Diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết nguyễn đình tú qua “hoang tâm” và “xác phàm”

Những kết quả chính của luận văn: - Luận văn giới thuyết về diễn ngôn, diễn ngôn tính dục trong văn chương và tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú trong dòng chảy tiểu thuyết mang khuynh hướng tí

LÊ THỊ KIM

DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN ĐÌNH TÚ

QUA “HOANG TÂM” VÀ “XÁC PHÀM”

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐÀ NẴNG – NĂM 2018

LÊ THỊ KIM

DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN ĐÌNH TÚ

QUA “HOANG TÂM” VÀ “XÁC PHÀM”

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8 220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS NGÔ MINH HIỀN

ĐÀ NẴNG – NĂM 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Ngô Minh Hiền Tôi xin chịu trách nhiệm về tính trung thực của nội dung khoa học trong công trình này

Đà Nẵng, ngày 15 tháng 03 năm 2018

Tác giả luận văn

Lê Thị Kim

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Ngô Minh Hiền đã tận tình giúp

đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này Xin chân thành cảm ơn thầy cô giáo khoa Ngữ Văn, các thầy cô trong ban quản lý Thư viện trường Đại học Sư phạm

- Đại học Đà Nẵng đã nhiệt tình ủng hộ và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho chúng tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Đà Nẵng, ngày 15 tháng 03 năm 2018

Tác giả luận văn

Lê Thị Kim

QUA “HOANG TÂM” VÀ “XÁC PHÀM”

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Họ và tên học viên: LÊ THỊ KIM

Người hướng dẫn khoa học: TS NGÔ MINH HIỀN

Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT:

1 Những kết quả chính của luận văn:

- Luận văn giới thuyết về diễn ngôn, diễn ngôn tính dục trong văn chương và tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú trong dòng chảy tiểu thuyết mang khuynh hướng tính dục của văn học Việt Nam đương đại

- Luận văn phân tích, giải mã những bí ẩn của cõi người thông qua diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú

- Luận văn phân tích nghệ thuật thể hiện diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình

Tú trên các mặt: nghệ thuật xây dựng nhân vật, không gian và thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật

2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

- Về lí luận: luận văn đã tìm hiểu, lí giải diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình

Tú trên hai phương diện nội dung và hình thức biểu hiện, đồng thời, thấy được những kí mã tư

tưởng mà nhà văn muốn gửi gắm qua các diễn ngôn tính dục trong hai tiểu thuyết “Hoang tâm” và

“Xác phàm” Từ đó, luận văn góp phần khẳng định tài năng và sự đóng góp của nhà văn Nguyễn Đình Tú trong nỗ lực cách tân nền văn học Việt Nam đương đại

- Về thực tiễn: Luận văn cung cấp thêm tư liệu cho sinh viên ngành Văn các trường Đại

học và Cao đẳng và cho những ai quan tâm đến tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú

3 Hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài

Đề tài có thể mở rộng theo hướng nghiên cứu diễn ngôn tính dục trong một công trình khác

có sự khảo sát rộng hơn, kĩ lưỡng hơn ở nhiều tác phẩm, nhiều thể loại, nhiều tác giả và nhiều giai đoạn văn học, …

Từ khóa: diễn ngôn, diễn ngôn tính dục, tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú, Hoang tâm, Xác phàm

Xác nhận của người hướng dẫn Người thực hiện đề tài

TS Ngô Minh Hiền Lê Thị Kim

“HOANG TAM” AND “XAC PHAM”

Major: Vietnamese Literature

Researcher’s full name: LE THI KIM

Supervisor: PhD NGO MINH HIEN

Training institution: University of Education – the University of Da Nang

ABSTRACT:

1 Main findings of the thesis:

- The thesis discussed the discourse and the discourse of sexuality in literature and in

Nguyen Dinh Tu’s novels in the flow of sexuality-oriented novels in the contemporary

2 Scientific and practical significances of the thesis

- Theoretical: the thesis explored and explained the discourse of sexuality in Nguyen Dinh

Tu’s novels in the contents and the forms of expression as well as decoded what the writer

wanted to convey through the discourses of sexuality in the two novels “Hoang tam” and

“Xac pham” Based on that, the thesis asserted the talents and contributions of the writer

Nguyen Dinh Tu in his effort to innovate the contemporary Vietnamese literature

- Practical: The thesis provided more materials for higher education students majored in

Literature and for anyone interested in Nguyen Dinh Tu’s novels

3 Implication for further research

The topic may be extended to explore the discourse of sexuality in another work where the survey is conducted on a broader and more thorough scale, in many works, genres, writers and stages of literature, etc

Keywords: discourse, discourse of sexuality, Nguyen Dinh Tu’s novels, Hoang tam, Xac pham

Confirmation of the Supervisor Researcher

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

TRANG THÔNG TIN LUẬN VĂN THẠC SĨ .iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Đóng góp của đề tài 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Bố cục của luận văn 7

CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT NGUYỄN ĐÌNH TÚ VÀ DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG VĂN CHƯƠNG 8

1.1 Vài nét về diễn ngôn và diễn ngôn tính dục trong văn chương 8

1.1.1 Diễn ngôn 8

1.1.2 Diễn ngôn tính dục 10

1.2 Tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú trong dòng chảy tiểu thuyết mang khuynh hướng tính dục của văn học Việt Nam đương đại 12

1.2.1 Sự vận động của yếu tố tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại 12

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Đình Tú 17

1.2.3 “Hoang tâm” và “Xác phàm” – cách thể hiện mới về tính dục trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú 21

CHƯƠNG 2 TÍNH DỤC – CON ĐƯỜNG GIẢI MÃ BÍ ẨN CỦA CÕI NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN ĐÌNH TÚ QUA "HOANG TÂM" VÀ "XÁC PHÀM" 25

2.1 Tính dục – biểu hiện “nhân tính nguyên sơ” của con người 25

2.2 Tính dục - con đường kiếm tìm bản thể của con người 33

2.3 Tính dục - khát vọng hạnh phúc của con người 38

TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN ĐÌNH TÚ QUA "HOANG TÂM"

VÀ "XÁC PHÀM" 45

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 45

3.1.1 Xây dựng những “xác phàm phi tính dục” 45

3.1.2 Lý giải thần thức, tâm linh trong con người 49

3.2 Không gian và thời gian nghệ thuật 54

3.2.1 Lồng ghép các không gian nghệ thuật 54

3.2.2 Đan xen các lớp thời gian nghệ thuật 59

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật 64

3.3.1 Gia tăng màu sắc tính dục cho ngôn ngữ nghệ thuật 64

3.3.2 Tăng cường giọng trăn trở, suy nghiệm 72

KẾT LUẬN 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (bản sao)

1.2 Từ những năm 60 của thế kỷ XX, tính dục đã trở thành một chủ đề lớn của văn học nghệ thuật Các nhà văn hiện đại đã chủ động vận dụng yếu tố tính dục để khám phá sự đa chiều, đa diện của hiện thực, bóc mở những ẩn ức khác nhau của đời sống nhân sinh Trong tác phẩm văn học, tính dục không còn

là điều phải né tránh mà đã được nhìn nhận một cách đầy đủ và khách quan dưới cái nhìn giàu tính nhân bản Dưới mỗi nguồn sáng soi chiếu, tính dục lại phát ra những luồng tán sắc nhất định Tính dục trong văn chương không chỉ dừng lại ở những yếu tố nhỏ lẻ mà đã trở thành các diễn ngôn tính dục, có tính đối thoại với các giá trị, lịch sử, văn hóa, đạo đức, tín ngưỡng hiện tồn cố hữu trong đời sống Thực tế đó đã đặt các nhà nghiên cứu văn học đứng trước một hướng tiếp cận mới: diễn ngôn tính dục

1.3 Nguyễn Đình Tú là một nhà văn trẻ nhưng được đánh giá là “một nhà văn có nghề” khi sử dụng tính dục để mã hóa tư tưởng Bởi vậy, giải mã tiểu thuyết của nhà văn này dưới góc độ diễn ngôn tính dục là một hướng nghiên cứu thú vị và có hiệu quả cho việc khai mở nhiều tầng giá trị ý nghĩa của tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú qua “Hoang tâm” và “Xác phàm” để nghiên cứu Chúng

tôi mong sẽ góp một tiếng nói vào việc khẳng định diễn ngôn tính dục đã trở thành một loại diễn ngôn mới thực sự có giá trị Đồng thời, qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi mong sẽ nêu bật được những nét khác biệt trong “kĩ thuật xử lí yếu tố tính dục” của Nguyễn Đình Tú so với các nhà văn đương thời Đó là cơ sở

để nhìn nhận, đánh giá, tôn vinh năng lực của nhà văn trẻ này

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Những năm gần đây, việc nghiên cứu về diễn ngôn tính dục trong văn học

Việt Nam đã không còn là một vấn đề quá mới mẻ Thuật ngữ diễn ngôn tính dục đã xuất hiện trong các bài nghiên cứu Dưới đây là một số công trình nghiên

cứu mà chúng tôi đã thu thập được

Trong bài viết Những hình thái diễn ngôn mới trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau đổi mới, tác giả Nguyễn Văn Hùng đã khẳng định diễn ngôn tính

dục là một hình thái diễn ngôn mới trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau đổi mới Việc hình thành hình thái diễn ngôn này dựa trên bối cảnh lịch sử chung của đất nước: “Sự chuyển biến trong đời sống xã hội, môi trường văn hóa thẩm

mĩ cùng những thay đổi trong định hướng văn học từ chính trị chuyển sang văn hóa, đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự chuyển dịch và vận hành của diễn ngôn tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết lịch sử nói riêng” [24] Đó cũng là điều kiện cần thiết cho sự việc hình thành hình thái diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết lịch sử Tác giả Nguyễn Văn Hùng cũng khẳng định ý nghĩa quan trọng của hình thái diễn ngôn tính dục trong việc khám phá, giải mã hiện thực và con người:

“Văn xuôi viết về lịch sử sau 1986 có nhiều tác phẩm khai thác vấn đề bản năng tính dục như là cách thức để nhà văn khám phá sự đa chiều, đa diện về con người… Khao khát dục tính đã cho phép nhiều nhà văn thám hiểm về con người trong khía cạnh tự nhiên, bản năng và nhân bản nhất của nó” [24]

Tác giả Trần Văn Toàn cũng đặt mối quan tâm của mình vào diễn ngôn

tính dục trong văn chương với bài viết Về một diễn ngôn tính dục trong văn xuôi nghệ thuật Việt Nam (từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945) Trong công trình này,

Trần Văn Toàn đã vận dụng lí thuyết diễn ngôn của Foucault đưa ra những dẫn liệu chứng minh diễn ngôn trong văn học có sự chuyển đổi từ diễn ngôn đạo đức sang diễn ngôn khoa học về tính dục Kết thúc vấn đề, Trần Văn Toàn khẳng định: “tính dục đã trở thành đối tượng đặc biệt của diễn ngôn văn học” [74]

Bài viết Một cách hiểu về diễn ngôn tính dục trong thơ Trần Dần, tác giả

Đinh Minh Hằng đã chỉ ra rằng: “Ở thời điểm hiện tại, văn học Việt Nam ghi nhận sự xuất hiện ồ ạt các tác phẩm liên quan đến tính dục với một thái độ hả hê, không giấu giếm Hiện tượng này cho thấy diễn ngôn đạo đức ngày càng trở nên chật hẹp, ngày càng xung đột với nhãn quan giá trị mới, đòi hỏi nhà văn phải vượt qua chuẩn mực cũ”[19] Đối với riêng trường hợp thơ của Trần Dần, tác giả cũng đưa ra một cách hiểu về diễn ngôn tính dục trong thơ Trần Dần như sau:

“Diễn ngôn tính dục được nhà thơ sử dụng như là một cách để dựng chân dung con người”, “Diễn ngôn tính dục trong thơ Trần Dần là một đối thoại khẳng khái với thời đại, với quan niệm lý tưởng hóa con người” [19]

Tác giả Nguyễn Thành Trung trong công trình Sức mạnh diễn ngôn tính dục trong một số tiểu thuyết Mỹ Latin hiện đại đã khẳng định: “Diễn ngôn tính

dục trong văn học luôn bị cân nhắc bởi tính chất phương tiện hay cứu cánh của mình Tự thân điều này hình thành lằn ranh đòi hỏi một khuynh hướng giải định chế, giúp cất lên một tiếng nói trong độ sâu thẳm của nó hay là nỗ lực liên tục hình thành hệ giá trị thông qua đấu tranh”[75] Và sau nỗ lực hình thành hệ giá trị, diễn ngôn tính dục “sẽ là con đường bước vào tư tưởng thẩm mĩ, mô hình quan niệm con người, thế giới của một cộng đồng”[75] “Diễn ngôn tính dục chống đỡ nhiều hệ hình tư tưởng hiện đại, vạch ra con đường cho văn học tiếp cận đời sống sâu kín của nhân loại theo cách mà Phân tâm học đã làm” [75] Ông còn nhận thấy: “diễn ngôn tính dục mang giá trị thẩm mĩ khi nó làm rõ đặc trưng

văn hóa dân tộc; mang giá trị văn học khi thông qua nó cốt truyện, tình tiết, biểu tượng được liên kết chặt chẽ nhằm tạo nên một thế giới nghệ thuật nhân bản” [75]

Nhìn chung, các bài viết trên đều khẳng định diễn ngôn tính dục là một

kiểu diễn ngôn mới, mang tính đối thoại với nhiều hệ tư tưởng Nghiên cứu diễn ngôn tính dục đem lại hiệu quả cho việc khai mở nhiều tầng giá trị ý nghĩa của văn bản, đồng thời thẩm định tài năng và khẳng định phong cách của nhà văn Những bài viết nghiên cứu về vấn đề diễn ngôn tính dục trên đây là nguồn tài liệu quý báu, định hướng về mặt lí luận và phương pháp để chúng tôi thực hiện

đề tài này

Với một sức sáng tạo không ngừng nghỉ, Nguyễn Đình Tú đã để lại trong độc giả hình ảnh của một cây bút vững tay, bền bỉ, “có nghề” Tám tập tiểu thuyết ra mắt đều nhận được sự đón đợi của độc giả và sự quan tâm của các nhà nghiên cứu bởi tính “có vấn đề” của nó Đặc biệt, với vấn đề tính dục, tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú cũng nhận được sự quan tâm đáng kể

Nhà nghiên cứu Inrasara nhận thấy Hoang tâm đã chạm đến một vấn đề

nhạy cảm đó là vấn đề tính dục Inrasara hiểu rõ tính dục trong tác phẩm giúp khai vỡ các triệu chứng, các bi kịch hậu chiến và hệ quả tất yếu của văn minh kĩ thuật: “Anh đã “điên”, đã mất “ngủ”, mất cảm hứng sinh hoạt vợ chồng Chấn thương tâm lí dẫn đến chấn thương tâm lí Biểu hiện tắt dục nơi Anh đã đẩy nhân vật này vào đường cùng Bản năng tính dục, cạnh đó bản năng truyền giống không còn, cuối cùng anh đánh mất cả gia đình đang yên ấm”[28]

Ngô Hương Giang trong Hoang tâm và cái logic của thực tại phi lý cũng

nhận thấy trong tiểu thuyết này có sự xuất hiện của yếu tố tính dục với ý nghĩa giải thiêng: “nó giúp người đọc đi tìm sự thật phía sau những gì được xem là vĩnh cửu và chân lý, biến sự bất biến ấy trở thành tâm điểm của những suy niệm siêu hình Chiến tranh, văn hóa, văn minh, tình dục trỗi lên như những cơn lốc

của lịch sử, như sự vần vũ tranh hùng của nhân lực, nhưng cuối cùng, bao năm vẫn thế, con người mãi luôn là nạn nhân mang vác cảm giác lạc lõng, hoang phế của tâm hồn”[15]

Cùng mối quan tâm đến tiểu thuyết này, tác giả Triệu Xuân, qua bài viết

Hoang tâm – Một cách lí giải về thân phận con người sau chiến tranh, đánh giá khát khao bản năng tính dục là thông điệp đầu tiên mà tác giả Hoang tâm truyền

đi qua tác phẩm này, sau đó mới đến các giá trị chân – thiện – mĩ khác: “Đó là nhân tính, là tình người, là khát khao sống bản năng sung sướng thỏa mãn tứ khoái, là khát khao truyền giống, là khát khao làm đẹp, hướng thiện…”[89]

Trong bài viết Xác phàm - Tiểu thuyết về chiến tranh biên giới và người chuyển giới, do Lữ Mai thực hiện, tác giả đã chỉ rõ Xác phàm là một cuộc giải phẫu giới tính, để rồi từ đó đi đến giải phẫu ý thức, Xác phàm đã chạm đến vấn

đề nhạy cảm mà xưa nay chưa thấy trong tiểu thuyết đó là vấn đề chuyển giới Song vấn đề nhạy cảm này chỉ là cái cớ để nhà văn xâu chuỗi các sự kiện: “Bằng

nghệ thuật kể chuyện đan cài khéo léo, Xác phàm đã khiến những câu chuyện

tưởng chừng như tâm linh và thời sự cứ xen kẽ và quyện vào nhau, tạo nên một thần thái hư hư thực thực mà câu chuyện chuyển giới của Nam chỉ là cái cớ để từ

đó tác giả xâu chuỗi mọi sự kiện vào một dòng chảy lung linh và bi hùng”[39]

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đã khẳng định những đóng góp tích cực của Nguyễn Đình Tú khi đưa yếu tố tính dục vào tiểu thuyết Đó là những gợi dẫn quý báu để chúng tôi thực hiện đề tài này

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những biểu hiện của diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình

Tú trên hai phương diện nội dung và hình thức

và hình thức biểu hiện, đồng thời, thấy được những kí mã tư tưởng mà nhà văn

muốn gửi gắm qua các diễn ngôn tính dục trong hai tiểu thuyết Hoang tâm và Xác phàm Từ đó, luận văn góp phần khẳng định tài năng và sự đóng góp của

nhà văn Nguyễn Đình Tú trong nỗ lực cách tân nền văn học Việt Nam đương đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Từ việc phân tích các dẫn chứng, các vấn đề cụ thể trong hai tiểu thuyết

Hoang tâm và Xác phàm; chúng tôi chia thành vấn đề; xem xét, đánh giá các vấn

đề đã chia; tổng hợp, khái quát để chỉ ra các diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú trên hai phương diện nội dung và hình thức biểu hiện

5.3 Phương pháp so sánh - đối chiếu:

So sánh diễn ngôn tính dục trong hai tập Hoang tâm và Xác phàm so với

các tiểu thuyết trước đó của Nguyễn Đình Tú để thấy được điểm khác biệt của

hai tiểu thuyết Đồng thời, so sánh với các nhà văn Việt Nam đương đại để thấy nét riêng nhìn từ diễn ngôn tính dục của tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú

6 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung của luận

văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú và diễn ngôn tính dục trong văn chương

Chương 2: Tính dục – con đường giải mã bí ẩn của cõi người trong tiểu

thuyết Nguyễn Đình Tú qua “Hoang tâm” và “Xác phàm”

Chương 3: Nghệ thuật kiến tạo diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết

Nguyễn Đình Tú qua “Hoang tâm” và “Xác phàm”

CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT NGUYỄN ĐÌNH TÚ

VÀ DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG VĂN CHƯƠNG

1.1 Vài nét về diễn ngôn và diễn ngôn tính dục trong văn chương

1.1.1 Diễn ngôn

Diễn ngôn (Discourse) đã trở thành một đối tượng thu hút sự quan tâm của rất nhiều lĩnh vực nghiên cứu như: ngôn ngữ học, xã hội học, triết học, văn hóa học, tâm lí xã hội,… Diễn ngôn trong ngôn ngữ học là khái niệm chỉ cấu trúc, liên kết của đơn vị ngôn ngữ trên câu, cần phân tích mạch lạc, liên kết vào ngữ cảnh để hiểu được ý nghĩa, lí do của nó Đối với nghiên cứu văn hóa là tìm hiểu các cơ chế tiềm ẩn, những hạn chế lời nói trong thực tiễn giao tiếp

Khác với các ngành khoa học trên đây, diễn ngôn trong văn học tạo lập tri thức, biểu hiện năng lực cảm thụ cái đẹp, cách lí giải, cách cắt nghĩa thế giới và con người của chủ thể phát ngôn Diễn ngôn văn học có những đặc trưng cơ bản sau:

Diễn ngôn văn học tạo nghĩa về một hiện tượng, một sự thể Diễn ngôn

văn học luôn tìm cách tạo ra ý nghĩa mới về sự vật, đem lại cho con người cách nhìn mới về thế giới và vũ trụ, do đó cũng có thể nói nó đã nỗ lực góp công sức của mình trong việc tạo ra những tri thức chung

Diễn ngôn văn học tạo ra tri thức và quyền lực Diễn ngôn văn học cấp

cho chúng ta một tri thức về hiện thực của con người, về môi trường trong đó con người tồn tại, đồng thời cả cách thức con người nắm bắt môi trường đó

Diễn ngôn văn học có tính lịch sử Bởi lẽ những tri thức, cách nhìn về thế

giới luôn biến đổi theo thời gian Ở mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi nền văn hoá, mỗi

thể chế chính trị - xã hội có một quy ước thực tiễn diễn ngôn nhất định

Diễn ngôn văn học có tính quy chiếu Sự quy chiếu của văn chương gồm

hai cấp độ: nội quy chiếu và ngoại quy chiếu Thứ nhất, diễn ngôn văn chương quy chiếu vào chính nó, quy chiếu vào các văn bản khác Bởi vậy, đọc văn bản ở bình diện này cần đọc mã thẩm mĩ, đọc văn bản mở, đọc liên văn bản, đọc tính đối thoại của văn bản Thứ hai, diễn ngôn văn chương quy chiếu về hiện thực, về chủ ý của tác giả, về bối cảnh khởi thuỷ của sự phát ngôn và bối cảnh hiện thời của sự tiếp nhận nó

Diễn ngôn văn chương có tính hư cấu Diễn ngôn văn học tạo ra các tri

thức, giá trị mới qua hư cấu, tưởng tượng Tính hư cấu giúp diễn ngôn vừa có khả năng biểu hiện chân lí vừa có khả năng thể hiện cá tính sáng tạo của chủ thể sáng tạo

Diễn ngôn văn chương sử dụng thủ pháp “lạ hóa” để tạo ra hiệu lực cho các phát ngôn của nó Nghệ thuật là một cách trải nghiệm sự sáng tạo, “lạ hoá”

là đặc trưng hình thức đương nhiên của nghệ thuật, nó có mặt ở bất cứ nhà văn nào và ở bất cứ giai đoạn lịch sử nào Nguyên tắc “lạ hóa” bao trùm một khu vực rộng lớn các thủ pháp ở những cấp độ khác nhau của văn bản văn học, đó cũng

là một đặc trưng cơ bản của diễn ngôn văn chương Vì diễn ngôn có tính văn học nhờ thủ pháp “lạ hoá” mà nó sử dụng nên muốn xác định được đúng tính văn học của diễn ngôn cần đặt nó vào ngữ cảnh cụ thể

Diễn ngôn văn học mang tính phỏng nhại Diễn ngôn văn học luôn hướng

tới nhận diện, phân biệt và đối thoại với các diễn ngôn khác Thuộc tính này làm nên tính phỏng nhại của diễn ngôn trong từng giai đoạn văn học Biểu hiện của tính phỏng nhại trong diễn ngôn văn học hết sức đa dạng, tập trung vào các vấn

đề như: phong cách, nội dung tư tưởng, thể loại…

Sự tạo nghĩa của diễn ngôn văn học chịu sự chi phối mạnh mẽ của vô thức, trực giác Nghĩa là diễn ngôn văn học mang tính vô thức tập thể Diễn

ngôn luôn bị chi phối bởi một thứ quyền lực ngầm trong vô thức tập thể đã được tri thức hóa, ngôn ngữ hóa nhằm khách quan hóa cái chủ quan Vô thức được cấu trúc thành một diễn ngôn, thành một tiếng nói có trọng lượng trong văn bản

Những đặc trưng trên của diễn ngôn trong văn học cho thấy sự hình thành diễn ngôn chịu sự chi phối của các yếu tố như: thời đại, chính trị, văn hóa, đạo đức, ý thức hệ, thị hiếu thẩm mĩ, tâm lí,… Cho nên, khi nghiên cứu diễn ngôn văn học là chúng ta đi nghiên cứu hệ thống chủ thể diễn ngôn, trong đó chú trọng

sự tác động qua lại giữa ba yếu tố: người viết, nhân vật và người đọc

Diễn ngôn văn học là một hình thái nghệ thuật ngôn từ với sự thống nhất hữu cơ giữa tư tưởng, nội dung và hình thức nghệ thuật Diễn ngôn văn học là diễn ngôn thứ sinh, được kiến tạo lại và thể hiện trong ngôn ngữ hình tượng (với

hệ thống sự kiện, nhân vật, người kể chuyện, kết cấu, tình tiết, ngôn ngữ, các phương thức tu từ, giọng điệu, thế giới biểu tượng,…) chịu sự chi phối của hệ thống quan điểm, tư tưởng nhất định Diễn ngôn văn chương có tính đối thoại với mọi tri thức, tôn giáo, đức tin, đạo đức, văn hóa, luật pháp, các ngưỡng giá

trị… Như vậy, có thể hiểu: diễn ngôn trong nghiên cứu văn học là “chiến lược

phát ngôn nghệ thuật, thể hiện trong các nguyên tắc cấu tứ, xây dựng nhân vật,

sử dụng ngôn ngữ để vượt thoát khỏi các hạn chế nhằm phát ra được tiếng nói mới, thể hiện tư tưởng mới trong chỉnh thể sáng tác”[56]

Như vậy, tính dục ở loài người là năng lực giới tính, thể chất, tâm lý và

sinh dục, bao gồm mọi khía cạnh đặc trưng của nam giới và nữ giới Tính dục là một khái niệm có nội hàm rộng, vừa phản ánh mối quan hệ giới tính, vừa chứa

đựng những yếu tố hữu hình và ẩn giấu của cá nhân Khác với tình dục (chỉ đề cập tới mối quan hệ giới tính, là cái biểu hiện ra bên ngoài của tính), tính dục

(sexuality) không phải là hành vi cụ thể mà là một hiện tượng văn hóa, đó là một tạo tác mang tính lịch sử (theo Foucault)

Tính dục tồn tại trong tư cách là những diễn ngôn tính dục chỉ khi nó được

tạo ra bởi những diễn ngôn nhằm hợp thức hóa những quan hệ quyền lực, những tương tác xã hội và văn hóa để thực hiện một dự đồ nào đó của chủ thể sáng tạo

Diễn ngôn tính dục được nhận diện dựa vào nội dung phát ngôn Theo tiêu chí nội dung phát ngôn, diễn ngôn tính dục đồng đẳng với diễn ngôn kì ảo, diễn ngôn về bệnh điên, diễn ngôn hậu thực dân, diễn ngôn lịch sử, diễn ngôn nữ quyền,…

Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi đi đến một cách hiểu về diễn ngôn tính dục trong văn chương như sau: Diễn ngôn tính dục chỉ chiến lược phát ngôn

nghệ thuật, thể hiện trong các nguyên tắc cấu tứ, xây dựng cốt truyện, nhân vật, thế giới biểu tượng, sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu…lấy yếu tố tính dục làm phương tiện để nhằm thực hiện một dự đồ nào đó của chủ thể sáng tạo, phát ra được tiếng nói mới, thể hiện tư tưởng mới trong chỉnh thể sáng tác

Tiếp cận diễn ngôn tính dục ở một tác phẩm nghệ thuật là con đường tiếp

cận đời sống sâu kín của con người; bước vào tư tưởng thẩm mĩ, mô hình quan niệm con người, quan niệm về thế giới của chủ thể sáng tạo Bởi lẽ, “diễn ngôn tính dục chỉ mang giá trị thẩm mĩ khi nó làm rõ đặc trưng văn hóa dân tộc; mang giá trị văn học khi thông qua nó cốt truyện, tình tiết, biểu tượng được liên kết chặt chẽ nhằm tạo nên một thế giới nghệ thuật nhân bản” [75] Việc tìm hiểu về diễn ngôn tính dục cũng giúp ta nhận thấy những nguyên nhân chiều sâu trong

việc kiến tạo và hình thành nên những quan niệm về con người trong một thời đại cụ thể

1.2 Tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú trong dòng chảy tiểu thuyết mang khuynh hướng tính dục của văn học Việt Nam đương đại

1.2.1 Sự vận động của yếu tố tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Có thể nói, vấn đề tính dục được nhìn nhận ra sao tùy thuộc vào thế giới quan của con người Thế giới quan, nhân sinh quan của xã hội người phát triển

và thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử, điều đó kéo theo việc nhìn nhận về vấn

đề tính dục cũng thay đổi theo Ở trong xã hội bầy đàn nguyên thủy, tính dục chưa bị xã hội hóa, thiết chế hóa bởi luật pháp và đạo lí vì chưa có quan niệm sở hữu trong quan hệ tình dục Từ khi tính dục gắn liền với sở hữu thì hàng loạt các giá trị văn hóa của con người như hôn nhân, đạo đức gia đình, vai trò của huyết thống cũng lần lượt nảy sinh Kể từ đó, vấn đề tính dục bị kiềm tỏa dưới thiết chế của đạo đức và luân lí

