MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH I. LÝ DO ĐỀ RA GIẢI PHÁP 1. Thực trạng: Ngày nay, trong xu thế phát triển của xã hội cùng với sự tiến bộ của khoa học và kỹ thuật thì việc chăm sóc, giáo dục trẻ khuyết tật khơng chỉ là tình thương, nhân đạo, mà chính là trách nhiệm của xã hội nói chung nhằm thực hiện theo Luật của Nhà nước Cộng hồ xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Bằng những phương pháp giáo dục thích hợp, nội dung giáo dục phong phú, đa dạng và phương tiện giáo dục hiện đại; trẻ khuyết tật được phục hồi chức năng, được học văn hố, giáo dục lao động đào tạo nghề ngày càng tốt hơn. Nhà trường, gia đình, các cộng đồng xã hội ngày càng phối hợp chặt chẽ với nhau trong q trình tổ chức, giáo dục trẻ khuyết tật làm cho hiệu quả của cơng tác giáo dục trẻ khuyết tật ngày càng cao, các em càng có điều kiện và cơ hội phát triển như mọi trẻ bình thường khác. Hơn nữa, mục tiêu giáo dục trẻ nói chung, trẻ khuyết tật bậc tiểu học nói riêng là giúp trẻ phát triển tồn diện, giúp trẻ hình thành những phẩm chất cơ bản của con người, với những vốn kiến thức cơ bản về tự nhiên xã hội. Hiện nay vấn đề đổi mới phương pháp giáo dục khơng phải là mối quan tâm của các nhân. Đó là nhiệm vụ chung của tồn xã hội. Nghị quyết của Đảng về cải cách giáo dục đã ghi rõ: …Sự nghiệp cách mạng ln đổi mới vì thế cơng tác giáo dục cũng phải đổi mới… 1 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH 2. Sự cần thiết đề ra giải pháp: Xu hướng đổi mới phương pháp dạy ở tiểu học hiện nay là làm sao để giáo viên khơng chỉ là người truyền thụ kiến thức mà còn là người tổ chức, định hướng cho học sinh hoạt động để học sinhhuy động vốn hiểu biết và kinh nghiệm của bản thân vào sự chiếm lĩnh chi thức mới. Là giáo viên đang trực tiếp đứng lớp tơi nhận thấy khó khăn lớn nhất cho chúng tơi đang làm việc trực tiếp trong lĩnh vực giáo dục trẻ khiếm thính là thiếu các tài liệu giảng dạy, các tài liệu tham khảo, đặc biệt là đồ dùng dạy học dành cho học sinh khiếm thính. Trong nhiều năm qua, Trung tâm giáo dục trẻ khuyết tật thuộc Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam đã nghiên cứu thực nghiệm triển khai các mơ hình giáo dục trẻ khuyết tật. Đồng thời trung tâm đã biên soạn và cho ra mắt bạn đọc một loạt tài liệu về tật học. Những tài liệu này đã góp phần giải quyết một số khó khăn cho giáo viên đang tiến hành dạy trẻ khuyết tật tại các trường. Tuy nhiên về phương pháp giáo dục trẻ khiếm thính tài liệu còn chung chung, chưa đáp ứng được nhu cầu đào tạo ra những lớp người lao động mới, năng động, linh hoạt, sáng tạo phù hợp với làn sóng đổi mới kinh tế và xã hội hiện nay. Vì thế việc cải tiến phương pháp giảng dạy bằng cách tạo ra nhiều hình thức học tập là cần thiết nhằm cuốn hút học sinh say mê hào hứng, tự giác lãnh hội tri thức, từ đó phát huy năng lực, trí sáng tạo của mỗi học sinh. Xuất phát từ những u cầu đó mà vấn đề sử dụng đồ dùng dạy học trong các giờ học phục vụ đổi mới phương pháp dạy học được nhiều giáo viên quan tâm. Bởi tâm lí học sinh tiểu học nói chung , học sinh khiếm thính nói riêng việc thu nhận kiến thức thơng qua hình thức “học mà chơi - chơi mà học” rất phù hợp. Mặt khác xuất phát từ nhận thức của học sinh tiểu học là: Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng - từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn khách quan. Cũng như ở một số tỉnh thành, ở Đà Lạt trẻ đến trường hầu như đã lớn 7 - 8 tuổi, có những trẻ 13 - 14 tuổi. Đa phần trẻ bị điếc