Vai trò của yếu tố văn hóa trong chính sách đối ngoại của mỹ thời george w bush

Khó có ai phủ nhận được vai trò của yếu tố văn hóa trong chính sách đối ngoại Mỹ nói chung, nhưng trước đến giờ ít ai phân tích nó một cách thấu đáo bởi văn hóa ít khi tạo ra những tác đ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘ.I VÀ NHÂN VĂN

KHOA QUAN HỆ QUỐC TẾ

-  -

 ĐỀ TÀI  SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP TRƯỜNG - 2009

VAI TRÒ CỦA YẾU TỐ VĂN HÓA TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGỌAI CỦA MỸ THỜI

MỤC LỤC

KHOA QUAN HỆ QUỐC TẾ 1

TP HỒ CHÍ MINH – 2009 1

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu 3

4 Lịch sử vấn đề 3

5 Bố cục đề tài 5

CHƯƠNG 1: YẾU TỐ VĂN HÓA TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI 6

1.1 Văn hóa là công cụ của chính sách đối ngoại 6

1.2 Ảnh hưởng của văn hóa đến chính sách đối ngoại 9

1.2.1 Các giá trị, chuẩn mực, kỳ vọng của xã hội chi phối chính sách đối ngoại 9 1.2.2 Sự khác biệt về văn hóa 11

1.3 Ngoại giao văn hóa - một phần không thể thiếu trong chính sách đối ngoại 14 CHƯƠNG II: YẾU TỐ VĂN HÓA TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI MỸ 16

2.1 Khái quát những đặc điểm của văn hóa Mỹ 16

2.1.1 Xã hội Mỹ đề cao chủ nghĩa cá nhân 16

2.1.2 Xã hội không ngừng phân chia đẳng cấp 19

2.1.3 Xã hội cạnh tranh cao và thực dụng 20

2.1.4 Xã hội năng động, cầu tiến và ưa khám phá 21

2.1.5 Xã hội dung hợp, đa dạng và phức tạp 23

2.1.6 Xã hội cởi mở, thân thiện 24

2.2 Ảnh hưởng của yếu tố văn hóa trong chính sách đối ngoại Mỹ 25

2.2.1 Tính đa sắc tộc, đa dạng và linh hoạt trong chính sách đối ngoại Mỹ25 2.2.2 Tính dân chủ và cạnh tranh trong quá trình hoạch định chính sách đối ngoại Mỹ 28

2.2.3 Không ngừng mở rộng ảnh hưởng của Mỹ 30

2.2.4 Chủ nghĩa “ngoại lệ” Mỹ 31

2.2.5 Tính thể hiện sức mạnh, quyền uy nước lớn 32

2.3 Mỹ quảng bá hình ảnh của mình bằng ngoại giao văn hóa 34

CHƯƠNG III: YẾU TỐ VĂN HÓA TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI MỸ THỜI KỲ G.W.BUSH 37

3.1 Khái quát tình hình nước Mỹ thời Bush 37

3.1.1 Yếu tố con người 37

3.1.2 Yếu tố thời đại 39

3.2 Sự tác động của các đặc điểm của văn hóa Mỹ lên chính sách đối ngoại thời kỳ George Bush 41

3.2.1 Sự linh hoạt mang lại một số thay đổi phù hợp trong chính sách đối ngoại Mỹ sau 11/9 41

3.2.2 Đỉnh cao chủ nghĩa “ngoại lệ” Mỹ và tính phát huy sức mạnh 46

3.2.3 Không ngừng mở rộng ảnh hưởng 51

3.2.4 Quá trình hoạch định chính sách bị ảnh hưởng mạnh bởi tính dân chủ và cạnh tranh 55

KẾT LUẬN 58

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hoa Kỳ với tư cách là một siêu cường luôn thu hút sự quan tâm, chú ý của nhiều người và trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều học giả trên thế giới Vì thế, việc tìm hiểu và nghiên cứu về chính sách đối ngoại của siêu cường này nhằm thiết lập mối quan