Thời kì từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945, trong văn chương, tính dục đã được khắc họa trong những chất liệu mới nhưng chưa hình thành nên một diễn ngôn mới hoặc có chăng thành diễn ngôn tính dục đi nữa cũng không được “phô

diễn” công khai trên văn đàn Các tác phẩm như: Hà Hương phong nguyệt, Người bán ngọc của Lê Hằng Mưu, Hà Hương hoa nguyệt của Nam Tùng Tử, hay ngay cả các tác phẩm viết bằng chữ Hán (Hoa viên kỳ ngộ) và chữ Nôm trước đó (Song Tinh) trước đó đều có sự xuất hiện của yếu tố tính dục Yếu tố

tính dục được miêu tả cận cảnh, chi tiết với một sức mạnh cám dỗ ghê gớm Song những tác phẩm ở giai đoạn này chủ yếu miêu tả cảm giác và hành vi dục tính mà chưa kiến tạo một loại diễn ngôn mới về tính dục Nghĩa là tính dục chỉ tồn tại dưới tư cách là những yếu tố và nó được đánh giá, nhìn nhận trong từ trường của diễn ngôn đạo đức Nói như Trần Văn Toàn: “Tính dục trong văn học truyền thống chủ yếu được nhìn nhận, đánh giá trong từ trường của diễn ngôn

đạo đức”[74] Tuy vậy, những yếu tố tính dục trong các tác phẩm thời kỳ này đã

mở ra một cách tiếp cận con người từ góc độ bản năng, là những tiền đề cần thiết cho sự hiện một diễn ngôn mới về tính dục

Có thể thấy, ở giai đoạn này, qua Đời mưa gió của Nhất Linh và Khái Hưng, Bướm trắng của Nhất Linh diễn ngôn đạo đức về tính dục đã được thay

thế bởi diễn ngôn khoa học về tính dục Trong các tác phẩm này, tính dục trở thành cái biểu đạt để tải chở một quan niệm mới mẻ về con người Trong mỗi con người dường như luôn ẩn nấp phần bóng tối, rất khó lí giải và cắt nghĩa bởi những logic và hợp thức Đó là nỗ lực nhận diện con người một cách thành thực, không tô vẽ, con người tồn tại vốn phức tạp với hai mặt sáng và tối đan xen, chi phối lẫn nhau Con người trong văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX đến 1945 trở nên phức tạp và nhiều chiều kích hơn Một trong những nguyên nhân căn bản để

lí giải hiện tượng này là: diễn ngôn khoa học về tính dục đã thay thế cho diễn ngôn đạo đức

Từ năm 1945 đến năm 1975, văn học Việt Nam khoác trên mình sứ mệnh tuyên truyền, cổ động gắn với lịch sử đấu tranh của dân tộc Bởi vậy, vấn đề tính dục bị hạn chế đưa vào các sáng tác hoặc bị nhìn nhận, đánh giá chưa xác đáng

Sau Đổi mới, diễn ngôn khoa học về tính dục được mở rộng với nhiều biên độ Đặc biệt, trong tiểu thuyết đương đại Việt Nam hình thành một khuynh hướng sáng tác mới: khuynh hướng tính dục

Về mặt biểu hiện, khuynh hướng tiểu thuyết tính dục có sự phổ quát trên mọi phương diện/ đề tài của văn chương đương đại Trong đó, sự xuất hiện của yếu tố tính dục trong tiểu thuyết ở đề tài lịch sử đã thực sự khuấy động, làm “dậy sóng” văn đàn Các tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo, Nguyễn Mộng Giác, Nam Dao, Nguyễn Quang Thân, Phạm Ngọc Cảnh Nam, Nguyễn Quang Lập,… không chỉ thu gọn trong những biến cố, sự kiện lịch sử bằng cái nhìn chiêm bái, ngưỡng vọng mà khám phá lịch sử ở tầng vỉa sâu cũng

những bí ẩn, những khát vọng dục tính đầy nhân bản Việc bùng nổ các yếu tố tính dục trong các tiểu thuyết lịch sử sau đổi mới được gắn với tinh thần nhận thức lại lịch sử Các tiểu thuyết thuộc đề tài lịch sử đã có bước chuyển mình mạnh mẽ từ diễn ngôn đạo lí sang diễn ngôn tính dục Phần đông tác phẩm diễn

tả vấn đề tính dục trên tinh thần dân chủ và nhân bản Ở đó, dục tính là điểm nhấn để các tác giả nhận diện nhân tính Sự đụng độ giữa cái tàn bạo của chiến tranh với nhân tính tự nhiên đem lại hiệu quả tố cáo thật sâu sắc Các tác giả đã chú ý nhiều đến biểu hiện của vô thức thông qua bản năng tính dục, đặc biệt là

vô thức cá nhân, những ẩn ức, những nỗi ám ảnh trong chiến tranh Đó là những điều mà trong văn học thời chiến, bên cạnh chủ nghĩa anh hùng tập thể chưa khai

thác được

Các nhà văn không chỉ tạo lập diễn ngôn tính dục trên mảnh đất lịch sử

mà còn mở rộng biên độ với sự xuất hiện của tính dục ở đề tài đời tư – thế sự Nhiều cây bút trẻ tiên phong hiện nay đã có “ý thức nghiêm túc để viết về sex như một đề tài trọng tâm, một đề tài đáng viết, nhân bản và văn học nhất”[67, tr.247] Tính dục gắn với tâm linh, với sự tồn vong của văn hóa, với quá trình nhận thức bản thể… được các nhà văn chú trọng khám phá Các tác phẩm như:

Một thế giới không có đàn bà của Bùi Anh Tấn, 1981 của Nguyễn Quỳnh Trang, Song song của Vũ Đình Giang, Những đốm lửa trên vịnh Tây Tử của Trang Hạ, Phiên bản, Nháp, Kín, Hoang tâm, Xác phàm của Nguyễn Đình Tú … đã là

minh chứng cho sự mở rộng biên độ phản ánh của khuynh hướng tính dục trong

văn chương đương đại

Thế nhưng, ranh giới giữa tính dục là một loại diễn ngôn khoa học và tính dục là yếu tố làm phương tiện “khiêu dâm” để câu khách thực sự rất mong manh Nói như Vương Trí Nhàn: “văn học viết về tính dục luôn đứng chấp chới giữa việc vi phạm đạo đức nhân bản, khiêu dâm với các biểu hiện về khao khát nhận thức, khao khát tự do”[43] Điều đó đặt ra yêu cầu nhà văn cần có một quan

niệm nghệ thuật rành mạch, một ý thức sâu sắc để cân nhắc thật cẩn trọng khi chạm đến đề tài này

Như vậy, có thể khẳng định rằng trong tiểu thuyết đương đại Việt Nam đã

và đang hình thành một khuynh hướng sáng tác mới: Khuynh hướng tính dục

Cơ sở để tính dục trở thành một khuynh hướng trong sáng tác đã được nhiều nhà nghiên cứu lí giải theo những cách riêng, tựu trung có thể kể đến các cơ sở sau:

Thứ nhất, với phương châm đổi mới để tồn tại và phát triển, Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986 đã mở ra bước ngoặt, đem lại những bước chuyển biến mạnh mẽ, tích cực cho văn chương nước nhà Chủ trương “mở cửa” của Đảng đã khơi gợi những tìm tòi, sáng tạo mới trong giới văn nghệ sĩ Đó là điều kiện để nhà văn mở rộng tầm nhìn, đổi mới từ tư duy nghệ thuật đến kĩ thuật tự sự Đó cũng là một cơ hội để người cầm bút có điều kiện “vượt thoát”, “thể nghiệm” những điều mới lạ Nếu trong văn chương truyền thống, sex là một vùng cấm thì

sự cởi trói về tư tưởng đã giúp nhà văn cởi bỏ được gánh nặng của luân lí, để chạm đến vấn đề tính dục

Thứ hai, không thể phủ nhận sự tác động của văn học nước ngoài khi vào Việt Nam đã tạo nhiều động lực cho những tác phẩm thuộc khuynh hướng này ra

đời Những tác phẩm như: Báu vật của đời của Mạc Ngôn, Cô gái chơi dương cầm của Jelinek, Rừng Na-uy của Murakami, Huynh đệ của Dư Hoa,… đã đưa

đến cho bạn đọc Việt Nam những cách nhận thức mới hoàn toàn khác với lối tư duy truyền thống trước vấn đề tính dục Điều này, khiến các nhà văn Việt Nam cũng phải suy nghĩ, vận động theo Quá trình sáng tác các tác phẩm có yếu tố tính dục là hệ quả của những hiệu ứng đó

Thứ ba, trong một xã hội đang còn bị ràng buộc bởi những giá trị truyền thống Á Đông thì tính dục là một ẩn ức cần được bung tỏa Bản thân tính dục sẽ

là một chủ đề hấp dẫn, “mời gọi” người đọc và người viết Bởi vậy, chủ thể sáng

tạo hăng say viết, chủ thể tiếp nhận cũng “hăng say” đón đợi đã trở thành một

“dây chuyền” tất yếu cho các sáng tác thuộc khuynh hướng tính dục ra đời

Thứ tư, sự vận động của xã hội cũng tạo ra những ẩn ức tính dục mới, thu hút sự quan tâm của người viết Nếu như trước đây, sex trong văn học chỉ đặt trong tương quan với tình yêu đôi lứa, sự sa đọa về nhân cách, những ẩn ức do di chứng của chiến tranh, những lệch lạc giới tính… thì sex trong văn học ngày nay

đã trở thành phương tiện để chuyển tải những ẩn ức mới của đời sống nhân sinh: như khát vọng truy tìm bản thể, sự tồn vong của văn hóa, sự va chạm của các mã hiện thực với tâm linh, ý thức với vô thức,

Thứ năm, bản thân chủ thể sáng tạo luôn mang tâm thức/ ý thức “vượt thoát” cái cũ, truy tìm cái mới Sự thức tỉnh của “cái tôi nhà văn” trên hành trình sáng tạo đã buộc họ phải đổi mới chính mình trong tư duy và lối viết Từ góc nhìn của chủ thể sáng tạo, văn chương không chỉ là tiếng nói chung của cộng đồng, của dân tộc, thời đại, mà trước hết là “phát ngôn” của cá nhân nghệ sĩ Trước hết, văn chương là phương tiện để phát biểu tư tưởng, quan niệm, chính kiến, cách lí giải của nhà văn về những vấn đề của xã hội Sự bình đẳng/ dân chủ/ đa dạng trong tư duy về hiện thực đã hướng ngòi bút của nhà văn đến những cách lí giải riêng về nhiều vấn đề phức tạp của đời sống nhân sinh, trong