nặng và sâu nên khi thực hiện giáo dục chun biệt cần có những nội dung và phương pháp đặc biệt, phù hợp với khả năng và nhận thức của trẻ; qua 8 năm học ở trường trẻ khơng những đạt được mục tiêu cơ bản của giáo dục tiểu học: đức trí, thể, mỹ; mà còn được phục hồi chức năng nghe nói. Để thực hiện các mục tiêu trên giáo viên cần sử dụng, phối hợp nhiều phương pháp khác nhau như: hội thoại, diễn giảng, vấn đáp, thực hành . trong giảng dạy; 2 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH nhưng phương pháp được tơi sử dụng nhiều hơn cả là phương pháp trực quan. Phương pháp này giúp trẻ khiếm thính sử dụng triệt để các giác quan bù trừ khác như: thị giác, cảm giác, xúc giác . Muốn tiến hành giáo dục trẻ khiếm thính có hiệu quả, đáp ứng những nhu cầu của trẻ thì trước tiên giáo viên phải phát hiện được đầy đủ nhu cầu và khả năng của trẻ. Trẻ khiếm thính theo quy luật bù trừ sẽ phát triển những khả năng đặc biệt. Nếu giáo viên biết phát hiện và bồi dưỡng thì những khả năng đó sẽ giúp trẻ vượt qua những khó khăn do những khiếm khuyết về cơ quan thính giác gây ra. Ví dụ : Ở trẻ khiếm thính nhiều em có tài bắt chước, điều này giúp cho trẻ học tập tốt hơn, giúp cho trẻ học nghề sau này đồng thời nó giúp cho trẻ có cơ hội hồ nhập với cộng đồng. Nhiều trẻ điếc khéo tay, đặc biệt trẻ thường có năng khiếu hội hoạ. Do có nhận xét tinh tế trong q trình quan sát mơi trường xung quanh nên trẻ có khả năng ghi nhớ hình ảnh trực quan rất tốt, tốt hơn nhiều so với trẻ em cùng lứa tuổi. Trẻ khiếm thính với đặc điểm: “thiếu cảm giác nghe hoặc cảm giác nghe bị huỷ hoại”, nên khả năng tiếp nhận âm thanh nói chung và ngơn ngữ nói riêng gặp phải rất nhiều trở ngại; khơng nghe được dẫn đến khơng nói được và hệ quả là bộ máy phát âm trở nên kém linh hoạt thậm chí nếu khơng được can thiệp sớm và rèn luyện một số cơ quan phát âm có thế dẫn đến xơ cứng, thối hố. Bởi vậy can thiệp sớm nhằm khơi phục thính lực ở trẻ khuyết tật ở cơ quan thính giác là vơ cùng quan trọng. Ở trẻ khiếm thính cơ quan thính giác kém nên các cơ quan: cảm giác thị giác, cảm giác vận động và cảm giác xúc giác - rung đóng vai trò đặc biệt hơn so với trẻ khơng mắc phải khiếm khuyết về thính giác. Vì sao? Bởi vì: trẻ khiếm thính khó khăn trong việc tiếp thụ ngơn ngữ, nên ngơn ngữ của trẻ khiếm thính phát triển chậm hơn rất nhiều so với trẻ bình thường. “Ngơn ngữ là cơng cụ của tư duy” khi ngơn ngữ của trẻ nghèo nàn dẫn đến khả năng tiếp thụ tri thức, khả năng tích luỹ kinh nghiệm, tái tạo tri thức khó khăn, chậm chạp. Những đặc thù trên bộc lộ trong q trình hình thành những nhận thức của trẻ khiếm thính. Trẻ khiếm thính, nhất là những trẻ bị khiếm thính bẩm sinh chúng hầu như sớng trong mợt thế giới khác với thế giới mà chúng ta cũng như những trẻ bình thường đang sớng. Trẻ bình thường ngay từ trong bụng mẹ chúng đã cảm nhận được thế giới của chúng là một thế giới đầy âm thanh. Khi lọt lòng mẹ chúng đã biết thêm rằng thế giới của chúng đầy hình ảnh, màu sắc; đầy những điều cần khám phá. Và mỗi ngày chúng tích luỹ thêm được những hiểu biết về thế giới mn màu mn vẻ của mình. Còn trẻ khiếm thính thì sao ? 