hệ hoặc để ngăn chặn, đối phó là mục tiêu hàng đầu của nhiều quốc gia trên thế giới Các nghiên cứu hiện có về chính sách đối ngoại của Mỹ chủ yếu tập trung vào phân tích nội dung của chính sách mà ít khi phân tích và tìm hiểu đến cơ sở hình thành của chính sách ấy Là một trong những cơ sở hình thành quan trọng và chi phối rõ nét đến định hướng của chính sách đối ngoại Mỹ chính là văn hóa Khó có ai phủ nhận được vai trò của yếu tố văn hóa trong chính sách đối ngoại Mỹ nói chung, nhưng trước đến giờ ít ai phân tích nó một cách thấu đáo bởi văn hóa ít khi tạo ra những tác động mang tính trực tiếp và hữu hình như các yếu tố khác, việc chỉ ra vai trò của nó trong chính sách đối ngoại nói chung vì thế mà rất khó Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “Yếu tố văn hóa trong chính sách đối ngoại Mỹ thời George Bush” nhằm phân tích một mảng quan trọng trong nghiên cứu chính sách đối ngoại Mỹ còn bỏ ngỏ này Việc giới hạn phân tích tập trung vào thời kỳ George Bush là vì (1) những vấn đề xảy ra dưới thời kỳ tổng thống G.W.Bush thật sự là một bước ngoặc đối với Hoa Kỳ nói riêng và lịch sử nhân loại nói chung Liệu rằng văn hóa có ảnh hưởng hay tác động gì đến chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ giai đoạn này hay không? Sự thay đổi của chính sách đối ngoại dưới thời Bush trước những biến động của tình hình thế giới ra sao? (2) Đây cũng là thời kỳ mà tiến trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ và đi theo chiều sâu và yếu tố văn hóa bắt đầu cho thấy những tác động mạnh mẽ đến quá trình hoặc định chính sách của mỗi quốc gia trong tiến trình này; (3) nhằm mang lại những kết luận cụ thể và rõ ràng hơn thay cho những nhận định chung chung và mơ hồ, những kết luận rất dễ gặp phải trong việc phân tích về vai trò của văn hóa nói chung

Ngoài ra, nếu trước đây, chính trị, kinh tế luôn là mối quan tâm hàng đầu của mỗi quốc gia thì ngày nay văn hóa cũng trở thành trụ cột quan trọng không thể thiếu trong chiến lược ngoại giao của các nước Văn hóa có vai trò hết sức quan trọng trong chính sách đối ngoại Văn hóa vừa là nền tảng tinh thần vừa là biện pháp và mục tiêu của

chính sách đối ngoại của mỗi quốc gia, nó hỗ trợ rất nhiều cho những yếu tố khác, tạo thành một chỉnh thể chính sách đối ngoại phát huy tốt sức mạnh dân tộc và kết hợp hiệu quả với sức mạnh thời đại Từ lâu, văn hóa đã là công cụ quan trọng trong chính sách đối ngoại của các quốc gia trên thế giới Không phải ngẫu nhiên mà các đế quốc đã từng tồn tại trong lịch sử nhân loại đều là những nước có nền văn hóa phát triển hết sức rực rỡ: La Mã, Babylon, Trung Hoa, Ả Rập…Có thể nói văn hóa là yếu tố duy nhất có thể thâm nhập mọi lĩnh vực và hiện hình trong sức mạnh tổng hợp của mỗi quốc gia Theo thời gian, cùng với những thay đổi của tình hình thế giới và sự phát triển của xã hội loài người, văn hóa trở thành một nhân tố quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của từng quốc gia trên thế giới Hiện nay, ngoại giao quân sự và ngoại giao kinh tế đang dần nhường lại cho ngoại giao văn hóa vai trò chủ đạo, thích ứng với sự phát triển mạnh mẽ của xã hội Đối với hầu hết các quốc gia, ngoại giao văn hóa đóng vai trò quan trọng và

có khả năng chi phối chiến lược ngoại giao Trong việc hoạch định chính sách đối ngoại của mỗi quốc gia, việc biết cách kết hợp ngoại giao văn hóa với ngoại giao chính trị, và ngoại giao kinh tế rõ ràng sẽ tạo ra sức mạnh to lớn đối chính sách đối ngoại của quốc gia đó

