật phi tính chất vĩ mô 77

3.2 Sáng tác Franz Kafka – Một thế giới điển hình cho dòng văn học phi lý 78

3.2.1 Phi lý như một tính chất của hiện thực 79

3.2.2 Phi lý trở thành như thuộc tính của tư duy và thủ pháp nghệ thuật 80

3.2.3 Phi lý với tư cách là những gì vượt ra khỏi sự kiểm soát của lý trí 86

3.3 Khuynh hướng huyền thoại trong sáng tác của Franz Kafka

87

3.3.1 Huyền thoại như là thủ pháp nghệ thuật độc đáo 88

3.3.2 “Nhại” huyền thoại - sự cảm thụ riêng của Franz Kafka về thủ pháp huyền thoại 94

Kết luận 97

Thư mục tham khảo 99

Phụ lục 105

Mở Đầu

1 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Thế giới biết đến Franz Kafka như một nhà văn vĩ đại của thế kỷ XX Công trình viết về ông rất nhiều nhưng có lẽ so với các nhà văn lớn khác trên thế giới, công trình viết về Franz Kafka ở Việt Nam có phần hạn chế hơn về số lượng Nhằm góp phần làm phong phú thêm về cách tiếp cận Franz Kafka, luận văn lấy các sáng tác của ông làm đề tài nghiên cứu dưới cách nhìn của chủ nghĩa hiện đại nhằm nổi bật tính sáng tạo của Franz Kafka như một trong những người tiên phong cho chủ nghĩa hiện đại ở phương Tây và thế giới Mặc dù cho đến ngày nay, những người yêu văn chương đã hướng mối quan tâm đến các nhà văn đương đại cùng sự xuất hiện của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, chủ nghĩa hậu hiện đại…, nhưng chủ nghĩa hiện đại vẫn là một đối tượng tiếp tục được nghiên cứu, bàn luận Ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện đại với văn học thế kỷ XX là vô cùng mạnh mẽ, nói như Nguyễn Văn Dân, “Chủ nghĩa hậu hiện đại chỉ là một sự nối tiếp của chủ nghĩa hiện đại”[50,6] hoặc đó chỉ là “sự phát triển kịch phát của chủ nghĩa hiện đại.”[50,6] Bên cạnh đó, như ban đầu đã nhận định, Franz Kafka ở Việt Nam được nghiên cứu không nhiều như các nhà văn lớn cùng thời đại, đặc biệt ở bậc Phổ thông trung học không hề

đề cập đến ông hoặc một số trường Đại học chuyên ngành Ngữ văn cũng chưa

chọn ông làm đại diện tiêu biểu cho chủ nghĩa hiện đại Trong quyển Văn học

phương Tây giản yếu do Minh Chính chủ biên, Nhà xuất bản đại học Quốc gia

thành phố Hồ Chí Minh xuất bản năm 2002 có nhắc đến Franz Kafka như một trong những đại diện tiêu biểu cho cách viết “bất mãn, hoài nghi, tuyệt vọng, mất niềm tin, huyền thoại để thoái thác, lẩn tránh hiện thực nghiệt ngã.”[24, 242] của một trong hai dòng chảy của chủ nghĩa hiện đại, ngược lại với cách viết thứ hai là “vừa phê phán vừa tạo dựng niềm tin và niềm hy vọng về cuộc đấu tranh nhằm thay đổi thực tại”[24, 242] Tuy nhiên, do giới hạn về khuôn

khổ của công trình hay vì một lý do nào khác, khi chọn tác phẩm tiêu biểu cho dòng văn chương này, người chủ biên lại chọn một tác giả sau đó là Arbert

Camus với Người xa lạ và Ngộ nhận Điều này cho thấy ở Việt Nam, các tác

phẩm Franz Kafka vẫn còn xứng đáng được tiếp tục tìm hiểu Đây cũng là một trong những lý do tác giả luận văn lấy các tác phẩm của ông gắn với một trào lưu văn học có tính chất quan trọng như chủ nghĩa hiện đại đã nói ở trên làm đối tượng nghiên cứu Hy vọng các nhà nghiên cứu tiếp theo ở Việt Nam sẽ tiếp cận hơn nữa về tác gia này cũng như đóng góp của ông cho nền văn học phương Tây và thế giới nói chung

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Là một đại biểu cho chủ nghĩa hiện đại, Franz Kafka với cách viết riêng của mình đã tập trung thu hút khối lượng khổng lồ các bài nghiên cứu

không sao kể hết từ khắp nơi trên thế giới

Trong công trình Tuyển tập tác phẩm Franz Kafka do nhà xuất bản Hội

nhà văn – Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây phát hành năm 2003 có thống kê những công trình nổi tiếng nhất viết về Franz Kafka trên thế giới Tuy nhiên, theo cá nhân tôi tìm hiểu thì chỉ một số ít trong đó đã được dịch ra tiếng Việt

Có thể kể đến Về một chủ nghĩa hiện thực không bờ bến của Roger

Garaudy Tại Lipbice, ở Tiệp Khắc trước đây, đã từng diễn ra hội nghị Quốc tế

về Franz Kafka Ở đây, R Garaudy đã kiên quyết bảo vệ ý kiến cho rằng Franz Kafka chính là đại diện tiêu biểu của phương pháp sáng tác hiện thực chủ

nghĩa Trong tác phẩm Về một chủ nghĩa hiện thực không bờ bến, Garaudy

khẳng định Franz Kafka đã xây dựng được một thế giới riêng, mà những vật liệu của thế giới đó được tổ chức theo một quy luật khác thế giới hiện thực nhìn thấy được Ngoài ra, Garaudy còn phát hiện hình thức sáng tạo huyền ảo và chức năng dự báo ở những sáng tác của Franz Kafka Công trình này được dịch và giới thiệu bởi giáo sư Lộc Phương Thủy

Tiếp theo có thể kể đến công trình Kafka của Ernst Fischer do giáo sư

Trương Đăng Dung dịch, Nguyễn Văn Nguyên giới thiệu Ông cũng viết bài viết này sau cuộc hội nghị về Franz Kafka và lên tiếng bảo vệ các sáng tác của Franz Kafka Cũng trong bài viết này, Ernst Fischer đề cao tính hiện thực của các tác phẩm Franz Kafka và đưa ra cái nhìn mới về hiện thực Đó không phải chỉ là hiện thực bên ngoài được nhà văn phản ánh một cách nguyên vẹn mà hiện thực còn được xem là “nỗ lực mô tả hiện thực, muốn làm chủ hiện thực”[21,328] và sáng tác Franz Kafka là một trong những cách miêu tả hiện thực này

Tiếp đến là Thi pháp của huyền thoại, tác giả E.M Meletinsky do Trần

Nho Thìn, Song Mộc dịch và giới thiệu Bài viết “Chủ nghĩa huyền thoại của Franz Kafka” nghiên cứu Franz Kafka dưới ánh sáng của huyền thoại bên cạnh

J.Joyce và Th.Mann E.M Meletinsky cho rằng “những tiểu thuyết Vụ án và

Lâu đài của Franz Kafka đã tạo nên một vấn đề đặc biệt”[11,466]

Các bài viết chưa được dịch ra tiếng Việt có rất nhiều, có thể kể đến The

Cambridge Companion to Kafka, Cambridge University Press, Julian Preece

edited, 2002 Đây là một công trình tổng hợp về Franz Kafka, ở đó các tác giả chú trọng các vấn đề như Phân tâm học, tính hiện đại, văn hóa Do Thái… trong các tác phẩm của Franz Kafka từ tiểu thuyết, truyện ngắn đến thư từ và nhật ký của ông Ngoài ra, công trình còn nghiên cứu về thần thoại và thực tế trong tiểu

sử Franz kafka, các bản dịch và phim ảnh dựng theo tác phẩm của ông cũng như sự ảnh hưởng của Franz Kafka đến các vấn đề văn hóa, đặc biệt là ở Châu

Âu giai đoạn hiện đại cho đến ngày nay

Một công trình khác là Kafka: A Collection of Critical Essays, edited by

Ronald Gray, Prentice-Hall publish, 1962 cũng là một cuốn sách tổng hợp nhiều bài phê bình liên quan đến Franz Kafka của các nhà phê bình như Edwin Muir, Friedrich Beissner, R.O.C Winkler, Ronal Gray, Albert Camus… Mỗi một bài tiểu luận nghiên cứu một vấn đề khác nhau, trong đó tập trung khai thác Franz Kafka với phương diện nhà văn, người nghệ sĩ hay thế giới nghệ

thuật của Franz Kafka, một số ghi chép về Hemingway và Franz Kafka, Franz Kafka và Gogol, Nathanael West, các bất đồng ý kiến về Franz Kafka, các mặt

nạ méo mó trong tác phẩm Franz Kafka, hoặc Camus thì nói về hy vọng và phi

lý trong sáng tác của Franz Kafka, Martin Buber thì nói về Franz Kafka và các vấn đề Do thái giáo Lời giới thiệu công trình có viết “…Cơn ác mộng thế giới của trí tưởng tượng của Franz Kafka đã luôn ám ảnh người đọc, nhưng ít người nắm được ý nghĩa đầy đủ của văn bản biểu tượng kỳ lạ của mình Để hiểu Kafka như một nhà văn, người ta phải nghiên cứu công việc của mình trên một cấp độ văn học, bác bỏ sự cám dỗ để tập trung vào cuộc sống của mình và triết

lý tôn giáo…” [56, 2] nhằm hướng người đọc đến ý nghĩa thực sự của các tác phẩm của Franz Kafka

