Dang Tran Con

Tuy vậy, tính chất của chiến tranh chưa được tác giả ý thức rõ rệt, do đó, ở đoạn đầu khúc ngâm hình ảnh người chinh phu lúc ra đi còn mang tính lý tưởng hóa, và cuối khúc ngâm, còn là h[r]

ĐẶNG TRẦN CÔN

Đặng Trần Côn là tác giả của Chinh phụ ngâm, kiệt tác văn học viết bằng chữ Hán

của Việt Nam

I Tiểu sử

Tiểu sử của Đặng Trần Côn cho đến nay biết được còn rất ít Kể cả năm sinh năm mất cũng không biết chính xác Các nhà nghiên cứu ước đoán ông sinh vào khoảng năm 1710 đến 1720, mất khoảng 1745, sống vào thời vua Lê Chúa Trịnh

Đặng Trần Côn quê ở làng Nhân Mục (còn gọi làng Mọc), huyện Thanh Trì, nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội Ông đỗ Hương cống, nhưng thi Hội thì hỏng Sau đó làm huấn đạo trường phủ, rồi tri huyện Thanh Oai, sau thăng chức Ngự sử đài đại phu

Có một vài giai thoại về Đặng Trần Côn Tương truyền lúc ấy chúa Trịnh Giang cấm nhân dân Thăng Long ban đêm không được đốt lửa, để đèn sáng, ông phải đào hầm dưới đất, thắp đèn mà học Khi mới làm thơ, Đặng Trần Côn có đem đến cho bà Đoàn Thị Điểm xem, Đoàn Thị Điểm cười nói: "nên học thêm sẽ làm thơ."

Chinh phụ ngâm ra đời đã gây một tiếng vang lớn trong giới nho sĩ đương thời Tác

phẩm viết bằng chữ Hán giữa thời đại văn học Nôm đang nở rộ cho nên nhiều người đã tìm cách dịch nó ra chữ Nôm Có nhiều bản dịch và phỏng dịch của Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Khản, Bạch Liên Am Nguyễn, Phan Huy Ích Trong số có những bản dịch đó, có

một bản dịch thành công nhất được gọi là Bài hiện hành Vấn đề ai là tác giả bản dịch đó

còn gây tranh cãi Nhiều người cho rằng đó là Đoàn Thị Điểm, nhưng theo một khuynh hướng khác thì tác giả bản dịch đó là Phan Huy Ích

Ngoài Chinh phụ ngâm, Đặng Trần Côn có một số bài thơ, bài phú tả cảnh thiên nhiên, chỉ còn lưu lại một số bài như Tiêu tương bát cảnh, ba bài phú Trương Hàn tư thuần lô,

Trương Lương bố ý, Khấu môn thanh Khuynh hướng chung của thơ văn ông là đi sâu

vào tình cảm, đi sâu vào nỗi lòng trắc ẩn, phức tạp, sâu kín của con người, nhất là đối với

người phụ nữ.

II Tác phẩm

Chinh phụ ngâm (征婦吟, khúc ngâm của người chinh phụ),

còn có tên khác là Chinh phụ ngâm khúc (征婦吟曲) là tác phẩm

thơ của Đặng Trần Côn, ra đời trong khoảng năm 1741 giai đoạn

sơ kỳ Cảnh Hưng và về sau được nhiều người dịch ra thơ Nôm

Đây là thi phẩm chủ yếu viết theo lối tập cổ, có độ dài 483 câu

thơ[1] Các câu thơ trong bài có độ dài ngắn khác nhau, theo thể

trường đoản cú, câu dài nhất khoảng 12, 13 chữ, câu ngắn chỉ 3, 4

chữ

1 Tóm tắt

Chinh phụ ngâm có hình thức là một lời độc thoại nội tâm mà

vai chính, cũng là vai duy nhất đứng ra độc thoại trong truyện là

một người vợ có chồng tham gia cuộc chiến do triều đình phong kiến chủ xướng, kể về nỗi khổ, nỗi cô đơn buồn tủi phải xa chồng Tác phẩm mở đầu với khung cảnh của chiến tranh ác liệt và nhà vua truyền hịch kêu gọi mọi người tham gia chiến cuộc Trong bối cảnh này, nàng chinh phụ hình dung cảnh chồng nàng lên đường phò vua giúp nước, ra đi với quyết tâm giành hàng loạt thành trì dâng vua, hùng dũng trong chiếc chiến bào thắm