2 Mục đích nghiên cứu

Đối với sinh viên ngành Quan Hệ Quốc Tế, việc nghiên cứu về quan hệ quốc tế, chính sách đối ngoại của các quốc gia là điều hết sức quan trọng Thực hiện đề tài này chính là cơ hội tốt nhất để chúng tôi vận dụng những kiến thức đã học trong suốt 4 năm qua Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sẽ có cơ hội tiếp xúc và học tập thêm từ các nguồn kiến thức phong phú về quan hệ quốc tế, về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ Đồng thời, thông qua các tài liệu nghiên cứu, chúng tôi cũng muốn hiểu sâu sắc hơn về bản chất, vai trò và ảnh hưởng của nhân tố văn hóa đến chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ

Chúng tôi hy vọng rằng, kết quả của đề tài này sẽ là một tài liệu tham khảo có ích cho các bạn sinh viên ngành Quan hệ quốc tế và tất cả những ai quan tâm đến vai trò của văn hóa dưới góc nhìn chính trị Hy vọng rằng đề tài sẽ là tiền đề gợi mở và mới gọi nhiều nghiên cứu sâu hơn về vấn đề này

3 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này, đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là những tác động của yếu tố văn hóa đối với chính sách đối ngoại của một quốc gia Phạm vi nghiên cứu là Hoa Kỳ

và được giới hạn dưới thời tổng thống George Walker Bush (2000- 2008)

Phương pháp chính được chúng tôi sử dụng xuyên suốt quá trình nghiên cứu là phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu Những phương pháp này được sử dụng để đặt nền tảng lý luận và thực tiễn cho đề tài thông qua việc làm sáng tỏ mối quan hệ của văn hóa và chính sách đối ngoại một cách chung nhất, làm nổi bật các giá trị văn hóa và chính sách đối ngoại Hoa Kỳ dưới thời kỳ G.W.Bush Trên cơ sở đó, hình thành nên mối tương quan giữa văn hóa và chính sách đối ngoại Hoa kỳ giai đoạn 2000 – 2008 Phương pháp so sánh, đối chiếu được sử dụng cùng với quan điểm lịch sử cụ thể của chủ nghĩa Mác nhằm rút ra những kết luận cụ thể và rõ ràng hơn

4 Lịch sử vấn đề

Việc nghiên cứu về văn hóa vốn dĩ không phải là một đề tài mới đối với các học giả trong và ngoài nước; tuy nhiên, những công trình nghiên cứu này mới chỉ được nhìn nhận ở góc độ là một bộ phận của nền văn minh nhân loại với những giá trị có ý nghĩa

về mặt tinh thần Còn vấn đề nghiên cứu văn hóa dưới góc nhìn chính trị, xét xem văn hóa tác động và chi phối chính sách đối ngoại quốc gia như thế nào và ngược lại, quốc gia sử dụng văn hóa như là một công cụ của chính sách đối ngoại ra sao vẫn còn là một

mảng khuyết lớn Chỉ đến cuối thế kỷ XX, khi giáo sư Joseph Nye đưa ra một định

nghĩa tương đối hoàn chỉnh về sức mạnh mềm (soft power), trong đó văn hóa là một bộ phận quan trọng của loại hình sức mạnh này, thì việc nghiên cứu về văn hóa dưới góc nhìn chính trị mới thật sự được khởi động Tuy nhiên, từ đó đến nay các tác phẩm viết

về đề tài này vẫn không nhiều, và đặc biệt ở Việt Nam do đây vẫn là để tài khá mới mẻ, chưa được nhiều học giả quan tâm khai thác