đó có vấn đề tính dục

Thứ sáu, sự thẩm định theo hướng tích cực của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học là một nguồn động lực cho sáng tác Những nhà phê bình, nghiên cứu văn học dần dần chấp nhận một thứ diễn ngôn mới gọi là diễn ngôn tính dục Những miêu tả về tính dục không còn bị lên án từ phía luân lí nữa mà bắt đầu được xem như một vấn đề thuộc về tri thức, là một thuộc tính bí ẩn của con người cần được tìm hiểu Không chỉ vậy, họ tìm cách lí giải nó dựa trên những học thuyết khoa học như: vô thức, tâm linh, bản năng, ẩn ức, nữ quyền luận,

Điều đó trở thành nguồn động lực lớn để hình thành một xu hướng sáng tác mới trong văn chương: xu hướng tính dục hóa (sexualization)

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Đình Tú

Để không bị hoà tan vào cuộc đời mỗi người cần tạo cho mình một hồn cốt, một cá tính Mỗi nhà văn để tạo lập một phong cách trước hết cần có một

quan niệm nghệ thuật nhất quán Theo Từ điển thuật ngữ văn học, quan niệm

nghệ thuật là “nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó”[18, tr.273] Nó được thể hiện qua việc khắc hoạ hình tượng, tổ chức quan hệ các nhân vật, giải quyết xung đột và xây dựng kết cấu của tác phẩm Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật chính là bước đầu nắm rõ cơ sở tìm hiểu nội dung của tác phẩm văn học cụ thể và nghiên cứu sự phát triển, tiến hoá của văn học Bởi lẽ,

“điều chủ yếu trong sự tiến hoá của nghệ thuật và của xã hội nói chung là đổi mới cách tiếp cận và chiếm lĩnh thế giới và con người”[18, tr.274]

Trong số những cây bút trẻ viết tiểu thuyết hiện nay, Nguyễn Đình Tú có một nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người riêng, tức là có một quan niệm

nghệ thuật nhất quán và riêng biệt

Trước hết, anh quan niệm: đã là nhà văn thì nên làm việc một cách chuyên nghiệp, không ngơi nghỉ công việc sáng tạo Nguyễn Đình Tú không chỉ được độc giả biết đến là một nhà văn tài năng mà còn là một nhà văn có bút lực dồi dào Nhiều đồng nghiệp cũng hết sức “nể” anh bởi sức viết “mỗi năm mỗi cuốn”

và cuốn nào ra mắt cũng nhận được nhiều sự đón đợi Chia sẻ về động lực cho sức viết của mình, anh cho rằng: “… đã là nhà văn thì nên làm việc một cách chuyên nghiệp, mà chuyên nghiệp đối với tôi là không ngơi nghỉ việc viết, không ngơi nghỉ việc công bố tác phẩm, không ngơi nghỉ công việc sáng tạo Đồng nghiệp và bạn đọc đánh giá về mình như thế nào là việc của họ, tôi đã chọn cho mình công việc của nhà văn thì chỉ có viết, viết và viết mà thôi”[61],

“Bút pháp có gì mới, nghệ thuật thể hiện có gì đặc biệt, thi pháp có gì đáng nói, những điều ấy nên để những nhà phê bình và độc giả nhận xét sau khi đã đọc những tác phẩm của tôi”[2] Nói như thế không có nghĩa Nguyễn Đình Tú chỉ quan tâm đến số lượng tác phẩm xuất bản mà không cân nhắc nhiều đến những điều mình viết Mà thực chất anh quan niệm rằng viết là công việc của người cầm bút, đánh giá như thế nào là công việc của nhà phê bình, của độc giả, song với mỗi nhà văn khi cầm bút cần ý thức tạo ra cái mới để không lấy mất thời gian của người đọc vào những điều nhàm chán và vô bổ: “Đối với tư cách một nhà văn, tôi luôn có ý thức tác phẩm sau ra đời phải luôn khác biệt với những tác phẩm trước, nghệ thuật là thứ không lặp lại, cuốn tiểu thuyết thứ bảy mà không

có gì mới lạ so với cuốn tiểu thuyết thứ sáu thì tôi không nên viết làm gì, chỉ làm mất thời gian bạn đọc” [2]

Nhà văn cũng quan niệm để xem sáng tác văn chương là một nghề, nhà văn không chỉ có năng khiếu, bởi nếu chỉ có năng khiếu thôi sẽ “chạy vòng quanh” trong những tác phẩm văn chương chật hẹp Để theo được cái nghề này

và trở thành tài năng sáng tạo, người cầm bút cần có nhiều thứ nữa, đó là: “Kiến thức, vốn sống, tâm huyết, rèn luyện, học hỏi…” [78] Và quả thực, trên hành trình sáng tạo của mình, sau mỗi cuốn tiểu thuyết, anh luôn suy ngẫm, tìm tòi để viết sâu và hay hơn cuốn trước Với anh, kiến thức và vốn sống có được từ thực

tế hết sức quan trọng đối với công việc viết văn chuyên nghiệp của mình Chẳng

hạn, khi viết tiểu thuyết Xác phàm, anh đã phải nỗ lực thu thập rất nhiều nguồn

tài liệu về cuộc chiến tranh biên giới ở góc độ lịch sử về tương quan lực lượng, tình hình quân sự chiến trường hai bên lúc bấy giờ; ngay cả đi thực địa, anh cũng

đã đi lại hướng đường biên từ vùng Đông Bắc, Tây Bắc nhiều lần, tiếp xúc với nhiều người và có những quan sát nhất định Sau khi viết xong anh lại quay lại tuyến đường biên giới một lần nữa để cảm nhận vùng núi rừng; đó là cách kiểm tra lại những cái mình viết ra có đúng hay không

Không chỉ cần kiến thức, vốn sống, với Nguyễn Đình Tú lòng yêu nghề cũng là một yếu tố làm nên sự chuyên nghiệp của nhà văn Có như vậy, những

“sản phẩm tinh thần” trình làng đều đặn của anh không chỉ dồi dào về lượng mà còn đảm bảo về chất Anh cho rằng: “Mỗi khi viết xong một cuốn tiểu thuyết là nhà văn vừa hoàn thành xong một “công cuộc sáng tạo vĩ đại Công cuộc ấy đem lại cho người viết nhiều nhọc nhằn nhưng cũng không ít hứng thú Và khi dòng chữ cuối cùng viết ra, cái phần hân hoan giải thoát, luôn bủa vây lấy tác giả Còn thành công hay không thành công, ở nghĩa này hay nghĩa khác, khi ấy không có

ý nghĩa gì cả Cái ý nghĩa nhất lúc đó là cảm giác đã làm xong một việc cần làm

và đáng làm”[61]

Không chỉ như vậy, tác phẩm của Nguyễn Đình Tú còn được đánh giá là những sáng tác có sự mở rộng về biên độ phản ảnh và có sức chứa nhiều vấn đề mang tầm vĩ mô Bởi chính nhà văn cũng quan niệm rằng: “cuộc sống có thứ gì thì văn chương có thứ ấy Vấn đề là nhà văn khái quát điều gì từ cuộc sống mà

thôi”[78] Và đối với sáng tác của riêng anh, anh cũng lấy quan niệm trên để

sáng tạo: “Tôi từng nói, cuộc sống có cái gì thì tiểu thuyết của tôi có cái đó”[61] Cho nên, trong tiểu thuyết của anh dung chứa mọi vấn đề của cuộc sống từ sắc dục, đồng tính, bạo lực, đến tâm linh, văn hóa, lịch sử… Với anh, chẳng có gì là bất khả Mọi đề tài anh đều có thể chạm đến, bởi anh cho rằng: “nhà văn có một thứ quyền năng, là tưởng tượng Và khi người viết còn trăn trở thì hiện thực chẳng bao giờ “ngủ đông”[34] Bằng những tiểu thuyết của mình, Nguyễn Đình

Tú đã chứng minh được rằng, chẳng đề tài nào là khô khan, chẳng đề tài nào là

cũ mòn, bằng cách viết, nhà văn đều có thể thổi hồn đương đại, thổi tâm thế của người trẻ vào những điều xưa cũ”[34]

Quan niệm nghệ thuật trên đã trở thành kim chỉ nam khi anh chạm vào các vấn đề nhạy cảm như vấn đề tính dục Anh dường như chẳng hề ngần ngại khi đề cập tới chuyện sex bởi anh quan niệm: “cuộc sống có cái gì thì tiểu thuyết của tôi

có cái đó Làm sao cuộc sống này tồn tại khi không có sắc dục?”[61] Tuy nhiên

anh dùng nó hết sức cân nhắc và với một mức độ hết sức tiết chế tùy thuộc vào ý

đồ của nhà văn: “Theo tôi, trong văn học, sex chỉ là một yếu tố mà tùy theo ý đồ của tác phẩm, có thể có nhiều hoặc có ít mà thôi” [78] Điều này hoàn toàn khác

xa về mặt bản chất đối với những tác phẩm chạy theo xu hướng câu khách, đáp ứng sự tò mò muốn khám phá đề tài nhạy cảm, muốn giải trí của người đọc bằng việc sử dụng yếu tố tính dục với mật độ ken đặc Với anh, sau các diễn ngôn tính dục là những kí mã tư tưởng được gói ghém cẩn trọng: “Tôi cũng khẳng định rằng tôi không lấy hiện thực sex ra để câu khách mà tôi cố gắng trình bày những tâm trạng sex để phục vụ ý đồ tư tưởng của cuốn tiểu thuyết” [81]; “Tôi không nói về vấn đề sex mà tôi dùng sex để nói về vấn đề khác”[78] Qua từng trang

viết của Nguyễn Đình Tú từ những tiểu thuyết đầu tay đến Nháp, Phiên bản, Kín

và gần đây là Hoang tâm và Xác phàm đã chứng minh được quan niệm trên của

anh đã được hiện thực hóa trên từng trang viết Tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú trước hết được miêu tả như một nhu cầu tự nhiên, một phần tất yếu của cuộc sống, động lực thúc đẩy con người hướng về những điều tốt đẹp