Những tác phẩm khác như Cuộc phiêu lưu tư tưởng trong văn học châu

Âu thế kỷ XX (1900 – 1959) của R.M Albérès hay Tổng kết văn học thế kỷ XX

cùng tác giả trên thì không dành hẳn một phần viết riêng về Franz Kafka nhưng vẫn chọn ông làm đối tượng minh họa cho văn học hiện đại và hậu hiện đại

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu về Franz Kafka có thể xem chỉ bắt đầu từ những năm 60 của thế kỷ XX Thời gian đầu đa số các ý kiến đều đồng thuận phê phán văn học hiện sinh chủ nghĩa mà Franz Kafka là một trong những đại diện Tuy nhiên, khi đã thực sự thẩm thấu được tài năng của ông, người ta đã

có những cái nhìn khác

Phương Tây – Con người và văn học của G.S Hoàng Trinh đã chọn

Franz Kafka là đối tượng quan trọng cho công trình nghiên cứu của mình G.S Hoàng Trinh đã tìm hiểu về con người tha hoá cũng như thế giới huyền thoại trong sáng tác của Franz Kafka bằng cách phân tích một cách khái lược các tiểu

thuyết Vụ án, Lâu đài, Hoá thân Ông đã khẳng định thế giới hiện thực của

Franz Kafka chính là: “thế giới huyền thoại”, “ thế giới ảo ảnh”, một “thiên nhiên thứ hai”, đối lập với hiện thực và cuộc sống”[16,45] Cũng ở đây, tác giả Hoàng Trinh còn mạnh dạn chỉ ra một vài nhược điểm của nhà văn

Với cái nhìn khái quát hoá và đa diện, “Thế giới nghệ thuật của Franz

Kafka” trong cuốn sách Từ văn bản đến tác phẩm văn học của PGS TS Trương

Đăng Dung (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1998) đã có những cách kiến giải sắc bén và hệ thống đối với phương diện nghệ thuật của Franz Kafka Ở đây, tác giả đã trình bày một loạt các thủ pháp nghệ thuật của nhà văn: huyền thoại hoá, phi lô gic hoá một cách khéo léo trong sự đan dệt với các luận kiến, luận chứng Theo nhà nghiên cứu này thì các tác phẩm của Franz Kafka luôn lơ lửng, khó nắm bắt bởi hệ ẩn ý sâu xa của nó: “người đọc khó có thể giải mã một cách nhất quán nội dung nào đó của một tác phẩm của Franz Kafka ”[38, 249] Cũng chính ở bài viết này, tác giả đã nêu một vài so sánh giữa Franz Kafka với Balzac, với L.Tolstoy để thấy rõ những khác biệt trong phản ánh hiện thực của các nhà văn tiêu biểu này

Đặng Anh Đào dành hẳn một phần để nghiên cứu Franz Kafka trong giáo trình Văn học Phương Tây Trong phạm vi bài viết của mình, ngoài những

hệ thống chi tiết về tiểu sử và sự nghiệp văn chương, bà đã nghiên cứu cụ thể ở

các tác phẩm Hoá thân, Nước Mĩ, Vụ án gắn liền với các phương thức phản ánh nghệ thuật: “Một thầy thuốc nông thôn và vấn đề huyền thoại”; “Nước Mĩ: Tính chất để ngỏ ”; “Vụ án: Kết cấu, điểm nhìn của nhân vật; mối liên hệ với

các tác phẩm khác” Ở đây đã có nhiều cách kiến giải khá sắc sảo, tuy nhiên lại thiếu tính hệ thống, tổng hợp bởi tác giả đã cắt rời sự phân tích qua từng tác phẩm

Năm 2006, Nhà xuất bản Giáo dục đã ấn hành tập chuyên luận Nghệ

thuật Phran – Dơ Kafka của tác giả Lê Huy Bắc Chuyên luận cũng tái hiện

được toàn bộ cuộc đời, sự nghiệp, những đề tài của Franz Kafka Các vấn đề như: huyền thoại hoá, nghệ thuật xây dựng nhân vật Nhìn chung tác giả đã có nhiều quan điểm gặp gỡ với quan điểm của các nhà nghiên cứu trước Lê Huy Bắc cũng chú ý tới ngôn từ nghệ thuật của Franz Kafka : “Kafka còn đề xuất một lối viết chứa đựng trong nó sự bí hiểm khó có thể cắt nghĩa và hầu như

không thể bắt chước”[18, 96] Trong tiểu luận Trên hành trình chân lý Kafka

trước đó, tác giả Lê Huy Bắc cũng đã biện giải những đặc điểm nghệ thuật ngôn từ đặc sắc của Franz Kafka

Ngoài các tác giả trên, còn rất nhiều nhà nghiên cứu, các bài báo cũng tập trung khai thác về Kafka, về thế giới nghệ thuật của nhà văn tài năng này

Gần đây nhất có thể thấy luận án tiến sĩ Vấn đề chủ nghĩa hiện thực

trong sáng tác Franz Kafka của Lê Thanh Nga, Viện văn học xuất bản 2007

Đây là công trình có nhiều ý nghĩa, kiến giải chi tiết về thế giới nghệ thuật của Franz Kafka thông qua cách nhìn qui chiếu chủ nghĩa hiện thực Tuy nhiên, hiện thực được tác giả Lê Thanh Nga mở rộng ra bằng huyền thoại hóa và phi

lô gic hóa Cũng trong luận án của mình, Lê Thanh Nga cũng cho rằng Franz Kafka là “người đặt nền móng cho tiểu thuyết hiện đại”[20,76] và đưa ra những vấn đề tiếp nhận ảnh hưởng của cách khái quát hiện thực kiểu Franz Kafka đối với văn nghệ hiện đại và trong thực tiễn sáng tác văn học

Một số bài viết ngắn khác như Không gian nghệ thuật trong sáng tác của

Franz Kafka của ThS Lê Văn Mẫu, Đại học Phạm Văn Đồng - Quảng Nam

đăng trên Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 6/2009 Trong bài viết này, tác giả hệ thống không gian nghệ thuật của Franz Kafka thành bốn loại: không gian mê cung, không gian ngột ngạt tù túng, không gian ác mộng và không gian thực và

ảo Cách phân chia này đã mang đến cho người đọc nhiều kiến giải hơn về tính chất nghệ thuật trong tác phẩm Franz Kafka

Trong Tạp chí Nghiên cứu văn học số 2/2009, bài viết Tính chất mê

cung trong tác phẩm của Franz Kafka của tác giả ThS Lê Từ Hiển, Lê Minh

Kha, Khoa Ngữ văn, Đại học Quy Nhơn cùng chung tinh thần với các bài viết của những nhà nghiên cứu trước đó Những thuật ngữ đã được Nguyễn Văn Dân sử dụng như “cái không thể biểu đạt” thì tác giả bài viết dùng từ “cái không thể diễn đạt” cùng chung tính chất ấy dưới vỏ bọc của tính chất mê cung Tuy nhiên bài viết cũng đưa ra nhiều chi tiết mới, cụ thể là việc dẫn ra nhiều ý kiến của các nhà nghiên cứu từ trong nước đến nước ngoài để đưa người đọc đến với sự đa dạng trong tính chất mê cung Mê cung trong tác phẩm của Franz

Kafka trước hết là “ những mê lộ của Kafka gắn liền với một vũ trụ - nơi điểm trung tâm nhạt nhòa, hư ảo, dường như không có thật Tính lập lờ của điểm trung tâm khiến không gian trong tác phẩm có lúc trở thành một khối hỗn độn”[45,2], và tính chất mê cung vừa xuất hiện dưới dạng hữu hình lẫn vô hình Tuy nhiên, dù là hữu hình hay vô hình “đều được Kafka nhuộm trong bầu khí quyển của một mê cung khác: mê cung của những giấc mơ Sáng tác của ông đã hòa kết, trộn lẫn được thực và ảo, bắc cây cầu nối nhịp giữa ý thức

và vô thức”[45,4] gây nên tính nghịch dị và thủ pháp huyền thoại đặc trưng riêng…

Lịch sử nghiên cứu đề tài có liên quan đến Franz Kafka ở Việt Nam không chỉ dừng lại ở các công trình vừa được nêu trên Tôi xin tạm trích dẫn những công trình mà bản thân xét thấy là tiêu biểu nhất để tạm kết lại phần lịch

sử nghiên cứu đề tài ở đây, chúng ta sẽ còn có dịp bàn luận nhiều hơn vào những lần nghiên cứu tiếp theo

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Như tên đề tài, luận văn lấy đối tượng khảo sát là sáng tác Franz Kafka dưới cách nhìn qui chiếu với chủ nghĩa hiện đại, phạm vi tập trung chủ yếu ở

những tiểu thuyết như Vụ án, Lâu đài, Nước Mỹ cùng một số truyện ngắn của Franz Kafka đã được dịch ra tiếng Việt in trong quyển Tuyển tập tác phẩm

Franz Kafka do Hội nhà văn xuất bản, 2003 và một số truyện ngắn đã dịch trên

mạng internet Ngoài ra, luận văn còn khảo sát một số truyện ngắn của Franz

Kafka bằng tiếng Anh in trong quyển Franz Kafka – The complete stories do

Schocken book, New York, USA xuất bản năm 1995 (được tác giả luận văn dịch ra tiếng Việt trong phần Phụ lục phía sau luận văn)

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong toàn bộ công trình của mình, tác giả luận văn sử dụng các phương pháp cơ bản như:

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp nghiên cứu tác giả…

Chương 1

Franz Kafka và các vấn đề chủ nghĩa

hiện đại

1.1 Về khái niệm và đặc trưng của chủ nghĩa hiện đại

1.1.1 “Hiện đại” như là một khái niệm đa chiều

Thuật ngữ “hiện đại” hay “chủ nghĩa hiện đại” cho đến ngày nay không còn xa lạ đối với các ngành nghiên cứu nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng Tuy nhiên, các lý giải về khái niệm vẫn chưa thể đưa ra một cách hiểu thống nhất Đó là lý do tôi nhắc lại những thuật ngữ nói trên như một sự thỏa thuận của bản thân về cách hiểu vấn đề

Hầu hết các công trình nghiên cứu văn chương có liên quan đến vấn đề hiện đại đều quan tâm đến việc khái niệm cũng như cách lý giải thuật ngữ “hiện đại” Trong các từ điển văn học định nghĩa “hiện đại” là một thuộc tính các sự vật hiện tượng thời hiện tại hoặc đương đại Đây có thể được xem như là cái cốt lõi nhất của khái niệm này Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu, tôi nhận thấy có những cách lý giải sâu hơn, phạm vi rộng hơn mà đối với mảnh đất văn chương tôi tin rằng thật sự cần thiết Có thể khái quát lại các cách lý giải như sau:

- Thời hiện tại, đương đại

Đây là nghĩa cơ bản nhất mà hầu hết các từ điển văn học chú giải cho khái niệm “hiện đại” như vừa nói ở trên Ở đây “hiện đại” nghĩa là những cái đang diễn ra song song với phát ngôn của chủ thể hành ngôn Tuy nhiên, nếu chỉ hạn hẹp trong khuôn khổ của hiện tại thì “hiện đại” không có giá trị nghệ thuật nào khác ngoài vai trò làm thuộc tính thời gian Vì vậy, trong văn học,

“hiện đại” còn được hiểu như một thời đại văn học, trào lưu văn học và tính chất văn học

- Thời đại văn học

Là một giai đoạn lịch sử nhất định của văn học Thời hiện đại không chỉ

là một cột mốc của hiện tại mà là cả một khoảng thời gian dài trong tiến trình văn học Tuy nhiên, cần hiểu rõ rằng thời hiện đại không nhất thiết là thời đại văn học đương đại mà ở một thời kỳ nào cũng có thể có thời hiện đại của nó

Trong bài viết “Chủ nghĩa hiện đại trong văn học nghệ thuật – Bản chất đặc

trưng” (Tạp chí Văn học nước ngoài tháng 10/2011), PGS TS Nguyễn Văn

Dân có nêu lên ví dụ minh họa cho vấn đề này, ông đưa ra hai quan niệm khác nhau về thời đại văn học của thời hiện đại Quan niệm đầu tiên là quan niệm của các nhà sử học phương Tây thế kỷ XIX Họ xem thời đại hiện đại tính từ giai đoạn từ năm 1453 – năm đánh dấu sự đổ của Đế quốc La Mã phương Đông, cũng là năm kết thúc thời trung đại cho đến cuối thế kỷ XVIII Quan niệm thứ hai là của các nhà phê bình đương đại, quan niệm này có phần được ủng hộ nhiều hơn, đó là từ chiến tranh thế giới thứ nhất – 1914 cho đến nay

- Trào lưu văn học

Nằm trong lòng của thời đại văn học là các trào lưu văn học Nó bao gồm các phong trào văn học có khuynh hướng thẩm mỹ gần gũi mà ở đây có thể kể đến là các trào lưu văn học hiện đại chủ nghĩa như chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa hiện sinh, tiểu thuyết mới… Các phong trào văn học thời kỳ này chúng ta sẽ nói kỹ hơn khi bàn về Chủ nghĩa hiện đại

- Tính chất văn học

Cuối cùng, ta có thể xét “hiện đại” với tính cách của một tính chất văn học Đây là cách hiểu mang tính vi mô hơn so với thời đại văn học và cả phong trào văn học Tính chất hiện đại có thể tìm thấy ở bất kỳ một tác phẩm, một tác giả, một thời đại nào đó Tính hiện đại ngoài nghĩa là tiên phong, đi trước còn

có thể hiểu là sự đổi mới, sự đối lập với những tính chất trước đó, truyền thống

Cụ thể có thể thấy tính chất hiện đại trong các trào lưu hiện đại chủ nghĩa là sự đổi mới và đối lập với tính chất hiện thực với cách hiểu là hiện thực bên ngoài

của trào lưu hiện thực chủ nghĩa thế kỷ XIX Nói khác đi, hiện đại là sự thoát ra khỏi thói quen và quán tính của thẩm mỹ truyền thống

1.1.2 “Chủ nghĩa hiện đại” – một trào lưu thẩm mỹ quan trọng

Cùng với khái niệm “hiện đại” như chúng ta vừa trình bày qua nhiều cách hiểu ở trên, “chủ nghĩa hiện đại” là một trong những biểu hiện của “hiện đại” với tư cách trước tiên là một trào lưu đổi mới văn học nghệ thuật diễn ra chủ yếu ở phương Tây trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ XIX và phát triển mạnh vào đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, nó không chỉ giới hạn ở một hiện tượng văn học mà bao gồm nhiều hiện tượng xuất hiện kế tiếp và có khi gần song

song nhau: Chủ nghĩa tượng trưng, Văn học theo khuynh hướng huyền thoại,

Chủ nghĩa siêu thực, Chủ nghĩa hiện sinh, Văn học dòng ý thức…, và về sau còn có thể kể đến Kịch phi lý và Tiểu thuyết mới Vì vậy, nói đến chủ nghĩa

hiện đại là nói đến cách tân mạnh mẽ với nhiều mức độ khác nhau Không kể đến cách biểu hiện của họ là tích cực hay tiêu cực, điểm chung để có thể xếp các hiện tượng văn học này thành một trào lưu thẩm mỹ thống nhất được gọi là chủ nghĩa hiện đại đó là nhu cầu đổi mới, một sự đổi mới không phải được xây dựng trên nền móng cũ của chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XIX trước đó, mà là sự đổi mới có tính cách mạng, cả về chủ trương lẫn hình thức Đó là kết quả của

sự xung đột dữ dội về xã hội và tinh thần của người nghệ sĩ trước những biến

cố và thất vọng trước thời cuộc, họ gần như muốn ly khai, muốn trốn chạy, muốn về với cội nguồn hoặc muốn đập đổ để tìm một cái mới cho riêng bản thân Vì vậy, mảnh đất của chủ nghĩa hiện đại lắm hấp dẫn, thú vị nhưng cũng nhiều thử thách và người muốn tìm hiểu nó ắt hẳn cần phải nắm rõ cái tinh thần chung nhất để tránh bối rối trước bức tranh đa màu sắc của các trào lưu văn

học, ở đó tinh thần đổi mới một cách triệt để của thế giới sáng tạo dường như

là không có giới hạn

1.1.2.1 Những nhân tố thời đại tác động đến sự ra đời của Chủ nghĩa hiện đại

Lịch sử thời hiện đại ít nhất có thể được xác định bởi ba nội dung quan trọng: đó là thời đại của chiến tranh và cách mạng, thời đại của sự phát triển vũ bão của khoa học – kỹ thuật – công nghệ và thời đại khủng hoảng của tư duy duy lý phương Tây ( đi kèm với sự khủng hoảng ấy là thành tựu mới của triết học và “tâm lý học bề sâu”)

- Thời đại của chiến tranh và cách mạng

Như đã nói ở trên, chủ nghĩa hiện đại là một trào lưu thẩm mỹ quan trọng bắt đầu từ chủ nghĩa tượng trưng cuối thế kỷ XIX kéo dài đến khoảng giữa nửa sau thế kỷ XX (có quan niệm là kéo dài cho đến ngày nay) Tuy tồn tại ở nhiều sắc thái khác nhau nhưng tất thảy các hiện tượng văn học thuộc trào lưu thẩm

mỹ này đều có chung một bối cảnh lịch sử của thời đại chiến tranh và cách mạng Điều này dẫn đến sự khủng hoảng xã hội và tinh thần của châu Âu, điển hình là từ sau cuộc Cách mạng tư sản Pháp tháng 2 năm 1848, gia cấp tư sản lên nắm chính quyền đã nhanh chóng quay súng chống lại giai cấp vô sản vừa hợp tác với nó Khởi nghĩa Công xã Paris 1871 diễn ra như là một tất yếu của công cuộc đấu tranh bởi tầng lớp nhân dân lao động nhưng cuối cùng lại nhận thất bại và kết cục bi thảm Điều này đã đẩy giới trí thức vào tâm trạng khủng hoảng và hoài nghi Họ không còn tin tưởng vào những giá trị mà lâu nay được xem là bền vững Tâm trạng khủng hoảng và hoài nghi đó đẩy các nhà trí thức vào trạng thái bi kịch, mở đầu cho sự thay đổi rầm rộ về tư tưởng cũng như phong cách sáng tác của họ

Sau sự thành công đầy hứa hẹn của cách mạng tháng 10 Nga (1917), những cuộc chiến tranh thế giới như đại chiến thế giới thứ I ( 1914 - 1918), đại chiến thế giới thứ II ( 1939 - 1945), chiến tranh lạnh( 1945 – 1985)… đã đẩy nhân loại nói chung, phương Tây nói riêng vào một cục diện hiện thực mới, thời đại của sắt thép và bạo lực Vấn đề thân phận con người trước đây đã được chủ nghĩa hiện thực đề cập và khai thác như những nhân vật điển hình một cách xuất sắc thì đến chủ nghĩa hiện đại trở thành đề tài được khai thác ở một khía cạnh hoàn toàn mới không kém phần nghệ thuật Đó là những thân phận bi

thảm, bế tắc, cô đơn, lạc lõng Những con người ấy không điển hình cho một loại thành phần nào trong xã hội xác định mà đại diện cho chính cá nhân anh ta, hoặc đó là thân phận con người nói chung được xây dựng dưới con mắt chủ quan của những nhà văn thuộc “thế hệ mất mát” và thiếu niềm tin vào thời cuộc