Hiện nay đề tài nghiên cứu về nước Mỹ đã không còn quá xa lạ, nhưng nghiên cứu

về “ảnh hưởng của yếu tố văn hóa đến chính sách đối ngoại Hoa Kỳ dưới thời tổng thống George Walker Bush” lại là một đề tài khá mới Cho tới nay, phần lớn các bài

phân tích nghiên cứu chỉ đề cập đến các đặc điểm về tình hình xã hội Mỹ hay các vấn đề

về chính sách đối ngoại của Mỹ trong hệ thống quốc tế hơn là các yếu tố ảnh hưởng đến

nó

Ở ngoài nước đã có một số công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề: văn hóa đóng vai trò như thế nào trong quan hệ quốc tế, song, những nghiên cứu đó vẫn chưa đi sâu vào những ảnh hưởng mà văn hóa tác động đến chính sách đối ngoại của quốc gia

Đầu tiên có thể kể đến đó là bài nghiên cứu “ Văn hóa trong quan hệ quốc tế” của

tiến sỹ Michael J Mazzar năm 1996 Ông đã nhấn mạnh tầm quan trọng của văn hóa trong quan hệ quốc tế bởi ông cho rằng văn hóa là một phần ảnh hưởng quan trọng đối với số mệnh của các quốc gia và cá nhân Văn hóa theo ông là một khung trội cho quan

hệ quốc tế, một nguyên tắc cơ bản của một hành động quốc gia và ngọn nguồn của xung đột các vấn đề quốc tế

Một tác giả nữa cũng đề cao vai trò văn hóa đó là giáo sư Joseph Nye của Đại học

Havard với khái niệm “sức mạnh mềm” Ở đây, yếu tố văn hóa đã được tác giả xem như

một thành tố sức mạnh của quốc gia nhưng vai trò tác động của nó đến chính sách đối ngoại vẫn chưa được làm rõ

Ở trong nước có cuốn “ Hồ sơ văn hóa Mỹ” của giáo sư văn hóa Hữu Ngọc được

nhà xuất bản Thế Giới phát hành đầu tiên năm 1995 Tác phẩm đã góp phần giải quyết các câu hỏi: Văn hóa Mỹ là gì? Diện mạo ra sao? Đặc điểm, đóng góp gì cho văn hóa nhân loại? Tuy nhiên tác phẩm này vẫn chưa đề cập đến vấn đề các giá trị văn hóa đó tác động như thế nào đến chính sách đối ngoại Mỹ

Ngoài ra còn có tác phẩm "Liên Bang Mỹ Đặc Điểm Xã Hội - Văn Hóa" của Tiến

sỹ Nguyễn Thái Yên Hương được Viện Văn hóa và Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin ấn

hành năm 2005 Liên Bang Mỹ Đặc Điểm Xã Hội - Văn Hóa tập trung giới thiệu những

nét cơ bản của quá trình hình thành Liên Bang Mỹ và những đặc điểm văn hóa - xã hội

Mỹ Đó là một xã hội đề cao chủ nghĩa cá nhân; một xã hội luôn tồn tại sự phân chia đẳng cấp; một xã hội cạnh tranh cao với những con người có đầu óc thực dụng, nhưng cũng là một xã hội có rất nhiều những con người với tinh thần cầu tiến, ưa khám phá và

có khả năng thích ứng với cái mới Những đặc điểm này một phần nào cũng tác động mạnh mẽ đến việc hoạch chính sách đối ngoại của các tổng thống Mỹ nói chung và tổng

thống George Walker Bush nói riêng Đồng thời ở phần cuối tác phẩm, Tiến sỹ cũng có nhấn mạnh về sự tác động của văn hóa đến chính sách đối ngoại Mỹ nói chung

Đây là một đề tài còn khá mới mẻ và ít nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu

Là sinh viên ngành Quan hệ quốc tế, chúng tôi nhận thấy mình phải là những người tiên phong trong việc này

Mặc dù không nhiều lắm nhưng phần nào đó những tài liệu nghiên cứu này là nền tảng vững chắc để sinh viên ngành Quan hệ quốc tế chúng tôi tiếp tục nghiên cứu sâu hơn và rõ hơn về vấn đề văn hóa trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ.