(Phiên bản) Hơn nữa, tính dục trong sáng tác của anh không chỉ là những bản năng mà còn thể hiện chất nhân văn, nhân bản và tình người cao đẹp (Nháp, Hồ

sơ một tử tù) Qua các diễn ngôn tính dục, Nguyễn Đình Tú còn đi sâu khám phá

bi kịch tâm hồn con người thông qua các ẩn ức tính dục, bi kịch đồng giới, bi kịch tình dục lệch hướng,… từ đó thấy được trạng thái tinh thần, suy nghĩ, lối

sống của một bộ phận thế hệ trẻ (Nháp, Kín) Không chỉ vậy, Nguyễn Đình Tú

còn tạo lập diễn ngôn tính dục để chạm đến những ẩn ức của chiến tranh, những vấn đề tâm linh, văn hóa, để giải mã bí ẩn của cõi người và thể hiện những suy

tư về thế thái nhân tình (Hoang tâm, Xác phàm) Nói như Nguyễn Trọng Hiếu:

“Đằng sau những trường đoạn sex, tác phẩm của anh chứa đựng những vấn đề của thế thái nhân tình”[20, tr.104] Nguyễn Đình Tú đã có ý thức nghiêm túc để viết về sex như một đề tài trọng tâm, một đề tài đáng viết và giàu tính nhân bản nhất

Tự chọn cho mình một hướng đi riêng trên hành trình sáng tạo thực sự không phải là một điều dễ dàng đối với những nhà văn mới vào nghề Thế nhưng, Nguyễn Đình Tú đã đặt được dấu chân của mình trên con đường sáng tạo của văn học nước nhà khi còn rất trẻ Có được thành công đó chính là nhờ sự độc đáo và nhất quán trong quan niệm nghệ thuật Có thể nói, những quan niệm trên đây chính là kim chỉ nam cho sự sáng tạo và tiếp bước cho thành công của nhà văn này

1.2.3 “Hoang tâm” và “Xác phàm” – cách thể hiện mới về tính dục trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú

Trong hành trình sáng tạo của mình, Nguyễn Đình Tú thực sự thành công hơn cả ở lĩnh vực tiểu thuyết Trong vòng 15 năm trở lại đây, Nguyễn Đình Tú

đã cho ra mắt tám cuốn tiểu thuyết với những khuôn diện khác nhau của đời

sống: Hồ sơ một tử tù (2002), Bên dòng Sầu Diện (2005), Nháp (2008), Phiên bản (2009), Kín (2010), Hoang tâm (2013), Xác phàm (2014) và mới đây nhất là tiểu thuyết Giọt sầu đa mang (2017)

Như đã nói ở trên, với sự ý thức về tính dục trong sáng tác văn chương, trong những tiểu thuyết của mình, anh dường như chẳng hề ngần ngại khi đề cập tới chuyện sex bởi anh quan niệm: “cuộc sống có cái gì thì tiểu thuyết của tôi có

cái đó Làm sao cuộc sống này tồn tại khi không có sắc dục?”[61] Thế nhưng,

điều khác biệt ở Nguyễn Đình Tú là anh dùng tính dục để kí mã những tư tưởng chứ không phải là những yếu tố phục vụ cho thị hiếu “chóng vánh”, rẻ tiền mang tính câu khách Tính dục trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú trước hết được miêu

tả như một nhu cầu tự nhiên, một phần tất yếu của cuộc sống, động lực thúc đẩy

con người hướng về những điều tốt đẹp (Phiên bản) Hơn nữa, tính dục trong

sáng tác của anh không chỉ là những bản năng mà còn thể hiện chất nhân văn,

nhân bản và tình người cao đẹp (Nháp, Hồ sơ một tử tù) Qua tính dục, Nguyễn

Đình Tú còn đi sâu khám phá bi kịch tâm hồn con người thông qua các ẩn ức

tính dục, bi kịch đồng giới, bi kịch tình dục lệch hướng,… từ đó thấy được trạng

thái tinh thần, suy nghĩ, lối sống của một bộ phận thế hệ trẻ (Nháp, Kín) Không

chỉ vậy, diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú còn giải mã bí

ẩn của cõi người và chạm đến những ẩn ức từ chiến tranh, những vấn đề tâm

linh, văn hóa… (Hoang tâm, Xác phàm) Nói như Nguyễn Trọng Hiếu: “Đằng

sau những trường đoạn sex, tác phẩm của anh chứa đựng những vấn đề của thế thái nhân tình”[20, tr.104]

Tuy trong tám tiểu thuyết mà nhà văn sáng tác, hầu hết đều có sự xuất

hiện của yếu tố tính dục, nhưng phải tới hai tiểu thuyết Hoang tâm (2013) và Xác phàm (2014), Nguyễn Đình Tú mới thực sự khẳng định được sự “trưởng thành”

vượt bậc về kĩ thuật viết, đặc biệt là sự “trưởng thành” trong cách thể hiện về tính dục

Từ năm 2002 đến năm 2005, trong hai cuốn Hồ sơ một tử tù (2002) và Bên dòng Sầu Diện (2005), Nguyễn Đình Tú đã chạm tới yếu tố tính dục qua

một lối viết nhẹ nhàng, có chút dè dặt nên yếu tố tính dục chỉ mang tính ước lệ,

tượng trưng mà không cụ thể, trực diện Đến Nháp, Phiên bản, Kín yếu tố tính

dục được miêu tả li kì, biến hóa, táo bạo, nhiều kĩ thuật hơn Đặc biệt trong cuốn

tiểu thuyết Nháp, yếu tố sex xuất hiện dày đặc và đầy táo bạo Người đọc dễ

dàng nhầm lẫn đây là cuốn sách viết về sex với mục đích câu khách, bởi lẽ hơn

300 trang viết thì có đến gần một nửa là những đoạn đậm đặc yếu tố tính dục,

với nhiều cảnh ái ân nóng bỏng Nguyễn Đình Tú đã đề cập đến một đề tài mới

đó là tâm sinh lí và đời sống tình dục bất thường của một bộ phận thế hệ trẻ Nhà văn đã chạm sâu vào “xu hướng tính dục lệch hướng”: tình dục đồng tính, tình dục quần hôn (theo Nguyễn Trọng Hiếu)[20] đang tồn tại hiển nhiên trong đời sống của giới trẻ hiện nay Nguyễn Đình Tú đã giúp người đọc tìm hiểu tâm, sinh lí của giới trẻ với những khuất lấp, sâu kín, bí ẩn, những trạng thái tinh thần, suy nghĩ, lối sống đầy phức tạp

Với bộ ba tiểu thuyết Nháp, Phiên bản, Kín, Nguyễn Đình Tú đã đánh dấu

một chặng đường sáng tác mới, nhà văn đã tạo được phong cách riêng, không bị lẫn với nhiều gương mặt của đội ngũ nhà văn trẻ đương đại Yếu tố tính dục ở ba tác phẩm này trở thành một phương tiện táo bạo để nhà văn kí mã những tư tưởng vào tác phẩm Song có thể nói, do vừa mới “thử nghiệm” nên đôi lúc còn quá “nóng” và “lộ” Bởi vậy, người đọc dễ bị dẫn dụ vào những ý nghĩa ngoài ý

đồ của nhà văn Hơn nữa, do sự táo bạo trong lối viết nên đôi lúc, yếu tố sex chưa đạt đến độ thẩm mĩ, tinh luyện và cũng chưa thực sự là kí mã để gửi tới những tư tưởng mang tầm vĩ mô

Đến hai tiểu thuyết Hoang tâm (2013) và Xác phàm (2014), Nguyễn

Đình Tú đã khẳng định một sự trưởng thành vượt bậc về kĩ thuật viết, đặc biệt

là “kĩ thuật xử lí yếu tố tính dục” Hoang tâm và Xác phàm lần lượt chạm đến

hai cuộc chiến tranh biên giới vốn trở thành vùng mờ ít ai động chạm tới, đó là chiến tranh biên giới Tây Nam và chiến tranh biên giới phía Bắc Không chỉ vậy, hai tiểu thuyết còn chạm đến những đề tài nhạy cảm, những vấn đề vĩ mô hơn như: đồng tính, thần thức – tâm tinh, sự tồn vong của văn hóa, ý nghĩa tính

dục đối với sự tồn tại của con người Với Hoang tâm và Xác phàm, Nguyễn

Đình Tú cũng muốn khẳng định chẳng có đề tài nào là khô khan, cũ mòn, bằng

kĩ thuật viết, nhà văn có thể thổi hồn đương đại, thổi tâm thế, tư tưởng của người trẻ vào những điều xưa cũ Thực thi cuộc “thay máu lịch sử ” chính là

điểm khác biệt giữa nhà văn và người chép sử đơn thuần Với Hoang tâm và Xác phàm, Nguyễn Đình Tú quay lại với đề tài chiến tranh, về thế giới thứ ba,

về văn hóa, về bản năng, bản ngã của con người với nhiều chiều kích tâm linh,

kỳ ảo mới lạ

Trong hai tiểu thuyết Hoang tâm và Xác phàm, thông qua yếu tố tính dục,

nhà văn thể hiện cách lí giải riêng về những bí ẩn của cõi người So với ba cuốn

tiểu thuyết trước, yếu tố tính dục trong Hoang tâm và Xác phàm được sử dụng

một cách tinh tế, uyển chuyển, kĩ xảo “tính dục” trở nên điêu luyện và “kín” hơn

khi kí mã tư tưởng Bởi vậy, có thể khẳng định: với hai tiểu thuyết này, Nguyễn Đình Tú đã nâng tầm yếu tố tính dục đơn lẻ trở thành những diễn ngôn tính dục

có ý thức, có hệ thống để kí mã những tư tưởng thẩm mĩ, thể hiện thế giới quan, nhân sinh quan của nhà văn trước hiện thực đời sống