đỏ và cưỡi con ngựa sắc trắng như tuyết

Cuộc tiễn đưa lưu luyến kết thúc, người chinh phụ trở về khuê phòng và tưởng tượng

ra cảnh sống của chồng nơi chiến địa Những xúc cảm về một hình ảnh "lẫm liệt" của chồng phút chia ly đã dần mờ nhòe, thay thế vào đó là nỗi lo sợ khủng khiếp về số phận của chồng giữa chiến trường khốc liệt, đầy oan hồn tử khí, và niềm đau khổ khôn nguôi

về thân phận đơn chiếc của bản thân nàng

Trong phần tiếp theo, câu chuyện chủ yếu diễn tả tâm trạng trăn trở, cô quạnh của người chinh phụ Đó là việc chồng quá hạn không về, cũng không có tin tức gì, và người chinh phụ đành phải tính thời gian bằng chu kỳ quyên hót, đào nở, sen tàn Đó là tâm

trạng "trăm sầu nghìn não" khi người chinh phụ quanh quẩn trước hiên, sau rèm, vò võ dưới đêm khuya vắng, đối diện với hoa, với nguyệt Đó là tâm trạng chán chường khi tìm chồng trong mộng nhưng mộng lại buồn hơn, lần giở kỷ vật của chồng mong tìm chút an

ủi nhưng sự an ủi chỉ le lói, thấy thân phận của mình không bằng chim muông, cây cỏ có đôi liền cành Cuối cùng, chán chường và tuyệt vọng, người chinh phụ đã không còn muốn làm việc, biếng lơi trang điểm, ngày đêm khẩn cầu mong được sống hạnh phúc cùng chồng

Kết thúc khúc ngâm, người chinh phụ hình dung ngày chồng nàng chiến thắng trở về giữa bóng cờ và tiếng hát khải hoàn, được nhà vua ban thưởng và cùng nàng sống hạnh phúc trong thanh bình, yên ả

2 Một số câu thơ

Dưới đây là một số câu thơ mở đầu Chinh phụ ngâm được chia làm 3 cột, cột nguyên

tác chữ Hán của Đặng Trần Côn[2], cột phiên âm Hán Việt và cột dịch thơ song thất lục bát theo bản dịch chữ Nôm[3] tương truyền của Đoàn Thị Điểm:

Nguyên văn chữ Hán Phiên âm Hán Việt Dịch thơ Nôm

天 地 風 塵 Thiên địa phong trần Thuở trời đất nổi cơn gió bụi

truân chuyên

悠 悠 彼 蒼 兮 誰 造 因 Du du bỉ thương hề thuỳ tạo

nhân?