5 Bố cục đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết thúc, đề tài bao gồm 3 chương Chương I đặt nền tảng

lý luận cho đề tài trên cơ sở tập trung phân tích mối quan hệ giữa văn hóa và chính sách đối ngoại nói chung Chương II nghiên cứu và trình bày sâu hơn về vai trò của yếu tố văn hóa trong chính sách đối ngoại Mỹ bằng cách đi phân tích cụ thể hơn về các giá trị của văn hóa Mỹ và những ảnh hưởng của nó đến chính sách đối ngoại của Mỹ Dựa trên

cơ sở những gì trình bày ở chương I và chương II, chương III tập trung phân tích sâu hơn và làm nổi bật những tác động của yếu tố văn hóa lên chính sách đối ngoại Mỹ dưới thời kỳ cầm quyền của Tổng thống G.W Bush

CHƯƠNG 1: YẾU TỐ VĂN HÓA TRONG CHÍNH SÁCH

ĐỐI NGOẠI 1.1 Văn hóa là công cụ của chính sách đối ngoại

Chính sách đối ngoại của một quốc gia có thể hiểu là phản ứng của quốc gia trước sự thay đổi của tình hình bên ngoài Bất kỳ quốc gia nào dù lớn hay nhỏ thì chính sách đối ngoại của quốc gia đó cũng nhằm thực hiện 3 mục tiêu chính là an ninh, phát triển và ảnh hưởng An ninh tức là bảo vệ độc lập, chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ Phát triển là tranh thủ ngoại lực,tạo dựng điều kiện quốc tế thuận lợi, kết hợp với nội lực nhằm nhằm phát triển kinh tế, xã hội, đảm bảo cuộc sống cho người dân Ảnh hưởng chính là nâng cao vai trò, vị thế, uy tín của quốc gia trên trường quốc tế Ba mục tiêu này gắn kết mật thiết với nhau nhằm phản ánh lợi ích quốc gia, lợi ích dân tộc Để thực hiện, những mục tiêu trên các quốc gia có thể sử dụng nhiều công cụ khác nhau Trong đó, văn hóa được coi là một công cụ quan trọng của quốc gia để thực hiện mục tiêu ảnh hưởng Hay nói ngắn gọn hơn, văn hóa là một trong những công cụ quan trọng của chính sách đối ngoại Sở dĩ văn hóa có tầm quan trọng như thế là do “khi những nét văn hoá của một quốc gia được phổ biến và chấp nhận rộng rãi” thì quốc gia “đó sẽ tăng cường khả năng đạt được mục đích mong muốn vì đã xoá nhòa được phần nào sự khác biệt kể trên và các chủ thể khác sẽ tự nguyện làm theo để đạt được lợi ích chung”.1

Việc sử dụng văn hóa như một công cụ của chính sách đối ngoại đã có từ rất lâu trong lịch sử Đế chế La Mã hùng mạnh không chỉ nhờ vào sức mạnh kinh tế, sức mạnh quân sự mà còn do sức hấp dẫn của nền văn minh La Mã Cho đến ngày nay, người ta vẫn còn kể cho nhau nghe về những khán đài hình vòng cung có sức chứa đến 70.000 người, về đấu trường Colisee, về hệ thống cấp thoát nước hiện đại mà ngay cả thành Roma ở những năm 50 của thế kỷ XX cũng không sánh kịp Nền văn hóa La Mã rực rỡ

và niềm tự hào là “công dân Roma” đã trở thành một trong những yếu tố góp phần vào thành công của các hoàng đế La Mã trong những cuộc chinh phục đất đai

Trong thực tế, người ta có thể quên một quốc gia từng là cường quốc về quân sự hay quên đi những dấu vết của một cuộc chiến nhưng họ không thể nào lãng quên một nền văn minh Ngược lại, những nền văn minh càng lâu đời thì càng trở nên ý nghĩa đối

1

Joseph S Nye 2004: 11

với nhân loại do bởi giá trị tinh thần bao giờ cũng có sức ảnh hưởng dai dẳng Thomas Jefferson, tổng thống đời thứ ba của Hoa Kỳ và là tác giả của bản Tuyên ngôn Độc Lập