- Khoa học kỹ thuật và công nghệ phát triển

Song song với những biến cố lịch sử là sự phát triển một cách bùng nổ của khoa học và công nghệ Từ thế kỷ XIX trở về trước, những phát minh công nghệ diễn ra thưa thớt và kéo dài trong nhiều năm, đến thế kỷ XX thì từ phát hiện đến ứng dụng một kỹ thuật công nghệ diễn ra nhanh chóng và ào ạt Thực

tế đó cho thấy sự phát triển với tốc độ phi thường của trí tuệ con người, và văn học vận hành trong thời đại đó dù muốn hay không cũng ít nhiều chịu sự tác động

Sự phát triển này đã làm chuyển hướng ý thức của nhà văn, ý thức về kỹ thuật viết Họ không chỉ chú trọng cái được biểu đạt như trước mà mạnh mẽ chuyển mối quan tâm của mình đến cái biểu đạt Phương tiện diễn đạt mới được nhiều trường phái khai thác tối đa, cách xử lý yếu tố thời gian hay những vấn đề quan trọng như nhân vật, cốt truyện, cách trần thuật… đã có những thay đổi hết sức rõ rệt so với văn học trước đây

Diện mạo văn học cũng có một sự chuyển biến rõ ràng hơn về thể loại Nếu những thời đại trước đây, cụ thể là thế kỷ XIX, người ta chú trọng đến tiểu thuyết trường thiên thì nay thể loại truyện ngắn phát triển rực rỡ Tiểu thuyết trường thiên và tiểu thuyết quy mô đồ sộ kiểu tiểu thuyết của Balzac, Hugo, Tolstoy… cũng được thay thế bởi loại tiểu thuyết với dung lượng vừa phải hơn Nhịp điệu nhanh và gấp của thời hiện đại rõ ràng đã chi phối không ít đối với đời sống văn học

Cùng với sự thay đổi đó, các trào lưu, trường phái văn chương cũng ít sự

ổn định, sinh mệnh của các trào lưu văn học hiện đại không dài như trong văn

học quá khứ, các nhà văn luôn đúng trước tình trạng bị vượt qua, bị lỗi thời, bị trở thành lạc hậu để tiếp tục phát triển thành cái mới

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, kỹ thuật và công nghệ trong khi cải biến đời sống thì đồng thời cũng góp phần thay đổi thói quen và thị hiếu của người đọc hiện đại Công chúng đọc hiện đại là công chúng sáng tạo Chính sự chủ động với vai trò “đồng sáng tạo” của người đọc cũng câu thúc các nhà văn hiện đại phải luôn đổi mới, tìm tòi để thỏa mãn nhu cầu đọc sáng tạo của độc giả hiện đại

- Những thành tựu triết học, “tâm lý học bề sâu”

Trong bối cảnh của thời đại chiến tranh và cách mạng, khoa học công nghệ phát triển ào ạt, triết học và “tâm lý học bề sâu” cũng có những nhiều thành tựu đáng kể, góp phần không nhỏ đến sự ra đời của chủ nghĩa hiện đại Một số ít trong số những thành tựu triết học, tâm lý học phổ biến thời kỳ này có

thể kể đến Thuyết trực giác của Henry Louis Bergson và Phân tâm học của

Sigmund Freud

* Thuyết trực giác của Henry Louis Bergson (1859- 1941)

Triết gia người Pháp Henry Louis Bergson (1859- 1941) là người có công lớn đối với nền văn học phương Tây với sự ra đời của thuyết trực giác

Trong nhiều công trình của mình, đặc biệt là Tiến hóa sáng tạo, 1907, Bergson

đã có sự ảnh hưởng sâu rộng không chỉ đối với giới trí thức hàn lâm mà cả đông đảo dân chúng về cách nhìn nhận trực giác Bergson cho rằngsự tiến hóa không đơn giản là quá trình thích ứng cơ học thụ động của các cá thể đối với môi trường sống, mà là một quá trình sáng tạo có định hướng Ông cho rằng đời sống được triển khai liên tục từ khởi thủy, nó không gián đoạn mà luôn “trở thành”, tạo thành một dòng chảy liên tục Thời gian trong văn học là thời gian trực cảm, không phải thời gian vật lý, vì vậy nó là sự triển khai liên tục của nội tâm con người Đây là tiền đề cho kỹ thuật “dòng ý thức” và cụ thể hơn là dòng

ý thức nội tâm

Henry Louis Bergson còn cho rằng con người có hai cái tôi, cái tôi xã hội

bị chi phối liên tục bên ngoài và cái tôi sâu sắc liền mạch bên trong Nhiệm vụ của văn học là khai thác cái tôi bên trong sâu sắc liền mạch đó Đó mới chính là cái tôi thật sự và là đối tượng chính của văn học nghệ thuật Trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, Bergson luôn đề cao trực giác của người nghệ sĩ

Ký ức con người đối với Henry Louis Bergson là quá khứ không mất đi,

nó được lưu giữ lại thông qua trí nhớ của con người Vì vậy các tác phẩm vận dụng dòng ý thức là cách biểu đạt một quá khứ đang diễn ra chứ không phải quá khứ đang kể lại

* Phân tâm học của Sigmund Freud ( 1856- 1939)

Phân tâm học thời kỳ đầu của Freud có thể được hiểu theo hai hướng: Phương pháp chữa bệnh tâm thần và học thuyết lý giải cơ cấu tâm lý con người Đối với văn học nghệ thuật thì sự ảnh hưởng của nó nằm vào hướng thứ hai Trong học thuyết của mình, Freud đã chi tâm thần bộ thành ba tầng khác nhau: cái ấy, cái tôi và cái siêu tôi, và mỗi một tầng có nguyên tắc hoạt động đặc trưng (“cái ấy” theo nguyên tắc thỏa mãn, “cái tôi” theo nguyên tắc thực tế, cái “siêu tôi” theo nguyên tắc ý thức về sự cấm kỵ) Trong khi chia tâm thần bộ với ba tầng như trên, một trong những cống hiến của Freud là ông đã phát hiện

ra vai trò của vô thức – cơ cấu của dục vọng bị dồn nén và luôn có nhu cầu giải thoát, trong đó sáng tạo văn học được hiểu như là sự trình bày ham muốn của người nghệ sĩ trong một hình thức văn hóa

Ảnh hưởng của thuyết Phân tâm học của Freud đối với văn học hiện đại

là vô cùng rộng rãi và sâu sắc Chính từ phát hiện của Freud, những bí ẩn thầm kín của con người được khai thác rộng rãi; và đến lượt mình (người nghệ sĩ), vấn đề động cơ và tâm lý sáng tạo cũng được người đọc, đăc biệt là giới phê bình văn học thỏa sức khám phá và có những phân tích, lý giải đầy thú vị, bất ngờ Như vậy, Phân tâm học Freud cùng với thuyết trực giác của H Bergson đã góp phần mở cánh của thênh thang cho văn học hiện đại trong mục đích tìm kiếm và diễn đạt thế giới nội tâm, tinh thần sâu thẳm của con người

1.1.2.2 Đặc trưng cơ bản

Chủ nghĩa hiện đại trong nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng đến đây có thể được định nghĩa là một trào lưu văn học gồm nhiều phong trào cải cách nghệ thuật diễn ra ào ạt từ cuối thế kỷ XIX đến giữa nửa sau thế kỷ XX Các trào lưu văn học này đều là một bước cách tân mạnh mẽ đối với tư tưởng văn học truyền thống trước đó Mặc dù chủ nghĩa tượng trưng chú trọng biểu tượng trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, văn học theo khuyng hướng huyền thoại chú trọng cách vận dụng huyền thoại như là thủ pháp nghệ thuật hoặc sử dụng cả mô típ huyền thoại vào tác phẩm, chủ nghĩa hiện sinh nói chung chú trọng sự sống đích thực về con người hiện tại, không vọng tưởng về phía trước cũng không hồi tưởng về cái đã qua, chủ nghĩa siêu thực chú trọng con người trong trạng thái vô thức, những năng lực đặc biệt của bên trong, văn học dòng ý thức thể hiện một ký ức liền mạch… hay kịch phi lý triệt tiêu hẳn cốt truyện, vận dụng sự phi lý như là một thủ pháp nghệ thuật độc đáo từ trong nội dung tác phẩm đến hình thức văn phong, tiểu thuyết mới bước một bước khá xa, không còn chú trọng đến nội dung, nhân vật, tính cách, thời gian, không gian…

mà chỉ tập trung vào diễn biến, sự vật gần như thay thế nhân vật trở thành trung tâm của sự miêu tả một cách tỉ mỉ…, nhưng nhìn chung cái cốt lõi nhất của tất

cả các trào lưu trên cũng nhằm phản ứng lại tư duy duy lý và trật tự cũ, sáng tạo ra một thế giới mới vượt ra giới hạn của sự mô phỏng Có thể thấy được những tính chất chung của các trường phái chủ nghĩa hiện đại ở những phương

thức bi thảm” về thân phận con người “Ý thức bi thảm” như một hệ quả tất yếu của sự khủng hoảng tinh thần của giới trí thức trước sự mất mát của chiến tranh hay mặt trái của xã hội tiện nghi, tiêu thụ Cảm quan hiện thực của những nhà trí thức đương thời thiên về một hướng mới, đó là hiện thực bi quan với những hoài nghi không thể lý giải, trong đó thân phận con người được khai thác triệt