3 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH Từ khi nằm trong bụng mẹ cũng như khi đã ra đời; thế giới cúa chúng đơn điệu hơn vì nó khơng có âm thanh chỉ có màu sắc và hình ảnh thơi. Bởi vậy, so với trẻ bình thường thì tư duy của trẻ khiếm thính mang tính hình ảnh, cụ thể và trực quan hơn. Khi tiếp thu những khái niệm trừu tượng trẻ khiếm thính gặp khó khăn gấp bội so với trẻ bình thường. Song ở trẻ khiếm thính, q trình hình thành ngơn ngữ diễn ra độc đáo nhất, theo cách đặc biệt, đặc thù. Ngơn ngữ ở trẻ khiếm thính khơng thể phát triển tự nhiên, chúng khơng thể tự thu nhận được ngơn ngữ. Do khả năng nói kém nên trẻ khiếm thính phải phát triển những hình thức giao tiếp khác: ngơn ngữ cơ thể (cử chỉ, điệu bộ, đọc hình miệng). Để giúp trẻ khiếm thính khắc phục được phần nào khó khăn trong việc học ngơn ngữ tơi đã cố gắng tìm tòi, vận dụng linh hoạt, sáng tạo các phương pháp nhằm giúp trẻ dễ hiểu, dễ tiếp thu, dễ nhớ. Đặc biệt sử dụng tốt tranh ảnh, mơ hình, hình vẽ cũng như các hoạt động vui chơi tạo điều kiện để trẻ được trải nghiệm một cách trực tiếp, gián tiếp về thế giới “thực”. Đồng thời củng cố thường xun; liên tục, nhắc đi, nhắc lại nhiều lần những kiến thức đã học để trẻ khắc sâu nhớ kỹ. Đây cũng chính là lý do để tơi nêu nên tác dụng của việc sử dụng tích cực đồ dùng trực quan sinh động trong giảng dạy cho học sinh khiếm thính. Chúng ta nên và cần tăng cường sử dụng giáo cụ trực quan trong giảng dạy cho trẻ khiếm thính. Vậy làm thế nào để việc sử dụng đồ dùng dạy học có hiệu quả nhất trong các giờ lên lớp phục vụ đổi mới phương phaps dạy học ? Đó là câu hỏi mà người làm cơng tác giảng dạy như tơi trăn trở và thực sự lưu tâm chú trọng. Chính vì lí do trên tơi đã mạnh dạn chọn viết đề tài: “Kinh nghiệm bước đầu trong việc sử dụng phương pháp dạy học trực quan cho học sinh khiếm thính”. Qua giải pháp này, tơi mong muốn rằng những vấn đề được đề cập tới sẽ góp phần nhỏ vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy ở lớp tơi nói riêng và các lớp trong trường Khiếm Thính nói chung. 3. Tầm quan trọng của giải pháp: Trước đây cơng tác giáo dục trẻ khiếm thính trên thế giới nói chung và ở Việt nam nói riêng còn nhiều hạn chế về cả nội dung cũng như phương pháp; đồng thời thiếu phương tiện hỗ trợ nên kết quả giáo dục trẻ khiếm thính rất hạn chế. Trẻ khiếm thính rất khó khăn trong việc hòa nhập cộng đồng. Trẻ khiếm thính thường chỉ làm những cơng việc đơn giản trong gia đình. Ngày nay theo đà phát triển của cách mạng khoa học kỹ thuật và sự quan tâm ngày càng cao của xã hợi, cơng tác giáo dục chăm sóc trẻ khiếm thính ngày càng thu 4 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH được nhiều kết quả tớt đẹp. Hiện nay phần lớn trẻ khiếm thính đã được đến trường được trang bị kiến thức, kỹ năng lao động, khả năng giao tiếp. Phần nhiều các em đều học được một nghề có ích cho cuộc sống. Các em có thể ni sống bản thân, giúp đỡ gia đình; lập gia đình và sống một cuộc sống bình thường; một số trẻ còn làm được những nghề có thu nhập cao, được xã hội tơn vinh. Điều này khiến chúng ta càng phải quan tâm đến việc cải tiến phương pháp dạy học, những phương pháp đem lại hiệu quả cho trẻ khiếm thính. Đa số học sinh khiếm thính khơng tiếp thu được âm thanh, tiếng nói; hoặc có tiếp thu được thì cũng ở dạng khơng hồn chỉnh. Bởi vậy, trước một đối tượng nhận thức các em thường chỉ nhận thức được ở giai đoạn cảm tính mức thấp (cảm giác, tri giác…) chứ khó nâng lên được mức tư duy trừu tượng bởi thiếu phương tiện ngơn ngữ. Một phương tiện khơng thể thiếu cho tư duy; dẫn đến khó khăn trong việc hình thành các khái niệm và tiếp theo là khó khăn trong phán đốn, suy lí. Khi mới đến trường ngay cả các khái niệm thơng thường ở trẻ khiếm thính cũng rất nghèo nàn. Bởi vì hàng ngày trẻ nhìn thấy sờ thấy cảm thấy các sự vật hiện tượng nhưng khơng kèm theo vỏ âm thanh vì trẻ đâu có nghe được người khác gọi chúng là cái gì? Nên trẻ rất khó khăn trong hình thành khái niệm, ghi nhớ các khái niệm. Trẻ thiếu phương tiện quan trọng hiệu quả nhất của nhận thức “ngơn ngữ”. Trẻ chưa có thói quen giao tiếp, chưa biết tìm hiểu tích luỹ tri thức, kinh nghiệm từ mơi trường xung quanh. Trẻ khiếm thính gặp rất nhiều khó khăn trong giao tiếp ảnh hưởng đến q trình tư duy. Trẻ khiếm thính tư duy và ghi nhớ dựa trên cơ sở trực quan là chính. Tư duy trừu tượng gặp khó khăn và hạn chế nhiều so với trẻ bình thường. Trẻ thường ghi nhớ máy móc, rập khn, chóng qn. Trẻ hay đãng trí, khó tập trung chú ý lâu vào đối tượng nhận thức, nhất là đối tượng trừu tượng, ít hấp dẫn, cho nên điều quan trọng là phải quan tâm xây dựng chú ý vững bền vào khả năng điều chỉnh hành vi, chủ yếu làm cho trẻ vui mà học; mặt khác giúp trẻ quen dần với hoạt động nghiêm túc, dần dần phát triển tính năng động trong mọi hoạt động học tập trong lớp cũng như các hoạt động ngồi trời, hoạt động tập thể cũng như các kỹ năng sống, kỹ năng giao tiếp v.v… Để xây dựng tình cảm cơ bản cần thiết ở trẻ cần sử dụng những tài liệu học tập gợi cảm để trẻ khiếm thính tiếp thu nhanh và sâu sắc. Trẻ khiếm thính gặp rất nhiều khó khăn trong sinh hoạt, học tập; nhưng trẻ khiếm thính cũng rất tò mò, ham hiểu biết, ham tìm hiểu hiện thực; đó là tiền đề để xây dựng hứng thú nhận thức và lòng ham học. Ở tuổi này trẻ thích bắt chước những người mà mình u thích (thầy, cơ giáo, thần tượng…). Do vậy, một tấm lòng u thương, một tấm gương mẫu mực, một hành động đẹp, một lời khun chân thành, sẽ có tác dụng giáo dục tốt; tốt hơn bội phần những 5 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH lời nói dài dòng, trừu tượng đối với trẻ khiếm thính. Đặc biệt mọi cố gắng để tìm ra phương pháp dạy học là cơng cụ hỗ trợ đắc lực cho trẻ khiếm thính lại càng đáng q. Phương pháp trực quan sinh động, trước hết là dạy trẻ học quan sát, một kỹ năng rất quan trọng đồi với con người và đặc biệt đối với trẻ khiếm thính. Chính nhờ quan sát mà con người thu lượm được những hiểu biết phong phú, rộng rãi, cụ thể và sâu sắc về thế giới hiện thực. Theo những nghiên cứu gần đây của các nhà khoa học 80% lượng thơng tin mà con người thu nhận được là thơng qua cơ quan thị giác. Đối với trẻ khiếm thính quan sát phải đi kèm với tập phát âm để tạo ra vỏ âm thanh của sự vật, hiện tượng có như vậy trẻ mới ghi nhớ được khái niệm. Phương pháp trực quan có vị trí vơ cùng quan trọng, nó giúp cho học sinh tích luỹ được nhiều hình tượng cụ thể của các đối tượng quan sát để tạo chỗ dựa cho q trình trừu tượng hố. II. Q TRÌNH THỰC HIỆN 1. Thực trạng ban đầu: Cũng như một số bạn bè đồng nghiệp, tơi đã có thời gian cơng tác tại trường tương đối dài (từ năm 1994) nên tơi hiểu khá rõ về học sinh khiếm thính. Quả thật khi mới về trường, năm đầu nhận lớp lại là lớp đầu tiên của tiểu học đây thực sự một thử thách lớn đối với tơi. Khi đó tơi khơng hình dung nổi khó khăn thử thách khi đối mặt với các em; khơng hiểu phải làm thế nào để gần gũi, chia sẻ chứ chưa nói đến việc truyền đạt kiến thức cho các em. Nhưng với sự giúp đỡ của BGH, bạn bè đồng nghiệp khó khăn rồi cũng dần qua đi. Trong tơi chỉ còn những suy tư, cố gắng làm sao tìm phương pháp tốt nhất giúp các em có thể hồ đồng và học tập hiệu quả. Tơi còn nhớ năm đầu nhận lớp: Độ tuổi các em trong lớp khá chênh lệch : Em lớn nhất đã 14, em nhỏ nhất mới 8 tuổi. Có em tới trường đã vài năm, có em mới bước chân tới trường lần