Mỹ đã nói rằng: “Trong quá trình lập hiến của Hợp Chủng Quốc Hoa Kỳ, chúng ta đã tìm kiếm những tiền lệ của nền cộng hòa La Mã, rút ra những bài học từ những ý tưởng chủ đạo của nó lẫn những lộn xộn bè phái làm cho nó suy tàn.”2 Điều này cho thấy, một quốc gia lớn như Hoa Kỳ cũng không thể nào bỏ qua những giá trị của nền văn minh La

Mã từ thời cổ đại Có như vậy mới thấy hết sức ảnh hưởng của một nền văn hóa

Không chỉ La Mã, mà hầu hết các đế quốc đã từng tồn tại trong lịch sử như Anh, Pháp, Babilon, Trung Quốc hay đế quốc Ottoman đều cố gắng duy trì ảnh hưởng của

mình bằng các giá trị văn hóa của chính quốc gia mình “Vào thế kỷ 17 nước Pháp đã

thông qua Khối liên hiệp Pháp để mở rộng ngôn ngữ và văn học Pháp Chiến lược quảng bá văn hoá Pháp khi đó đã trở thành một mục tiêu quan trọng trong chính sách ngoại giao nhằm lấy lại uy tín sau khi Pháp thất bại trong cuộc chiến tranh Pháp- Phổ.”3 Đến thế kỷ thứ XIX, đế quốc Anh thành công nhờ sự nổi bật của văn hoá thời kỳ Victoria ảnh hưởng toàn cầu Trung Quốc trong suốt 1000 năm đô hộ Việt Nam đều cố gắng truyền bá cách ăn mặc, phong tục tập quán, chữ viết của người phương Bắc vào Việt Nam nhằm đồng hóa dân tộc Việt Nam, để dễ dàng hơn trong việc cai trị Hay như quá trình mở rộng ảnh hưởng của đế quốc Ottoman đi liền với quá trình bành trướng và phát triển của đạo Hồi

Theo quá trình phát triển của lịch sử, văn hóa ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống quốc tế Vào nửa sau của thế kỷ XX, khi khái niệm về sức mạnh mềm được tiếp cận hoàn chỉnh và ảnh hưởng của quyền lực mềm ngày càng gia tăng thì văn hóa được coi là bộ phận quan trọng của “sức mạnh mềm”

Giáo sư Joseph Nye nguyên hiệu trưởng trường John F Kennedy thuộc Đại học Harvard là người đầu tiên đưa ra khái niệm về sức mạnh mềm Theo ông, sức mạnh

mềm “là một loại năng lực, có thể đạt được mục đích thông qua sức hấp dẫn chứ không

phải uy bức hoặc dụ dỗ Sức hấp dẫn này đến từ quan điểm giá trị về văn hoá, chính trị

và chính sách ngoại giao của một nước”.4 Ông cũng đã nêu ra có 3 cách chủ đạo để gây

ảnh hưởng đến người khác khiến họ làm điều mà mình muốn: “một là đe dọa họ với cây

gậy, hai là trả tiền cho họ với củ cà rốt và ba là thu hút họ hoặc hợp tác với họ để họ làm điều mà bạn muốn Nếu bạn có thể hấp dẫn người khác khiến họ làm điều mà bạn muốn, bạn sẽ phải trả một khoản tiền ít hơn nhiều so với cà rốt và cây gậy.”5 Với khái niệm này, giáo sư J.Nye đã nhấn mạnh tầm quan trọng của nguồn lực văn hóa, thậm chí còn cao hơn sức mạnh quân sự và kinh tế Hơn nữa, việc gây ảnh hưởng bằng văn hóa hiệu quả và tiết kiệm nhiều hơn so với các kế hoạch viện trợ về kinh tế hay dùng tiềm lực quân sự của mình Do đó, khi một quốc gia có thể thực hiện những giá trị mà đa số các quốc gia khác đều chấp nhận, hoặc ngược lại có thể thuyết phục các quốc gia khác chấp nhận giá trị của mình thì quốc gia đó không cần phải bỏ nhiều công sức để giành được vị trí lãnh đạo