để Vì vậy, các tác phẩm trong giai đoạn này bị chi phối bởi hệ ý thức hoàn toàn khác xa với các giai đoạn trước Nếu con người trong các tác phẩm trong giai đoạn của chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XIX trở về trước được đặt trong bối cảnh nhiều biến cố bi kịch nhưng vẫn được xây dựng dưới tinh thần lạc quan của nhà văn thì nhân vật của chủ nghĩa hiện đại là những nhân vật đầy bi quan được tạo nên bởi “ý thức bi thảm” của nhà văn

Khoa học công nghệ phát triển nhanh chóng tạo nên sự tiện nghi về vật chất nhưng cũng đưa lại vô vàn những hệ lụy về phương diện tinh thần Tầng lớp nghệ sĩ là những người tiên phong trong vấn đề nhận ra những mặt trái đó Các giá trị tinh thần trước cuộc sống phát triển nhanh chóng ngày càng bị thu hẹp và nhà văn trở nên bi quan trước sự phát triển đó Vì vậy, trong giai đoạn này, không gian nghệ thuật trong các tác phẩm thường gắn với đô thị và cuộc sống đô thị Đô thị được tái hiện bằng nhiều góc độ, từ thành phố lớn đến khu

đô thị nhỏ, từ những tòa nhà cao tầng đến những khu nhà áp mái tù túng ngột ngạt Mối quan hệ con người cũng là mối quan hệ thành thị Họ là những nhà buôn, thợ giặt, sinh viên nghèo hay công chức, thẩm phán… Con người trong cuộc sống đô thị như nô lệ của đồ vật và có cách hành xử khó lý giải Họ luôn sống trong trạng thái chán nản, lo âu, cô độc, thiếu niềm tin và không còn nghị lực để vươn đến những mục đích cao cả Mỗi một nhân vật sẽ tìm đến cách giải quyết khác nhau nhưng cái kết của họ vẫn là sự phi lý khó lý giải được Có thể thấy nhân vật Nick xuất hiện rất nhiều lần trong truyện ngắn của Hemingway Anh ta nhiều lần hành xử không dễ dàng hiểu được, đi câu cá với người yêu nhưng lại hành động một cách khó lý giải khiến Marjorie ra về một mình, khi

cuộc câu cá mới bắt đầu (truyện Kết thúc một vấn đề), còn anh ta thì nằm dài

một mình, không buồn nói chuyện khi Bill đến hỏi han, một hành xử không

hợp lô gic đối với một người đang có chuyện buồn, cần người chia sẻ Đến Cơn

gió ba ngày người đọc mới biết Nick đã chia tay với người yêu nhưng kết thúc

truyện thì tác giả có miêu tả tâm trạng nhân vật “Bây giờ, không có gì quan

trọng Cơn gió đã cuốn chuyện ấy khỏi tâm trí cậu….” Rõ ràng Nick hầu như

hành xử không bằng ý thức hay tình cảm thông thường Nhân vật của Almert Camus thì có phần gay gắt hơn vì hoàn cảnh truyện khác hẳn Meursault đi đám tang mẹ nhưng không buồn nhìn mặt mẹ lần cuối, nghe tiếng khóc của bạn mẹ thì bực bội, dửng dưng đi sau đám tang mẹ rồi vui vẻ trở về gặp người tình Sau

đó Meursault giết chết một kẻ có xung đột với anh ta trước đó nhưng nguyên nhân không hẳn là để trả thù cho Raymond – một người bạn Meursault, mà có

thể vì mặt trời nóng bỏng trên trán anh ta ( truyện Kẻ xa lạ)… hành xử đó

không nằm trong ý thức, và vấn đề con người được Camus khai thác ở một khía

cạnh mới…

- Đặt văn học vào một khuynh hướng mới

Cùng với việc khai thác thân phận con người trước không gian của cuộc sống đô thị, chủ nghĩa hiện đại đã đưa văn học đến một khuynh hướng mới, khuynh hướng của sự sáng tạo theo tinh thần hiện đại, tức sáng tạo không dựa trên tinh thần mô phỏng hiện thực khách quan

* Thế giới sáng tạo

Văn học bước đi không ngừng và mỗi một bước đi lại tạo ra những giá trị mới so với trước đó Tuy nhiên, khi so sánh với văn học thế kỷ XIX trở về trước, có thể nói trào lưu hiện đại chủ nghĩa đã tạo ra những thay đổi hết sức mạnh mẽ và toàn diện về quan niệm lẫn thi pháp Thế giới trong văn chương chủ nghĩa hiện đại dường như khác biệt hoàn toàn so với văn học truyền thống Nhà văn không còn là người ghi chép lại thời đại, cũng không là người thể hiện cái của thực tại qua lăng kính chủ quan bản thân mà là người hoàn toàn có thể tạo ra tính cách và số phận nhân vật Không gian nghệ thuật trong chủ nghĩa hiện đại có thể bất kỳ ở đâu và như thế nào Họ không mô phỏng không gian

hiện thực, chối bỏ hiện thực quan sát được và xem cái nhìn thấy được là cái hiện thực hữu hạn không nằm trong đối tượng khai thác của người nghệ sĩ Vì vậy, ta có thể bắt gặp tất cả không gian của thành thị, không gian của hư ảo, không gian của giấc mơ và huyền thoại trong cùng một tác phẩm Con người của những sáng tạo là con người không mang tính cách điển hình, hành động không nhất quán mà đôi khi có cuộc giằng xé nội tâm dữ dội và chính bản thân

họ không tìm được hướng giải quyết vấn đề một cách toàn vẹn, họ lẩn quẩn trong chính bản thân mình Thời gian nghệ thuật cũng không là thời gian vật lý,

có thể thấy quá khứ, hiện tại, tương lai chồng chéo lên nhau, điều này thấy rõ ở

“văn học dòng ý thức”, ở đó quá khứ diễn ra như hiện tại và không cần phải chú thích rõ ràng Bên cạnh đó, sự sáng tạo còn phá bỏ trật tự của ngôn ngữ truyền thống, thơ hiện đại có thể không tuân theo niêm luật hay thậm chí còn tạo ra những hình ảnh biểu tượng giàu tính ám chỉ… Chủ nghĩa hiện đại đã rẽ một con đường mới, không giới hạn đối với người nghệ sĩ Điều này đã mang đến hàng loạt những cách tân cho văn học hiện đại, ở đó văn chương đã được đưa đến một bến bờ mới của sự sáng tạo, đó là thế giới của nhà văn, của người đọc, của nhân vật… thế giới không nhầm lẫn và cũng không thể nào lặp lại

* Tính vi mô

Nếu chủ nghĩa hiện thực mang nặng trọng trách của một người phản ánh tính trung thực của thời đại bằng việc miêu tả nhân vật điển hình như là những đại diện chung nhất của một thời đại hoặc các bình diện khác nhau của đời sống trong khuôn khổ lịch sử xác định mang tầm vĩ mô thì chủ nghĩa hiện đại trút bỏ gánh nặng của xã hội để tìm về phân tích chiều sâu tâm hồn anh ta Cách quan sát vi mô từng chi tiết kinh nghiệm cá nhân không thể tách rời khỏi chủ nghĩa hiện đại, với những kiểu nhân vật riêng, tính cách và hành động cũng như diễn biến tâm lý nhân vật không đậm màu sắc xã hội như văn học hiện thực, cổ điển Phải tìm hiểu anh ta ở nhiều tầng tâm lý khác nhau Có thể nói Phân tâm học đã ảnh hưởng lớn đến cách khai thác tâm lý nhân vật trong các sáng tác hiện đại chủ nghĩa Những cách lý giải liên quan đến vô thức như một

nền tảng chung được nhiều nhà văn đề cập và vận dụng vào sáng tạo nhân vật

Vì vậy họ khai thác tỉ mỉ từng diễn biến trong động thái của tinh thần, hành động chỉ là phản ứng cuối cùng phụ thuộc vào sự sắp đặt của vô thức, tiềm thức

- Văn học và vấn đề “cái phi lý”

Một trong những đặc trưng cơ bản và quan trọng nhất của các trào lưu văn học hiện đại chủ nghĩa là xu hướng phi lý tính Dưới ảnh hưởng nhất định của triết học phi lý và tâm lý học bề sâu cùng “ý thức bi thảm” của người nghệ

sĩ trước những biến cố của thời cuộc, văn học theo xu hướng phi lý tính trở thành một đặc trưng không thể thiếu và phát triển mạnh mẽ trong các trào lưu của chủ nghĩa hiện đại với nhiều sắc thái khác nhau Phi lý có thể lý giải theo nhiều cách, nó có thể nằm ngay trong hiện thực khách quan bên ngoài hoặc với được hiểu với tư cách là đặc trưng của tư duy, hay xa hơn là những gì vượt ra khỏi sự kiểm soát của lý trí tỉnh táo

- Phi lý với tư cách là tính chất của hiện thực là những điều đi ngược lại với lương tri con người Ở góc độ này, có thể hiểu “phi lý” là những khía cạnh

vô lý, bất hợp lý của tồn tại (có người gọi đó là “phi lý khách quan”) ,và nhà văn có thể nhận thức được