CHƯƠNG 2 TÍNH DỤC – CON ĐƯỜNG GIẢI MÃ BÍ ẨN CỦA CÕI NGƯỜI

TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN ĐÌNH TÚ

QUA “HOANG TÂM” VÀ “XÁC PHÀM”

2.1 Tính dục – biểu hiện “nhân tính nguyên sơ” của con người

Trong mỗi con người đều tiềm ẩn rất nhiều bản năng tự nhiên, những

“khuynh hướng vốn có” để trước hết xác định con người là một sinh thể sống

khác với đồ vật và sau cùng phân biệt con người khác với động vật Bách khoa toàn thư mở wikipedia định nghĩa: “Bản năng là khuynh hướng vốn có của một

sinh vật đáp lại một tác động hay điều kiện cụ thể Bản năng thường là những mẫu thừa hưởng của những phản ứng đáp lại một sự kích thích Đối với loài người, bản năng dễ thấy nhất khi quan sát những hành vi về thân thể, xúc cảm hoặc giới tính, bởi chúng đã được xác định rõ ràng về mặt sinh học.”[5] Những bản năng tự nhiên con người có được như: bản năng sợ hãi, bản năng tự vệ/ chiến đấu, bản năng tôn ngã, bản năng hiếu kì/tò mò, bản năng yêu thương, bản năng bắt chước, bản năng sinh tồn, bản năng trực giác, bản năng tâm lí bầy đàn, bản năng hướng thiện, … Trong số những bản năng đó, bản năng tính dục là bản năng cơ bản của con người cũng như động vật nhằm duy trì nòi giống Nhưng, cũng với bản năng này, con người đã hơn hẳn giới động vật, đã đạt đến một mức

độ cao cấp gọi là tính dục nhân bản Nếu ở động vật, dục tính nhằm để sinh sản

và có tính tự động, thì ở loài người tính dục mang tính chủ động, không chỉ tạo khoái cảm, tạo sự sống mà còn có chức năng thể hiện tính chất một quan hệ đích thực giữa hai chủ thể Nghĩa là từ ngôn ngữ thân xác mà thể hiện tính chất của một mối quan hệ, thể hiện tình yêu

Bản năng tính dục trước hết là bản năng tự nhiên nguyên thủy hết sức quan trọng của con người, sau đó mới gắn liền với những giá trị mang tính xã hội Bởi vậy, con người sinh ra không thể không có bản năng tính dục Cũng giống như ăn uống để sinh tồn, tính dục là yếu tố quan trọng để duy trì nòi giống, thực chất cũng là bản năng sinh tồn của con người Năm 1942, Philip Wylie cũng thừa nhận rằng: “tính dục là một trong ba hoặc bốn động lực căn bản nhất

mà tất cả chúng ta có, tận hưởng và khát khao”[51] Từ đó có thể suy ra nếu một người không có khao khát tính dục tức là người đó đã mất đi “nhân tính nguyên sơ” của loài người

Thế nhưng, trong hai tiểu thuyết Hoang tâm và Xác phàm, Nguyễn Đình

Tú đã không để cho “nhân tính nguyên sơ” đó của con người được hình thành

giản đơn, cố định, thống nhất, vĩnh viễn mà hình thành đầy bí ẩn, vừa có sự biến đổi bất thường theo thời gian, lại vừa có thể mất đi trước sự tác động của hiện thực đời sống

Nhân vật Nam trong tiểu thuyết Xác phàm là một cá thể người với những

bất thường của bản năng tính dục “Khi Nam chui ra từ cửa mình của mẹ thì bà

đỡ ở trạm xá làng đã không thốt lên được rằng nó là trai hay gái Giữa hai đùi đứa bé chỉ là một cái hốc nhỏ” [85, tr.10] Đó là “trường hợp không thể gọi tên

ra được giới tính của sinh thể kì lạ này”[85, tr.10] Với hầu hết mọi người, các đặc điểm sinh học về giới tính (giới tính sinh học) luôn được chia thành hai nhóm là nam và nữ thì bản thân trường hợp của Nam là một trường hợp đặc

biệt của trạng thái liên giới tính (intersex) vẫn được tìm thấy ở nhiều loài trong

tự nhiên, kể cả con người Đây là trạng thái mà một cá nhân bẩm sinh đã có kết cấu cơ quan sinh sản hoặc bộ phận sinh dục không hoàn toàn thuộc về đặc điểm sinh học của nam hay nữ theo cách hiểu thông thường Không chỉ vậy, trong suốt quá trình trưởng thành của Nam, cơ thể của Nam có sự biến đổi giới

tính hết sức phức tạp, biểu hiện cả giới tính nam (trước những đụng chạm với mẹ

Nam) và giới tính nữ (trước cuộc ân ái với Việt) Đó là biểu hiện của người song tính (bisexual) Chưa dừng lại ở đó, khi thần thức của Nhài nhập vào xác phàm

của Nam, Nam lại có những biểu hiện của giới tính nữ nhưng trong hình hài một cơ thể nam tính Điều đó có nghĩa giữa bản dạng giới (gender identity) và

giới tính sinh học của Nam không trùng khớp với nhau Tất cả những biểu hiện

phức tạp đó đã đặt ra những trường hợp không thể tiên liệu được về bản năng

tính dục – “bản tính nguyên sơ” của loài người Các khái niệm người dị tính (heterosexual), đồng tính (homosexual), song tính (bisexual), toàn tính (pansexual), vô tính (asexual), … được sử dụng khá phổ biến trong đời sống hiện đại Và trên thực tế, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng xu hướng tính dục của con người là rất đa dạng và chứa nhiều điều bí ẩn Qua sự hình thành

và biến đổi bản năng tính dục của nhân vật, Nguyễn Đình Tú đã thể hiện thế giới quan, nhân sinh quan về tư tưởng bình đẳng giới Rõ ràng, bản năng tính dục của con người là một vấn đề hết sức phức tạp và còn nhiều bí ẩn chưa được lí giải Trong khi xã hội chúng ta phần đông vẫn còn áp đặt những luồng văn hóa, tư tưởng, định kiến của bản thân lên vấn đề nhạy cảm này, vẫn xem giới tính là một quy chuẩn để xếp hạnh giá trị của con người Điều đó đòi hỏi văn hóa giới mang đậm tính áp đặt và kì thị hiện nay cần phải thay đổi Mọi giới tính cần phải được bình đẳng và tôn trọng Đó là tư tưởng bình đẳng giới hết sức nhân

văn mà Nguyễn Đình Tú muốn chuyển tải

Không chỉ bí ẩn, dị thường, biến đổi trong quá trình hình thành và phát triển mà trước hiện thực đời sống bản năng tính dục của con người cũng bị chi phối mạnh mẽ Hiện thực cuộc sống có thể khiến “nhân tính nguyên sơ” của con người trở nên méo mó hay bị hủy hoại hoàn toàn mà biểu hiện cụ thể nhất là tình

trạng con người đánh mất bản năng tính dục Nhân vật Anh trong Hoang tâm đã

“điên”, đã mắc phải căn bệnh “lạ” đó là mất ngủ suốt mười năm: “Anh đã không ngủ cả chục năm nay rồi Người không ngủ thì thường hay nghĩ Nghĩ nhiều mà không đâu ra đâu thì dễ thành điên loạn Anh đã sắp trở nên điên loạn, vì thế mới chịu để thầy phù thủy đến trừ ma diệt tà, bắt bệnh cứu người” [84, tr.68] Kèm theo chứng mất ngủ là hiện tượng mất bản năng tính dục tự nhiên của một con người: “Sự động chạm khác giới ít nhiều làm các lỗ chân lông Anh co giãn, nhưng chỉ thế thôi, không khiến cho sự hứng dục trong Anh trỗi dậy được Son Phấn cầm chim Anh, bảo: “Cái này cũng già nua như hình thức bên ngoài của Anh sao?” Đúng là con chim Anh không cương lên được, vẫn thõng xuống, như trái chuối bóc vỏ treo bên cạnh hai quả chanh ủng, dù đầu khấc lộ ra ngoài, tròn trịa và cân đối” [84, tr.106] Khi không có bản năng tính dục của một người đàn ông đúng nghĩa, không thể giữ đúng vai trò của một người chồng, vợ anh bỏ đi lấy một người chồng gốc Pháp và không bao giờ trở về nữa Hạnh phúc tụt khỏi tay anh Kể từ đó, Anh cứ mãi day dứt, hoang hoải đi tìm nguyên nhân và phương thuốc cho chứng bệnh “lạ” của mình

Truy tìm nguyên nhân của hiện tượng đánh mất bản năng, người đọc có thể dễ dàng nhận thấy nhân vật của Nguyễn Đình Tú chịu hai tác động từ hiện thực cuộc sống Đó là những ám ảnh trong quá khứ và nền văn minh công nghiệp trong cuộc sống hiện tại