đầu, mọi thứ đều bỡ ngỡ, tâm lý sợ sệt, rụt rè, xa lạ với thầy cơ bạn bè vẫn bao phủ lấy các em. Nhưng chỉ trong thời gian ngắn, sự gần gũi u thương và đồng cảm đã giúp tơi và các em trở lên gắn bó như người thân trong một gia đình. Qua thực tế mười sáu năm trực tiếp đứng lớp tơi nhận thấy: Do mất cảm giác và tri giác thính giác nên ở trẻ khiếm thính, cảm giác và tri giác thị giác có vai trò đặc biệt. Thị giác của trẻ điếc trở thành chủ đạo và chủ yếu trong việc nhận thức thế giới xung quanh. Cảm giác và tri giác thị giác ở trẻ khiếm thính trở nên tích cực và tinh nhạy hơn, chính xác hơn và tồn diện hơn ở trẻ em bình thường nhằm bù đắp những khiếm khuyết của cơ quan thính giác. Chính vì khả năng này mà trẻ khiếm thính có thể 6 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH nhận thức thế giới xung quanh khá tồn diện mà khơng cần thính giác. Trẻ khiếm thính khơng thể hiểu, khơng thể nhận thức được bất kỳ sự vật, hiện tượng nào, cho dù đơn giản, cụ thể nếu trẻ khơng nhìn thấy tận mắt. Đây là một điểm cơ bản tơi thường đặc biệt chú ý trong khi dạy trẻ đọc bằng mắt. Bởi vậy trẻ khiếm thính thường để ý từng chi tiết nhỏ của thế giới xung quanh mà những trẻ nghe rõ khơng chú ý đến. Ở trẻ bình thường những khái niệm thơng thường được hình thành thơng qua giao tiếp với mọi người, thơng qua các hoạt động vui chơi hàng ngày và được tích luỹ tự nhiên cùng với q trình phát triển thể lực, thể chất của trẻ. Những khái niệm này ở trẻ khiếm thính chậm được hình thành hơn nhiều. Những khái niệm này chỉ được hình thành nhanh hơn khi trẻ được đến trường. Bởi vì thường ở nhà gia đình thường thiếu điều kiện cũng như phương tiện, mơi trường để giúp trẻ phát triển nhận thức. Khi đến trường, thơng qua các hoạt động cụ thể, trẻ xuất hiện những nhu cầu cần hiểu biết; trong đó người lớn đóng vai trò hỗ trợ tích cực để trẻ có thể hiểu được. Vì vậy, muốn cho trẻ nhanh hiểu và hiểu đúng chúng ta cần cùng chơi, cùng hoạt động với trẻ. Vui chơi cũng là mơi trường làm cho tiếng nói ở trẻ được hình thành và phát triển. 2. Tiến hành thực hiện: Để tuổi thơ và mái trường đầu tiên sẽ ln là kỉ niệm đẹp trong đời của mỗi học sinh. Làm sao mà các em thấy được "Đi học là hạnh phúc", "Mỗi ngày đi học là một ngày vui". Đó là mong muốn khơng phải chỉ riêng học sinh mà là cả của những người làm cơng tác giáo dục trẻ khuyết tật như tơi. Đó chính là động lực thơi thúc tơi thực hiện giải pháp. Thực tế cho thấy, khi mới tới trường nhiều trẻ chưa biết phát âm. Giáo viên cần giúp trẻ biết rằng : âm thanh hình thành là nhờ sự phối hợp nhịp nhàng, tinh tế của bộ máy phát âm khi có luồng hơi từ phổi thốt ra đi qua các bộ phân cấu âm: thanh quản họng, mơi, lưỡi, răng, mũi… Khi dạy tơi cho trẻ cảm nhận âm thanh của cơ thể mình, cách kiểm sốt hơi thở, và tạo hình miệng và lưỡi như thế nào để tạo ra những âm thanh khác nhau. Để trẻ có thể phát âm thì việc làm có ý nghĩa quan trọng là luyện thở cho trẻ. Những tuần đầu trẻ tới lớp tơi sử dụng các trò chơi thổi đơn thuần mục đích dạy trẻ hít sâu, thở ra mạnh, dài và tiết kiệm hơi. Điều này rất quan trọng, nó là cơ sở cho khả năng nói đủ to, liên tục. Luyện giọng cho trẻ là việc làm khơng thể thiếu được của giáo viên khi dạy phát âm. Tơi thường cho trẻ xem tranh, chơi đồ chơi để trẻ có thể bắt 7 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH chước giọng của các con vật và phát âm những âm đơn giản. p r r r . tiếng ngựa, tiếng mèo kêu : meo - meo ; tiếng dê kêu : be - be , tiếng còi tàu hoả : u - u . Khi dạy phát âm, tơi cho trẻ xem đồ chơi, tranh, ảnh; phát âm những âm tương ứng đồng thời u cầu trẻ phát âm theo mình. Trẻ được nhìn hình miệng của giáo viên, được nghe giọng nói, thấy được cảm giác rung ở cổ họng, ngực, và luồng khơng khí đi ra. Ví dụ: Trẻ học phát âm âm “A”. Tơi cho trẻ quan sát cách tơi phát âm (hình miệng, độ mở của mơi, vị trí của lưỡi…) đồng thời tập trung sự chú ý của trẻ giúp trẻ sử dụng phần thính lực còn lại nghe âm “A”. Trường hợp trẻ chưa phát âm được, tơi cho trẻ thấy cảm giác rung ở cổ và luồng khơng khí qua miệng (để trẻ che tay trước miệng tơi - trẻ cảm thấy luồng hơi ấm nhẹ; cho trẻ đặt tay lên cổ tơi - trẻ thấy cảm giác rung). Mặt khác, tơi cùng trẻ thực hành trước gương để trẻ dần nắm vững kỹ năng phát âm. Trong những bài học tiếp theo, trẻ bằng những hình thức hoạt động khác nhau như: quan sát tranh (giáo viên treo tranh minh hoạ cho từ cần học) đọc từ và nhắc lại từ trong đó có âm “A” chẳng hạn: ba, bà, ca, cà…Từng bước, từng bước một tơi củng cố phát triển khả năng phát âm, khả năng nói của trẻ. Chúng ta phải biết cách khuyến khích trẻ phát âm bằng cách khen ngợi ngay khi trẻ phát âm hay nói được một từ. Chỉ cần khen ngợi nhẹ nhàng, chỉ cần cười thơi đấy cũng là khen rồi. Phương pháp tiếp thu tiếng nói qua hình miệng (đọc hình miệng) cũng là phương tiện hỗ trợ đối với trẻ điếc nặng để tiếp thu tiếng nói. Thực chất là cách tiếp nhận tiếng nói qua quan sát hệ thống của cơ quan phát âm (chủ yếu là hình mơi) Để phục hồi khả năng nghe còn lại rất ít ỏi của trẻ việc phối hợp nghe và nhìn trong tiếp nhận tiếng nói đối với trẻ vơ cùng quan trọng. Kỹ năng này giúp trẻ rất nhiều trong giao tiếp và học tập hàng ngày. Vì vậy việc luyện nghe phải được thực hiện thường xun, phải được chú ý; một điều quan trọng là tuỳ thuộc vào sức nghe còn lại của trẻ, phải thực hiện từ dễ đến khó. Đặc biệt phải kết hợp “Học mà chơi, chơi mà học”. Điều này giúp những trẻ nghe kém giảm phân tâm, hứng thú, siêng năng hơn trong học tập. Ví dụ: Cho học sinh đánh trống, chiêng…hướng dẫn học sinh nghe và phân biệt…Sau đó kiểm tra khả năng nghe của trẻ. Lúc này trẻ được học bằng cách kết hợp các giác quan nghe, nhìn, sờ, mó. Khi học sinh đã lên đến các lớp trên các lớp cuối của tiểu học thì phương tiện trực quan khơng còn đơn giản. Lúc này học sinh đã phải học nhiều mơn học, và u 8 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH cầu cũng đòi hỏi cao dần. Trẻ khiếm thính lĩnh hội những khái niệm cụ thể được trình bày từ những sự vật, hiện tượng cụ thể như: bát, đĩa, cây, hoa… khơng gặp mấy khó khăn vì đây là những khái niệm được xây dựng trên cơ sở những gì trẻ có thể nhìn thấy, sờ thấy, và những cái mà trẻ có thể tiếp xúc hàng ngày. Để hình thành những khái niệm này, tơi hay dùng những vật thật, mơ hình, tranh ảnh… Các vật thật: động vật (tơm, cua, cá…), thực vật (cây lúa, ngơ ); mơ hình người; tranh ảnh các loại. Các phương tiện này giúp học sinh gần gũi với cuộc sống, với tự nhiên dễ gây cho trẻ ấn tượng sâu sắc và hứng thú tìm tòi học tập. Bên cạnh đó tơi còn sử dụng các vật tượng trưng như: bản đồ, sơ đồ, bảng… Các vật này giúp học sinh thấy được một cách trực quan các sự vật, hiện tượng được biểu diễn dưới dạng khái qt giản đơn nhưng vẫn làm nổi bật cái chủ yếu, bản chất (ví dụ bảng so sánh tính chất của động thực vật). Cũng có thể là các vật tạo hình: tranh ảnh, mơ hình, hình vẽ … Những vật tạo hình cho phép học sinh quan sát được những sự vật và hiện tượng khó thấy trực tiếp (biển