Thực ra, nếu hiểu theo nghĩa này, văn học từ xa xưa đã mang trong mình trọng trách chống lại cái phi lý của hiện thực, hướng người đọc đến chân – thiện – mỹ, phù hợp với lương tri và nhân tính Nói về điều xấu, điều ác không phải độc quyền của chủ nghĩa hiện đại, nhưng vấn đề ở đây là cái phi lý ở chủ nghĩa hiện đại nhiều khi không có hình hài rõ rệt, và nhất là nó thường gắn với

“ý thức bi thảm” về hiện thực và có cội nguồn sâu xa từ tình trạng không đáng lạc quan của kỷ nguyên hiện đại

- Phi lý với tư cách là đặc trưng của tư duy là cách hiểu quan trọng hơn

và gắn liền với đặc trưng của văn học thời kỳ hiện đại Đó vừa là sự phản ứng, vừa là sự mất lòng tin của giới trí thức và nghệ sĩ phương Tây đối với quan điểm duy lý và tư duy thực chứng, một kiểu tư duy chỉ chấp nhận những gì là

lô gic, tường minh, quan hệ nhân quả… Người nghệ sĩ cảm nhận được cuộc sống thực tế không hoàn toàn là những thứ có thể kiểm soát được bằng hệ lý trí như cách nghĩ trước đây Họ mất niềm tin vào thực tại và thích khám phá những thứ mơ hồ, siêu thực, vô hình khó diễn đạt bằng ngôn ngữ tường minh Giai đoạn này, nhà văn thường dùng chính sự phi lý như là một thủ pháp nghệ thuật độc đáo để diễn đạt những cái khó nắm bắt được từ cuộc sống Giai đoạn đầu thế kỷ XX, chúng ta có thể thấy nhiều nhà văn sử dụng thủ pháp phi lý rất thành công như Franz Kafka, Albert Camus…, ở giai đoạn sau, việc vận dụng thủ pháp trên càng được khai thác mạnh mẽ hơn thể hiện rõ lên cả hình thức văn phong tác phẩm, điển hình là “kịch phi lý”, tiểu thuyết mới Bên cạnh đó, như một hệ quả của cách tư duy phản duy lý và thích những gì thuộc về mơ hồ của nhà văn, huyền thoại được đưa vào tác phẩm để khái quát đời sống hay thân phận con người, điều này mở ra một khuynh hướng mới cho văn học trong thời kỳ chủ nghĩa hiện đại mà chúng ta sẽ trình bày cụ thể hơn ở phần tiếp theo sau

- Phi lý với cách hiểu rộng hơn còn là những gì vượt ra khỏi lý trí tỉnh táo và được các nhà văn đặc biệt quan tâm trong giai đoạn này Nó xuất hiện với hình thức của những giấc mơ, vô thức, những vấn đề chỉ có thể cảm nhận bằng trực giác…Với cách hiểu này, phi lý có thể thấy rất rõ ở các trào lưu văn học của chủ nghĩa hiện đại Từ những nhà văn đi đầu như J.Joyce, Th Mann, Franz Kafka… đã bắt gặp rất nhiều những không gian giấc mộng và vô thức Chính đặc điểm này càng làm cho phi lý càng gần gũi hơn với nghệ thuật huyền thoại như một đặc trưng không kém phần quan trọng trong chủ nghĩa

hiện đại trong văn học nghệ thuật nói chung

- Nghệ thuật huyền thoại

Huyền thoại với tư cách là một thể loại văn học đã trở thành “một đi không trở lại” Tuy nhiên, khi loài người bước vào thời đại văn minh, dấu tích huyền thoại chưa bao giờ mất đi, nó vẫn tiếp tục hiện diện theo những cách khác nhau Trong đời sống văn học, huyền thoại vẫn tiếp tục chi phối bền bỉ

trong một tiến trình lịch sử văn học, cả văn học bình dân lẫn văn học bác học Huyền thoại đã “tái sinh” trong văn học phục hưng, văn học cổ điển, thậm chí

cả văn học hiện thực phê phán thế kỷ XIX với trường hợp Balzac, nhưng có thể

có thể nói tới chủ nghĩa hiện đại trong thế kỷ XX thì sự “tái sinh” huyền thoại

đã tạo nên một khuynh hướng văn học – văn học huyền thoại hóa

Tại sao trong thế kỷ XX huyền thoại lại được vận dụng trong sáng tạo một cách rộng rãi như vậy? Phải chăng con người muốn quay trở về với niềm tin ngây thơ đã cách xa nhiều thiên niên kỷ? Phải chăng quay trở về với huyền thoại như một cách phản ứng lại thế kỷ văn minh – kỷ nguyên của sắt thép, cơ giới? Có thể đặt ra nhiều câu hỏi tương tự như thế nhưng có lẽ điều quan trọng nhất ở đây là các nhà văn chủ nghĩa hiện đại dường như đã nhận ra tư duy duy

lý với khả năng nhận thức thế giới trong khuôn khổ giới hạn không gian và thời gian cụ thể không còn đủ sức để diễn tả những điều khái quát liên quan tới những vấn đề rộng lớn có tầm nhân loại phổ quát, như vấn đề bản chất đích thực của đời sống, của phận người, những quyền lực vô hình khó nhận biết… Trở về với huyền thoại tức là nhà văn hiện đại nhìn thấy ở đó khả năng diễn tả những điều mà tư duy duy lý khó bề diễn tả Tuy nhiên, sự tái sinh huyền thoại trong văn học hiện đại chủ nghĩa không phải và không bao giờ là một sự sao chép nguyên dạng những gì mà nhân loại đã để lại sau mình quá xa, mà thực tế các nhà văn hiện đại chỉ tái sinh huyền thoại một cách cục bộ, có thể là vận dụng tư duy biểu trưng của huyền thoại, các môtip, yếu tố không – thời gian huyền thoại… Tựu trung lại, sự huyền thoại hóa thông thường có mấy dạng sau đây:

+ Vận dụng thủ pháp huyền thoại

Khi tồn tại trong tác phẩm với tư cách là thủ pháp nghệ thuật, huyền thoại được những nhà hiện đại lựa chọn và thể hiện với nhiều hình thức khác nhau Ta tạm không phân tích sâu đến từng cách biểu hiện đó nhưng rõ rằng

“văn học theo khuynh hướng huyền thoại”, “Tâm phân học” của Karl Gustave

Jung (1875- 1961)… biến thủ pháp huyền thoại thành đối tượng chính của văn học

+ Vận dụng môtip huyền thoại vào sáng tạo

Bên cạnh việc khai thác tính huyền thoại như là một thủ pháp, chủ nghĩa hiện đại vận dụng những môtip huyền thoại lâu đời vào cả tác phẩm của mình, mượn tinh thần của huyền thoại làm một phần của tinh thần tác phẩm, mượn cách xây dựng tính cách nhân vật làm khai thác một góc tâm lý nhân vật hiện tại và mượn cả những thành tựu của huyền thoại như một khuôn mẫu để dẫn người đọc vào câu chuyện đương thời

+ Nhại huyền thoại

Tuy xuất hiện không nhiều nhưng nhại huyền thoại là một bước phát triển vượt bậc của nghệ thuật huyền thoại Những môtip tưởng chừng đã được

cố định, không có gì phải bàn lại được nhà văn của chủ nghĩa hiện đại nhào nặn thành một sản phẩm khác, một sản phẩm mới, một sự “hóa ra” không ngờ Những cái thuộc về sơ khai hồn nhiên nhất như ban đầu đã được chủ nghĩa hiện đại khai thác bằng thủ pháp nghệ thuật độc đáo biến nó thành cái chống lại ngay chính bản thân nó Nhại huyền thoại đưa tác phẩm hiện đại đến nơi không

có chỗ đứng của sự tuyệt đối, không có niềm tin vĩnh cửu và tất cả mọi thứ thuộc về quá khứ, hiện tại, tương lai đều có thể thay đổi, con người ta không thể nào lần tìm ra được chân lý tuyệt đối, cũng không tìm ra được con đường cho niềm tin, và không có cá nhân nào là tuyệt đối, không có xấu, tốt mà mỗi một hành động là kết quả tương tác nhiều yếu tốt bên trong và bên ngoài đối với riêng bản thân họ, không thể nhầm lẫn với ai Nguyên nhân dẫn đến nhiều nhà văn chủ nghĩa hiện đại thích quay về huyền thoại có rất nhiều nhưng quan trọng hơn hết là họ không còn tin vào khả năng tư duy duy lý như chúng ta có dịp nói qua trong phần văn học theo xu hướng phi lý Các nhà văn nhận thấy khả năng duy lý không nắm bắt và diễn đạt được đời sống hiện thực bề sâu, hiện thực tinh thần mà chỉ thấy được những gì thể hiện bên ngoài đơn thuần nhất Họ chọn cách quay về huyền thoại như một biểu hiện của thái độ phản

ứng lại tư duy duy lý đầy tính thực chứng Quay về huyền thoại cũng được thể hiện bằng nhiều cách khác nhau Bàn về vấn đề này, GS.TS Nguyễn Văn Dân cho rằng có hai cách để nhà văn quay về huyền thoại là về với hoang dã và huyền thoại cuộc sống nguyên thủy, trong đó về với hoang dã chính là thái độ chối bỏ bản thân, chối bỏ chính trị và chối bỏ xã hội con người và huyền thoại cuộc sống nguyên thủy là say mê sưu tầm các đồ tạo tác nghệ thuật nguyên thủy da đen để làm “thần bảo hộ” cho nghệ thuật của họ Họ chối bỏ những giá trị của đời sống hiện tại để quay về với các giá trị cũ, mang tính cội nguồn Tuy nhiên, đó chỉ là thái độ của nhà văn trong vấn đề quay về với huyền thoại Xét

từ góc độ tác phẩm, chúng ta còn cần phải nêu lên tính chất huyền thoại được các nhà văn thời kỳ này vận dụng vào tác phẩm như là một thủ pháp nghệ thuật với nhiều cung bậc, phương diện khác nhau như vừa nói ở trên Điều này chúng

ta sẽ nói cụ thể hơn khi xét nghệ thuật huyền thoại gắn với các tác phẩm của Franz Kafka