Nhân vật Anh trong truyện mang căn bệnh mất ngủ kinh niên với những

ám ảnh sâu sắc từ thời chiến Ám ảnh đó là một vết thương tinh thần mà anh đã

cố lãng quên cũng không thể nào quên, cố thoát ra lại càng bị ám ảnh: “Nó ám lấy đầu óc Anh, hễ có dịp là lại hiện về bủa vây, bóp nghẹt lồng ngực tưởng đã

bê tông hóa trước vô vàn những biến cố của cuộc đời” Nhân vật Anh trong

Hoang tâm rõ ràng đã mắc phải chứng bệnh “trầm cảm hậu chiến” Đó là chứng

bệnh của nhiều người lính trở về sau chiến tranh, thường xuyên bị ám ảnh bởi

máu me và chết chóc, tội lỗi và hi sinh,… Khi họ đứng giữa đường biên của sự sống và cái chết hay chứng kiến những hiện thực quá giới hạn chịu đựng, họ dễ

bị những chấn thương tâm lí Nhất là đối với những người lính sống nội tâm, nhiều ưu tư và đầy tính nhân văn như nhân vật Anh thì chấn thương thời hậu chiến càng trở nên trầm trọng Anh đã chứng kiến những cái chết thê thảm của đồng đội mình: “Hằng bị cắt đứt cuống họng, chết trong tư thế ngồi”, “Gấm bị bọn K cắt đầu Xác Gấm được vứt ngay gần lán trại, trong một tư thế như con ếch nằm ngửa, cửa mình bị cắm một củ sắn…đầu Gấm được cắm vào một ngọn măng mới nhú, Xoay mặt về phía Anh” [84, tr.85] Và cũng chính Anh đã tự tay nhặt nhạnh từng miếng da, thớ thịt của đồng đội để ghép đầy trên những hình hài biến dạng, Anh cảm thấy kinh hoàng và nhiều lần cơn ớn lạnh chạy dọc sống lưng: “Khi anh đặt những bước chân đầu tiên vào khu lán trại, chân Anh dẫm phải một vật gì đó như là cành củi khô Anh cúi xuống và kinh hoàng nhận ra đó

là ba ngón tay bết máu bị chém lìa khỏi bàn tay Sau này, bọn anh còn phải đi dò tìm khắp mấy căn lán, khắp khu đồng trống để nhặt nhạnh những mẫu thịt vung vãi, mang về trả lại cho các thân xác trước khi khâm liệm Nhiều lần cơn ớn lạnh chạy dọc sống lưng khi Anh khẽ nhặt lên một đoạn tóc, một mảng da đầu, một cánh tay, một ống chân, một con mắt, một mẩu môi, một vành tai, một chóp mũi, một đầu vú, một mảnh mông… Không một thân xác nào còn nguyên vẹn Không một thân xác nào còn sót lại trên người một mảnh quần áo…” [84, tr.83] Chính những cảnh tượng đó đã ám ảnh Anh, khiến tâm lí Anh thay đổi một cách nghiêm trọng: “Thoát ra khỏi hình ảnh của mấy cái xác đó rồi, Anh mới thấy là vòm trời như thấp xuống và lồng ngực Anh đang thiếu khí trầm trọng”[84, tr.129]; “Mấy căn lán đã biến thành cái lò sát sinh cho lũ K thỏa sức làm công việc của những tên đồ tể Sau khi làm tình làm tội với những cái xác vô hồn, bọn

K mang rải cốt nhục chị em lên mặt ruộng, phơi bày một thảm cảnh rùng rợn

trên diện rộng Anh cùng Vu cố kìm những tiếng nấc uất hận, nâng niu từng mảnh xác, khẽ khàng đặt ngay ngắn thân thể các em trên đường ruộng Cả trung đội được huy động ra để dọn xác…Hầu hết đều nôn khi nhìn thấy xác người đầu tiên… Ai cũng tỏ ra khẩn trương và lặng lẽ với công việc quá ư cọ xát thần kinh này Không một lời trao đổi, những suy nghĩ thầm kín chỉ được thả lên trời, để gió đưa đi khắp cánh đồng” [84, tr.83 – tr.84]

Không chỉ ám ảnh trước những thảm cảnh máu me, chết chóc mà quân địch đã gây ra cho đồng đội của mình, chính anh cũng thực sự ám ảnh khi làm công việc của một “tên đồ tể”: “bắn chết thằng K đầu tiên trong tư thế đang nằm trên nước” và “Anh mệt thật, không biết nguyên nhân có phải do cái chết của người đàn bà kia không? Suốt đoạn đường trở về đơn vị Anh thấy ngột ngạt, khó thở và buồn nôn” [84, tr.214] Từ những “cơn ớn lạnh chạy dọc sống lưng”,

“thấy là vòm trời như thấp xuống và lồng ngực Anh đang thiếu khí trầm trọng”,

“cố kìm những tiếng nấc uất hận”, đến “kinh hoàng” “ngột ngạt”, “khó thở”,

“buồn nôn” và cuối cùng là vô cảm trước những cái chết, mà vô cảm chính là tầng bậc cao nhất của căn bệnh trầm cảm: “Vu nhìn cái xác bằng ánh nhìn vô cảm, không thù, không oán Còn Anh không mấy bận tâm khi nhìn những cái xác như thế này nữa Chiến tranh vốn mang bộ mặt như vậy, Anh đã quen rồi” [84, tr.145] Những người lính như Anh đã phải chịu quá trình di chấn tâm lí trầm trọng như vậy Bởi lẽ, “bộ mặt của chiến tranh không thể mang những nét cau có mãi được nữa Sự giận dữ đã nổi lên và chiến tranh phải mang một khuôn mặt khác, lạnh lùng và tàn nhẫn, đau đớn và hủy diệt” [84, tr.130] Trong suốt quãng thời gian chiến đấu ở chiến trường K, Anh thú nhận với Vu rằng điều anh nghĩ tới nhiều nhất là “nghĩ đến những cái chết” [84, tr.215] Sự ám ảnh trong quá khứ với anh thật đáng sợ! Thế nhưng, hiện thực đời sống cũng chẳng phải là nơi để nhân vật có thể tìm được chốn trú ngụ của tâm hồn Bởi vậy, tâm lí của

anh đã thương tổn lại càng thương tổn hơn Chứng tắt dục của anh chính là hệ quả anh chứng kiến hiện thực khốc liệt của chiến tranh trong quá khứ và hiện thực đời sống đương đại

Không chỉ chịu dư chấn tâm lí từ quá khứ, nhân vật Anh trong Hoang tâm

cũng không tìm thấy sự cứu rỗi từ hiện tại Cuộc sống hiện đại với nền văn minh công nghiệp đã khiến anh – một thầy giáo cảm thấy bất lực, chới với, mất niềm tin vào những điều tốt đẹp ở hiện tại Bản năng tính dục trong Anh chịu cơn dư chấn tinh thần thứ hai: “Chính những bài văn lạ của học sinh trong một lần anh làm giám khảo của Hội đồng thi tốt nghiệp đã gây ra triệu chứng mất ngủ, mất bản năng tính dục của anh: “Bắt đầu từ cái đêm ấy, Anh không ngủ được Trằn trọc cả đêm hôm đó, những đêm sau cũng thế, nhắm mắt lại đấy nhưng mà cơn buồn ngủ không chịu tìm đến” [84, tr.203] Những bài văn đó là “sản phẩm của trí tưởng tượng èo uột, thậm chí băng hoạt và suy đồi” [84, tr.198], nhưng nó lại phản ánh đúng bản chất của hiện thực đương thời cũng nhiều cái xấu, cũng “trớ trêu, xỏ xiên” như thế Bởi vậy, bài văn đọc lên mới khiến nhiều cười khinh khích, cũng có người cau mày khó chịu hay trầm ngâm lo lắng Phải chăng bài văn đó chỉ là một bản tổng hợp một phần hay toàn bộ bản chất của hiện thực cuộc sống vốn ngổn ngang, èo uột?!

Nguyễn Đình Tú đã đặt nhân vật của mình trong tương quan với nhiều mối quan hệ: với xã hội (đồng đội, đồng nghiệp, học trò, vợ con…), với tự nhiên (những bông hoa Lòng Hào, cành lan, gốc xoài, con mèo…), với tha nhân (Sa Rết, Vu, Son Phấn…) và ở từng thời điểm khác nhau của cuộc đời để có cái nhìn toàn cảnh hơn về con người đối với tha nhân và bản ngã Không chỉ vậy, nhà văn còn để nhân vật trải nghiệm những lo âu mang tính hiện sinh về thân phận người lính nói chung, thân phân người K, số phận con người trong và sau cơn bấn loạn của xã hội, cuộc đời của người vợ, cô đồng nghiệp, những đứa học trò,… để từ

đó bản năng của nhân vật có những phản ứng trước tác động của hiện thực đời sống Bản năng sống và bản năng chết trong Anh được phân định một cách rõ ràng giữa các thời kỳ: thời chiến và hậu chiến Trong thời chiến, Anh là một chàng lính văn khoa đầy lãng mạn, với những ước muốn mạnh mẽ về tự do và chiến thắng và hòa bình, đó cũng là lý tưởng để anh sống và chiến đấu Nhưng khi chiến tranh qua đi, chỉ còn lại trong Anh những ám ảnh với vô số những vết thương tinh thần không thể nào chữa lành, điều này được thể hiện qua căn bệnh mất ngủ kinh niên mà Anh đang phải chịu đựng và tìm cách thoát ra Quá rõ ràng rằng Anh đã bị xúc cảm (những xúc cảm có tính ức chế và ám ảnh ) chế ngự Cùng với đó là sự “bỗ bã” của xã hội hiện đại mà Anh đã và đang chứng kiến đã khiến bản năng chết trong Anh ở thế thắng

Nền văn minh kĩ thuật đã tàn phá bản năng sống của con người, tạo nên một sự chênh lệch về văn hóa của từng thế hệ Trước sự va đập của hiện thực đương đại, một người thầy giáo đã từng đi qua sinh tử, “không sợ một thằng K nào” cũng thấy chênh vênh Từ hiện thực chiến trường sang hiện thực đời thường là cả một vực thẳm khác biệt đã đành, hiện thực văn hóa hiện tại càng trở nên lạ lẫm với anh Thế nên, anh thấy mình lạc lõng và xa lạ, sự mất niềm tin vào những điều tốt đẹp của cuộc sống trở nên toàn phần Đó là tình trạng chấn thương văn hóa Để cuối cùng chính hiện thực cuộc sống nghiệt ngã, băng hoại

và suy đồi kia đã lấy đi bản năng tính dục trong anh Điều này cho thấy, không phải chỉ có những mặc cảm ấu thơ mới tạo ra sự rối loạn tâm sinh lý ở nhân vật,

mà cái xã hội nhiễu thương, bấn loạn cũng đã có một tác động lớn đến đời sống con người Nói như Karl Marx: bản chất con người là tổng hoà các mối quan hệ

xã hội, không chỉ tổng hoà các mối quan hệ trong hiện tại mà cả trong quá khứ Bản thân của con người không phải là cố định, bất biến mà có tính lịch sử cụ thể Với hoàn cảnh sống, môi trường sống con người đã hình thành nên xã hội và với