cả, tàu thuyền…), các sự vật và hiện tượng khơng thể trơng thấy (động vật thời cổ đại…), các vật có hay khơng kiếm được hoặc q phức tạp (máy móc…). Một trong những khó khăn mà trẻ khiếm thính hay gặp là: Trẻ thường gắn khái niệm với một sự vật, hiện tượng cụ thể. Ví dụ : Khi hình thành khái niệm “cốc” trẻ được quan sát một cái cốc thuỷ tinh cụ thể . Khi đưa cho trẻ một cái cốc có hình dáng và độ lớn khác, trẻ khơng thừa nhận cái đó cũng là cái “cốc”. Ở đây rút ra một điều : Trẻ gặp khó khăn trong giai đoạn nhận thức lý tính. Vì vậy đối với trẻ khiếm thính, cần hình thành những khái niệm cho trẻ từ rất nhiều sự vật, hiện tượng tương đồng. Hướng trẻ tự rút ra những cái chung, những dấu hiệu bản chất của khái niệm. Khả năng tri giác bằng mắt ở trẻ khiếm thính rất tốt. Tuy nhiên, trẻ khơng biết cách quan sát, thường phiến diện. Trẻ ngay lập tức phát hiện ra những cái bất thường, những điều gây ấn tượng nhất mà bỏ qua những nội dung chính. Chính vì vậy, khi quan sát, tơi hướng dẫn trẻ : quan sát gì và quan sát từ đâu, rút ra những điều gì .bằng những câu hỏi gợi ý (Những câu hỏi thơng minh đặt đúng chỗ có thể làm cho trẻ nhìn thấy nhiều điều ẩn tàng sau những hàng chữ). Lúc này, khi “tự mình khám phá”, trẻ có dịp để làm cho những kỹ năng quan sát và phân tích của mình được sắc bén hơn, có khả năng sử dụng những kỹ năng này vào nhiều tình huống hơn, nhờ đó mở rộng được sự hiểu biết của mình. 9 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH Việc dạy văn cho học sinh nói chung đã khó, dạy văn cho học sinh khiếm thính lại càng khó. Để tạo làm cho học sinh rung động, cảm thụ được cái hay, cái đẹp; năng lực tạo ra cái đẹp trong cuộc sống…là cả một vấn đề nan giải. Tơi muốn mình khơng là người mớm kiến thức cho học sinh thụ động, ăn sẵn. Tơi muốn là người cố vấn, là người tổ chức hướng dẫn, giúp đỡ để các em tự lao động, tự làm giàu khả năng tích luỹ của mình nhờ tiếp thu được hiểu biết của những thế hệ đi trước. Ngay từ những tiết tập đọc đầu tiên tơi muốn các em được làm quen với ngơn ngữ văn học; với sáng tác văn học ; bước đầu có một số hiểu biết về một số khái niệm cơ bản : nhân vật, hình tượng, đại ý, bố cục, tác giả, tác phẩm… Bài đọc giúp các em phát triển các kỹ năng: nghe, nói, đọc, viết; tạo cho các em những rung cảm thẩm mỹ, giáo dục cho các em những tình cảm trong sáng tốt đẹp. Để học sinh hiểu điều nhà văn muốn nói và cảm nhận được vẻ đẹp ý nghĩa ấy, thấy được tài năng và nghệ thuật thể hiện của nhà văn thì việc học đọc của học sinh khơng thể thiếu sự giúp đỡ của người thầy như chúng tơi. Bên cạnh việc đặt câu hỏi tơi còn thường xun giải nghĩa từ bằng các hình thức sau :  Giải nghĩa từ một cách trực quan bằng tranh, ảnh, phim . Ví dụ: Tranh thác nước, cánh rừng bạt ngàn . Thác Voi 10 [...]... tiến hành xây dựng một số bài dạy bằng giáo án điện tử Theo tơi ưu điểm lớn nhất mà bài giảng điện tử mang lại là nội dung bài giảng được minh họa bằng những âm thanh và hình ảnh sống động, học sinh tỏ ra thích thú và tiếp thu bài nhẹ nhàng hơn: dễ hình dung và hiểu bài nhanh hơn Ở lứa tuổi tiểu học, các em học sinh còn rất hồn nhiên Các em chỉ hiểu được những khái niệm có liên quan đến mơi trường tự... khơng khí lớp học sơi nổi mà học sinh lại khắc sâu bài Vận dụng tốt tính chu vi hình vng ở bài này, học sinh sẽ làm tốt bài luyện số 2, số 4 ở vở Bài tập tốn (in) 5 Dạy bài: Diện tích của một hình * Sau khi hình thành biểu tượng về diện tích của một hình, học sinh luyện M tập 3 bài tính diện tích của hình bằng cách đếm số ơ vng ở các hình N A B Ví dụ: bài 1 Hình chữ nhật ABCD gồm:….