1.2 Franz Kafka – Một trong những gương mặt quan trọng đặt nền móng cho mỹ học của Chủ nghĩa hiện đại trong văn học phương Tây:

1.2.1 Một vài nét về cuộc đời

Franz Kafka là một tác gia vĩ đại và là niềm tự hào chung của nền văn học hiện đại phương Tây và thế giới Sáng tác của ông không đồ sộ nhưng độ sâu sắc của các sáng tác đã khiến cho đến ngày nay ông vẫn là đối tượng thu hút sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu Chúng ta không ngạc nhiên khi biết rằng cho đến ngày nay các công trình nghiên cứu lớn nhỏ, hoặc trực tiếp về sáng tác của ông, hoặc các bài viết có liên quan đến Franz Kafka trên thế giới

đã xuất hiện rất nhiều, gấp nhiều lần so với số lượng tác phẩm của ông đã được xuất bản

Franz Kafka sinh ngày 03 tháng 07 năm 1883 tại thủ đô Praha của Tiệp Khắc (Séc) , gốc Do Thái, viết tiếng Đức và mất ngày 03 tháng 06 năm 1924 tại một nhà điều dưỡng gần Viên, thủ đô Áo khi sự nghiệp sáng tác còn dang

dở Hầu hết tác phẩm lớn của Franz Kafka đều được xuất bản sau khi ông mất, trong số đó vẫn còn một số tác phẩm chưa hoàn chỉnh Là người gốc Do Thái trong thời kỳ bắt đầu bùng nổ những căng thẳng và phân biệt của người Tây Âu đối với dân Do Thái nhưng Franz Kafka lại được sinh ra trong gia đình trung lưu và giao tiếp bằng tiếng Đức Cha của ông – Hermann – là một thương gia thành đạt vượt ra khuôn khổ khu ổ chuột của những người Do Thái Gia đình Kafka được xem như “chính thống Séc” và không bị đối xử phân biệt rõ rệt như nhũng người Do Thái khác Franz Kafka được đi học và tất nhiên ông viết bằng tiếng Đức như ngôn ngữ chính thống của mình

Franz Kafka là người có thiên hướng sớm về văn chương Ông sớm bắt đầu viết những tác phẩm đầu tay khi còn rất trẻ Với những gì Kafka viết trong nhật ký thì khoảng những năm 1899- 1990, ông đã đọc rất nhiều sách triết học

và khoa học Cũng trong thời gian này ông bắt đầu viết nhiều tác phẩm nhưng sau đó đều bị chính ông tiêu hủy Một thời gian ngắn sau đó, Franz Kafka quen biết và kết bạn với Max Brod, nhà phê bình và biên tập viên văn học Brod cũng chính là người bạn thân thiết và lâu dài nhất đối với Franz Kafka, và chính Brod cũng là người lưu giữ những bản thảo của Kafka sau khi ông mất Franz Kafka tuy có thiên hướng về văn chương nhưng dưới sự ảnh hưởng của gia đình, đặc biệt là người cha của mình, ông theo học và tốt nghiệp tiến sĩ luật học năm 1906 tại Praha

Năm 1907, Franz Kafka viết Mô tả cuộc chiến tranh, Đám cưới ở nông

thôn.

Năm 1908, Franz Kafka bắt đầu làm việc tại Viện bảo hiểm công nhân Tại đây, ông luôn đứng về quyền lợi của những người lao động nghèo khổ

Trong thời gian này ông viết hai bài báo để bảo vệ công nhân Bảo hiểm bắt

buộc trong ngành công nghiệp Xây dựng (1908), Các biện pháp ngăn ngừa tai nạn trong nhà máy và trang trại (1911) Cũng trong thời gian này, ông bắt đầu

viết Nhật ký (1910).

Trong những tháng mùa đông năm 1911 và 1912, Kafka kết bạn với một diễn viên nói tiếng Yiddish, Isak Lowy Với sự giúp đỡ của Lowy, Kafka bắt đầu nghiên cứu văn hóa dân gian Do Thái Có thể bị ảnh hưởng bởi mẹ của mình, Kafka trở nên ám ảnh với thần thoại Do Thái, lịch sử và ngôn ngữ Yiddish Kafka giảng về ngôn ngữ Yiddish tại một trường đại học

Năm 1912, Franz Kafka viết Nước Mỹ Ngày 13.08 cùng năm, trong khi

tham dự một bữa tiệc nhỏ tại nhà của cha Max Brod, Kafka đã gặp Felice Bauer, một trợ lý thư ký trong một văn phòng Berlin Ngày 20 tháng 9 năm

1912, Kafka đã bắt đầu viết thư cho Felice và bắt đầu muốn xây dựng một mối quan hệ gia đình nghiêm túc Cùng thời gian này, Franz Kafka cũng có tình bạn thân thiết với Grete Bloch, một người phụ nữ Thụy Sỹ và là bạn của Felice Bauer Bloch là người truyền thông tin giữa Kafka với Felice

Vào đêm 22 tháng 9 năm 1912, Kafka đã bắt đầu viết Lời tuyên án Ông

bắt đầu viết lúc 10 giờ và viết liên tục cho đến khi 6 giờ sáng hôm sau Theo quan điểm của nhiều nhà phê bình, chỉ điều này cũng đã chứng minh Kafka đã

hé lộ mình là một thiên tài Truyện chỉ dài 12 trang nhưng ảnh hưởng của nó đối với người đọc là đáng kinh ngạc Kafka đã tạo ra một hình thức của chủ nghĩa siêu thực trong văn học - một cơn ác mộng sống động

Năm 1914, Franz Kafka cầu hôn rồi từ hôn Felice chỉ vài tháng sau đó

Trong năm này, ông viết Vụ án và Trại lao cải

Năm 1915, tác phẩm Hóa thân được công bố và ông cố gắng duy trì lại

mối quan hệ đối với Felice

Năm 1916, Franz Kafka hoàn thành Thầy giáo nông thôn, Trước cửa

tự phá hủy máy tính xách tay, viết liên tục trong nhiều giờ và mất ngủ Cũng trong năm 1917, Franz Kafka bị chẩn đoán bệnh lao – một bệnh nan y phổ biến trong thời đại bấy giờ

Năm 1918, ông nghiên cứu sâu về những bài viết của Kierkegaard

Cộng hòa Tiệp Khắc đã được thành lập vào năm 1919 nhưng Franz Kafka vẫn tiếp tục viết bằng tiếng Đức Tác phẩm của ông đã không được dịch

ở Tiệp Khắc (Séc) đến hơn một thập kỷ sau khi ông mất

Năm 1920, Kafka gặp Milena Jesenská-Pollak (có khi phiên âm

"Jesenska Polack"), một nhà văn Séc trẻ hơn Kafka 13 tuổi Tuy nhiên Milena

là một phụ nữ đã có chồng - một trí thức nổi tiếng Ernst Pollak (cũng là

"Polack") của thời kỳ này Vì vậy mối quan hệ đó cũng không đi đến kết quả

tốt đẹp Cùng năm, Franz Kafka viết Lâu đài

Năm 1922, bệnh lao bắt đầu hành hạ Franz Kafka, ông từ chức ở Viện bảo hiểm công nhân và đến ở với cô em gái thân thiết của ông - Ottla Kafka

Năm 1923, Franz Kafka viết Vô địch nhịn ăn, Những quan sát của một

con chó Cùng năm 1923, Franz Kafka gặp Dora Dymant, một người Do Thái

chính thống đến từ Ba Lan Lúc này Dora Dymant mới 19 tuổi Cả hai ở bên

cạnh nhau cho đến khi Kafka mất Franz Kafka đề nghị Dora hủy những bản thảo viết tay của mình sau khi ông mất

Năm 1924 viết Nữ ca sĩ Josephine hay những câu chuyện kể về dân

chuột Tháng tư cùng năm, Kafka phát bệnh và được Dora đưa đến Viện điều

dưỡng Tháng sáu cùng năm, Franz Kafka qua đời sau những cơn đau dữ dội

Trong năm 1924, truyện ngắn Vô địch nhịn ăn (hay Nghệ sĩ nhịn đói) được xuất

bản

Có thể tổng kết những sự kiện chính liên quan đến cuộc đời và sáng tác của Franz Kafka bằng bảng tóm tắt sau:

biên tập viên văn học

1903 Bắt đầu viết cuốn tiểu thuyết Trẻ em và thành phố,

nhưng đã bị mất

13.08.1912

Gặp gỡ Felice Bauer tại nhà gia đình của Max Brod

23.09

1913 Xuất bản Lời tuyên án

12.04.1914

Cầu hôn Felice

với Felice

luật

của Trung Quốc

nhân và kết thúc mối quan hệ với Felice lần 2

1922 Viết Vô địch nhịn ăn, Những quan sát của một con

chó

1923

Gặp Dora Dymant, một người Do Thái chính thống đến từ Ba Lan Cả hai ở bên cạnh nhau cho đến khi Kafka mất