Xanh kia thăm thẳm tầng trên

Vì ai gây dựng cho nên nỗi này

鼓 鼙 聲 動 長 城 月 Cổ bề thanh động Trường

Thành nguyệt Trống Trường Thành lung lay bóng nguyệt

烽 火 影 照 甘 泉 雲 Phong hỏa ảnh chiếu Cam

Tuyền vân

Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây

九 重 按 劍 起 當 席 Cửu trùng án kiếm khởi

đương tịch

Chín tầng gươm báu trao tay

半 夜 飛 檄 傳 將 軍 Bán dạ phi hịch truyền

tướng quân Nửa đêm truyền hịch định ngày xuất chinh

清 平 三 百 年 天 下 Thanh bình tam bách niên

thiên hạ

Nước thanh bình ba trăm năm cũ

從 此 戎 衣 屬 武 臣 Tùng thử nhung y thuộc vũ

thần

Áo nhung trao quan vũ từ đây

使 星 天 門 催 曉 發 Sứ tinh thiên môn thôi hiểu

行 人 重 法 輕 離 別 Hành nhân trọng pháp

khinh ly biệt

Phép công là trọng, niềm tây

sá nào

弓 箭 兮 在 腰 Cung tiễn hề tại yêu Ðường giong ruổi lưng đeo

cung tiễn

妻 孥 兮 別 袂 Thê noa hề biệt khuyết Buổi tiễn đưa lòng bận thê

noa

獵 獵 旌 旗 兮 出 塞 愁

喧 喧 簫 鼓 兮 辭 家 怨

有 怨 兮 分 攜

有 愁 兮 契 闊

Liệp liệp tinh kỳ hề xuất tái sầu

Huyên huyên tiêu cổ hề từ gia oán

Hữu oán hề phân huề Hữu sầu hề khế khoát

Bóng cờ tiếng trống xa xa Sầu lên ngọn ải, oán ra cửa phòng

3 Bản dịch

Hiện nay, Chinh phụ ngâm có 7 bản dịch và phỏng dịch bằng các thể thơ lục bát (3

bản) hoặc song thất lục bát (4 bản) của các dịch giả Đoàn Thị Điểm, Phan Huy Ích, Nguyễn Khản, Bạch Liên am Nguyễn và hai tác giả khuyết danh[1] Bản dịch thành công nhất và phổ biến nhất xưa nay, theo thể song thất lục bát, có độ dài 412 câu (theo bản in chữ Nôm cũ hiện còn, ký hiệu 1902:AB.26) hoặc 408 câu (một bản in khác lưu tại Thư viện Paris) có người cho là Đoàn Thị Điểm, có người cho là của Phan Huy Ích và những phát hiện mới gần đây có xu hướng nghiêng về dịch giả Phan Huy Ích[1][4]

Chinh phụ ngâm cũng được dịch ra nhiều ngôn ngữ trên thế giới Bản dịch tiếng Pháp

thực hiện bởi những nhà văn trong nhóm Mercure de France, bản tiếng Nhật do Giáo sư Takeuchi dịch, và tiếng Hàn do Bae Yang Soo[5] thực hiện

4 Giá trị nghệ thuật

Chinh phụ ngâm ra đời trong bối cảnh phong trào nông dân khởi nghĩa chống triều

đình phong kiến nửa đầu thế kỷ 18 đang dâng lên mạnh mẽ, đã trở thành tiếng nói đề cập đến cuộc chiến tranh phi nghĩa do nhà nước phong kiến Lê-Trịnh phát động lúc bấy giờ nhằm đàn áp nông dân khởi nghĩa[1] Nhà thơ đã nhìn nhận và tố cáo chiến tranh từ hai phía: từ phía người chinh phu, chiến tranh mang bộ mặt chết chóc, tàn lụi; từ phía người chinh phụ ở nhà, chiến tranh là cô đơn, sầu muộn, từ đó khẳng định sự phi nghĩa của chiến tranh đối với cuộc sống bình thường giản dị của con người Hạnh phúc lứa đôi, hạnh phúc của tuổi trẻ được đặt tác giả đề cập không chỉ trên phương diện tinh thần, mà ít nhiều mang màu sắc một sự khát khao mãnh liệt được gần gụi, được ân ái[1], trong sự đối lập với lý tưởng công danh của chế độ phong kiến thậm chí đối lập với cả những quan niệm thông thường về "quả phúc" của nhà Phật, thể hiện một giá trị nhân đạo sâu sắc Tuy vậy, tính chất của chiến tranh chưa được tác giả ý thức rõ rệt, do đó, ở đoạn đầu khúc ngâm hình ảnh người chinh phu lúc ra đi còn mang tính lý tưởng hóa, và cuối khúc ngâm, còn là hình ảnh, dù chỉ là trong tưởng tượng với những sắc màu ảo tưởng, về sự tái hồi trong vinh quang của người chồng

Về nghệ thuật, cả nguyên tác và bản dịch lưu hành phổ biến hiện nay đều có những thành tựu đặc biệt xuất sắc Bút pháp tượng trưng, ước lệ được nâng tầm khi Đặng Trần Côn đã chắt lọc từ kho tàng văn thơ chữ Hán cổ ra những câu phù hợp nhất với ý tứ của mình và dụng công sắp xếp thành kết cấu hoàn chỉnh, như một sáng tạo mới mẻ[1] Thể thơ trường đoản cú được Đặng Trần Côn sử dụng giàu nhạc tính, tiết tấu biến hóa sinh

động tùy yêu cầu của nội dung Bản dịch hiện hành Chinh phụ ngâm (của Đoàn Thị Điểm

hay Phan Huy Ích) cho thấy dịch giả biết phát huy những ưu điểm vốn có của nguyên tác,

và gạn lọc cả những thành tựu của các bản dịch trước đó, sử dụng ưu thế của thể thơ song thất lục bát, đã vươn tới một sáng tạo tài tình bằng ngôn ngữ trong sáng hiện đại, kết cấu thanh vận khéo léo, láy âm điệp chữ tinh tế, gieo vào lòng độc giả âm hưởng xao xuyến vừa quen thuộc vừa đa dạng, và hầu như lúc nào cũng gây được hiệu quả thẩm mỹ[1]