ơ vng D CV Hình vng... kinh nghiệm cá nhân của các em về bơng hoa này cho bài viết của mình Hoa Cúc Hoa Hồng 15 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH Hoa cúc Thường thì trẻ khiếm thính hay quan sát những đặc điểm nổi bật, khơng theo trình tự được hướng dẫn nên khi các em quan sát tơi hướng dẫn các em quan sát chính xác về đối tượng (quan sát đầy đủ tồn diện các mặt của đối tượng,... đầu học sinh cho nhau quan sát tìm hiểu tranh ảnh mình sưu tầm đã gây hứng thú và chuẩn bị cho việc tiếp thu bài mới - Giáo viên treo bản đồ và đưa ra những câu hỏi cho học sinh trả lời để thu hút sự chú ý quan sát của các em Điều đó ln ln gợi cho các em suy nghĩ để giải quyết vấn đề trung tâm của bài giảng - Việc sử dụng các loại đồ dùng trực quan như sơ đồ, đĩa CDROM phù hợp với bài dạy vừa nâng cao... tăng hiệu quả của nội dung và phương pháp dạy học, huy động được sự tham gia của các giác quan của trẻ, trẻ khơng những được quan sát một cách chủ động mà còn được tích cực tham gia, được làm việc trực tiếp trên mơ hình, qua đó phát triển ở trẻ năng lực hứng thú, khám phá và sáng tạo 27 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH Ví dụ : Khi dạy bài Diện tích hình... MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH Con chó Con Heo 14 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH Con Heo Ví dụ : Khi giáo viên u cầu học sinh viết miêu tả một bơng hoa, nếu được quan sát một bơng hoa thật, các em sẽ có ngay ý tưởng hay từ ngữ về màu sắc, hình dáng hay mùi hương hay các hình ảnh liên hệ đến kinh nghiệm... vng D CV Hình vng MNPQ gồm… ơ vng Hình…… có diện tích lớn hơn hình… Q P Vì các bài đã được in sẵn trong vở Bài tập tốn (in), học sinh chỉ việc điền số hoặc tên hình vào chỗ chấm nên hồn thành bài nhanh 24 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH * Tơi đặt câu hỏi ở phần củng cố bài: “Em hiểu diện tích của một hình là như thế nào?” Học sinh phát biểu, tơi chốt... sâu trong tâm trí của các em 35 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH Việc sử dụng các loại đồ dùng trực quan tạo biểu tượng như vậy khơng chỉ tiếp nhận kiến thức đã học, chuẩn bị để tiếp thu các bài học tiếp theo Dùng sơ đồ, phim ảnh học sinh được quan sát kĩ hơn, cụ thể sinh động hơn, phát hiện và nêu lên những quan điểm mới Do đó học sinh có thể đề ra... tích xung quanh hình hộp chữ nhật, hình lập phương, hình trụ; diện tích xung quanh hình hộp chữ nhật, hình lập phương, hình trụ; diện tích tồn phần hình hộp chữ nhật, hình lập phương ở lớp 5 sau này 26 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH * Việc nắm chắc các cơng thức tốn học còn kết hợp chặt chẽ với việc giải các dạng tốn điển hình Ví dụ dạng bài: “Tìm... các hình sau: 2 3 1 4 4 u cầu: - Bài tập 1: Thực hành đo chỉ ra đâu là hình vng - Bài tập 2: Nói rằng: “Một hình vng có 4 cạnh với độ dài là 5dm, 1/2m, 50cm, 500mm” Điều đó đúng hay sai? Vì sao? 21 MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH (Điều này đúng vì hình vng có 4 cạnh bằng nhau là: 1/2m = 5dm, 50cm = 5dm, 500mm = 5dm) - Bài tập 3: Nói rằng: “Một hình tứ . trực quan sinh động, trước hết là dạy trẻ học quan sát, một kỹ năng rất quan trọng đồi với con người và đặc biệt đối với trẻ khiếm thính. Chính nhờ quan. được quan sát trên vật thực. 13 Con Mèo MỘT VÀI KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TRỰC QUAN CHO HỌC SINH KHIẾM THÍNH 14 Con chó Con Heo MỘT VÀI KINH