dân chuột

03.06.1924 Qua đời tại một viện Điều dưỡng ở Viên

1942

Ottla em gái của Kafka chết tại Auschwitz Hai chị

em khác của ông cũng chết trong các trại tập trung trong khoảng thời gian này

1.2.2 Cuộc khủng hoảng tinh thần

Franz Kafka sinh ra như một công dân Séc hợp pháp, ông không bị phân biệt đối xử như những người cùng gốc Do Thái trong thời kỳ bấy giờ Đó có thể là một điều kiện tốt để Franz Kafka có thể dễ dàng tiếp nhận những tư tưởng giáo dục tiến bộ và có một bước khởi đầu tốt cho sự nghiệp của mình ở Viện bảo hiểm công nhân Tuy nhiên, nguồn gốc Do Thái vẫn còn chảy trong dòng máu của Kafka, đặc biệt là người mẹ ít được ông nhắc đến Ý thức bản thân và những gì ông được giáo dục trong nhà trường gần như đối lập nhau Điều này gây nên cuộc đấu tranh và khủng hoảng tinh thần đối với nhà văn Ông gần như không biết mình thuộc về tầng lớp nào và ở đâu ông sẽ có sự phù hợp hơn giữa tầng lớp bên trên và tầng lớp dưới thấp của xã hội Ông không thể

tự nhận mình tách biệt với những người Do Thái, cũng không hòa nhập hoàn toàn với tầng lớp trí thức hiện đại Cuộc khủng hoảng thân phận là tiền đề đầu tiên cho những ám ảm và căng thẳng dữ dội trong con người và sáng tác của

một tài năng lớn Franz Kafka Điều này có thể thấy rõ trong truyện ngắn Tạp

chủng (1) với sự xuất hiện của con vật nửa mèo nửa cừu và không thể xếp nó

được vào cùng loài với mèo hay cừu được Con vật như một sự lai tạo bị định

(1)

Truyện tác giả luận văn dịch từ bản tiếng Anh

sẳn mà tự bản thân nó không thể nào phản kháng lại được, là một nạn nhân đáng thương không thể hòa nhập với thế giới xung quanh mình

Franz Kafka được trưởng thành và nuôi dưỡng bởi những giá trị văn hóa dân gian và huyền thoại cổ điển bởi người mẹ thuần Do Thái nhưng cũng chịu

sự giáo dục khắc nghiệt có phần độc đoán từ người cha Ông không muốn Franz Kafka là một nhà văn mà là một trí thức thành đạt và hòa nhập hoàn toàn vào xã hội thượng lưu nơi mà ông chỉ mới có dịp chạm đến cánh cổng Ông cho Franz Kafka đi học và học luật với môi trường và văn hóa của những người viết tiếng Đức Franz Kafka hầu như không có tiếng nói riêng và chịu áp lực trước cái bóng của người cha Ông muốn phá vỡ những khuôn khổ được đặt sẳn bằng cách dần dần bước chân hẳn qua con đường sáng tác văn chương Ám ảnh về người cha như chấm thêm một dấu vào tuổi thơ và khủng hoảng thân phận ban đầu đối với Franz Kafka

Không hòa nhập vào giai cấp của mình, Franz Kafka luôn hướng sự quan tâm đến những người lao động nghèo khổ Trong quá trình làm việc tại Viện bảo hiểm công nhân, Kafka đứng về những người vô sản và lên tiếng đòi quyền lợi về vấn đề bảo hiểm dành cho họ Gần như ông chống lại chính giai cấp mà ông đang được người ta mở rộng cửa đón chào Ông không bằng lòng với những gì thuộc về mình, luôn xây dựng một cái gì đó rồi tự tay tiêu hủy, tâm trạng đó kéo dài liên tục cho đến cuối đời khi ông bác bỏ những giá trị các tác phẩm của mình và muốn người bạn Max Brod tiêu hủy nó Tuy nhiên, ông không tự tay làm điều này, có thể nhận ra chính bản thân Kafka luôn có sự xung đột khó đi đến một sự tuyệt đối nào, kể cả ý thức về giá trị những tác phẩm của ông

Trong tình yêu, Franz Kafka lại cho ta thấy rõ ràng hơn sự xung đột và mâu thuẫn Tình yêu đối với Felice Bauer luôn ở nhiều trạng thái và liên tục bị thay đổi, ý định kết hôn rồi từ hôn liên tục nảy sinh từ Kafka đã làm Felice không thể tiếp tục kéo dài mối quan hệ với ông vì chính bản thân Kafka còn

không xác định được việc kết hôn là cần thiết hay đáng sợ dành cho bản thân mình

Bên cạnh những yếu tố riêng ta có thể hình dung thêm bối cảnh xã hội trong những năm cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, đặc biệt là thế kỷ XX, giai đoạn Franz Kafka trưởng thành, thế giới phương Tây và Châu Âu bước vào thời kỳ của những biến đổi ào ạt trên mọi phương diện, trong đó có hai cuộc chiến tranh thế giới và nhiều phong trào cách mạng bùng nổ gây ảnh hưởng đến tình hình kinh tế chính trị xã hội và nghệ thuật đối với gần như toàn bộ các nước trên thế giới Franz Kafka cùng các nhà văn đương thời phải hứng chịu sự ảnh hưởng nặng nề, biểu hiện cả ở tư tưởng nghệ thuật, trước sự tàn phá của chiến tranh và những thay đổi chóng vánh của bộ mặt xã hội Họ không còn niềm tin mà trở nên hoài nghi và cô độc Họ muốn có sự phá vỡ những nguyên tắc truyền thống, họ muốn giải phóng cho con người và văn học nghệ thuật Họ tìm kiếm một thế giới mới cho riêng bản thân và bộ mặt mới cho văn học Franz Kafka và những nhà văn cùng thời mỗi người một cách nhưng đều chung một mục đích là xây dựng một thế giới sáng tạo cho văn học, biến nghệ thuật thành mảnh đất tự do tuyệt đối, đó có thể là phản ứng rõ rệt nhất của giới trí thức trước thời cuộc bấy giờ Ngoài ra, sự phát triển của khoa học kỹ thuật một cách ào ạt một mặt làm biến đổi nhanh chóng bộ mặt xã hội, nhưng mặt khác cũng gây nhiều hệ lụy, nhiều giá trị tinh thần có nguy cơ bị tiêu hủy, biến dạng Con người hoài nghi thời đại, hoài nghi xã hội và hoài nghi cả chính bản thân mình Nhìn chung, yếu tố thời đại và gia đình lẫn tính cách cá nhân đã làm nên một con người Franz Kafka đầy khủng hoảng và hoài nghi Đó là dấu hiệu chung của các tác gia trong giai đoạn này, nhưng với Franz Kafka dường như

nó không dừng lại mà qua từng giai đoạn, sự khủng hoảng được biểu hiện bằng nhiều mức độ và hình thức khác nhau

1.2.3 Những ảnh hưởng ban đầu

Như đã trình bày ở trên, ngoài yếu tố chiến tranh và sự phát triển một cách chóng mặt của khoa học kỹ thuật thì việc xuất hiện của những triết học phi

lý và “tâm lý học bề sâu” lại là nguyên nhân trực tiếp hơn cả, làm tiền đề cho

sự ra đời của chủ nghĩa hiện đại trong văn học phương Tây Franz Kafka và những tác gia tiêu biểu của chủ nghĩa hiện đại khác không khỏi chịu sự ảnh hưởng ban đầu của những triết học phi lý này Thuyết trực giác của triết gia người Pháp Henry Louis Bergson (1859- 1941) và Phân tâm học của Sigmund Freud (1856- 1939) là những công trình lý luận gây ảnh hưởng lớn đến cách nhìn của các nhà văn đương thời Tuy nhiên, ngoài những ảnh hưởng nhất định

từ các triết gia kể trên ta cũng dễ nhận thấy ở Franz Kafka, sự ảnh hưởng của

cả chủ nghĩa biểu hiện, chủ nghĩa hiện thực dị thường ở Dostoevsky (1821 – 1881) khá sâu sắc, và đặc biệt trong nhiều tài liệu nghiên cứu cho thấy Franz Kafka còn đọc nhiều bài viết của Soren Kierkegaard (1813- 1855) – nhà triết gia hiện sinh Đan Mạch, được xem là cha đẻ của Chủ nghĩa hiện sinh, và ông

đã chịu ảnh hưởng bởi triết gia này không ít

- Thuyết trực giác của Henry Louis Bergson (1859- 1941)

Như đã nói ở trên (mục I.2.1), Henry Louis Bergson là nhà triết học, nhà văn Pháp, một trong những nhà triết học lớn của thế kỷ 20, đoạt giải Nobel Văn học năm 1927 Ông có một nửa nguồn gốc là người Do thái từ người cha nhưng

cả cha mẹ Bergson đều mang quốc tịch Ba Lan và sang Pháp định cư năm ông lên 8 Cho đến năm 21 tuổi, Bergson trở thành công dân Pháp Bergson được

biết đến nhiều nhất bởi công trình Tiến hóa sáng tạo, 1907 Đây là công trình

có ảnh hưởng sâu rộng không chỉ đối với giới trí thức hàn lâm mà cả đông đảo dân chúng Bergson cho rằng sự tiến hóa không đơn giản là quá trình thích ứng

cơ học thụ động của các cá thể đối với môi trường sống, mà là một quá trình sáng tạo có định hướng

Việc nắm bắt và hiểu cuộc sống không chỉ dựa vào tư duy lô gic và phương pháp phân tích lí tính Theo Bergson, chỉ có bằng lí hội trực giác mới nắm được hiện thực, phải phân biệt "thời gian toán học" đo bằng đồng hồ và

"thời gian trực cảm" của đời sống nội tâm luôn luôn vận động, không cắt ra