Thật không quá khi nói rằng văn hóa là bộ phận của sức mạnh quốc gia, mang trong nó thế mạnh đặc thù và là nhân tố duy nhất có thể thâm nhập mọi lĩnh vực Trong thời đại toàn cầu hóa, khi nền kinh tế phụ thuộc lẫn nhau, người ta nói nhiều về xu hướng “giải quyết xung đột bằng hòa bình, can thiệp hòa bình” thì việc sử dụng sức mạnh mềm ngày càng có ý nghĩa quan trọng Chính vì vậy, vai trò của văn hóa cũng vì thế mà tăng lên Một quốc gia muốn trở thành một cường quốc khu vực hay thế giới thì nền văn hóa của quốc gia đó phải có sức ảnh hưởng trên phạm vi khu vực hay thế giới Đối với những quốc gia vừa và nhỏ, tiềm lực kinh tế và quân sự không đủ mạnh để cạnh tranh với các cường quốc thì việc phát huy ảnh hưởng thông qua bản sắc văn hóa dân tộc để xây dựng hình ảnh của mình ở khu vực và trên thế giới càng có ý nghĩa chiến lược

Chính vì lẽ đó, ngày nay tất cả các quốc gia đều tập trung xây dựng cho mình một nền văn hóa tiên tiến, quảng bá và tiếp thị hình ảnh đất nước con người ra quốc tế Hoa Kỳ đang cố gắng cho thế giới thấy rằng cường quốc đứng đầu thế giới này là một quốc gia biết tôn trọng nhân quyền, là một đất nước dân chủ Người dân Châu Âu thì tự hào với thế giới về “giá trị chung Châu Âu” Tây Ban Nha cũng đang tích cực đưa ngôn ngữ của mình đến với các nước Châu Á trong đó có cả Việt Nam bằng cách tài trợ, giảng dạy miễn phí tiếng Tây Ban Nha trong các trường đại học Hay Việt Nam chúng

ta cũng đã tuyên bố rằng năm 2009 là “năm ngoại giao văn hóa” của Việt Nam Trung Quốc, một quốc gia đang vươn lên như một cường quốc khu vực - một thách thức

5

Phương Loan (lược dịch): Cuộc trình diễn sức mạnh mềm Trung Quốc Bài báo có được từ trang web

của báo Vnexpress ngày 15 tháng 02 năm 2009:

http://tuanvietnam.net/vn/tulieusuyngam/4794/index.aspx

không nhỏ đối với vị trí lãnh đạo thế giới độc tôn của Hoa Kỳ, cũng đang tích cực nâng cao ảnh hưởng bằng những giá trị văn hóa đặc sắc của nền văn minh Trung Hoa Bên cạnh các chính sách về kinh tế, chính trị hay những thành công của khoa học vũ trụ, những gì mà Trung Quốc -một cường quốc đang hình thành đã thể hiện tại Olympic Bắc Kinh thật sự gây ấn tượng với Hoa Kỳ nói riêng và với thế giới nói chung

1.2 Ảnh hưởng của văn hóa đến chính sách đối ngoại

1.2.1 Các giá trị, chuẩn mực, kỳ vọng của xã hội chi phối chính sách đối ngoại

1.2.1.1 Văn hóa “cấu trúc” nên xã hội, nền kinh tế, quân đội, các thể chế do đó ảnh hưởng đến hành vi của các quốc gia

Văn hóa định hình nên các mô hình, thiết chế xã hội, định hình nên nền kinh tế, lực lượng quân đội và các thể chế chính trị Chính vì vậy, có sự khác nhau giữa xã hội phương Đông và phương Tây Xã hội phương Tây khiến cho người phương Tây đặc biệt nhạy bén và năng động Do đó, có thể hiểu tại sao các thiết chế kinh tế, các công ty của phương Tây nhạy bén với từng biến đổi của thị trường thế giới hơn, năng động hơn

và vì thế mà thành công hơn so với những công ty châu Á Cách tổ chức xã hội phương Tây cũng làm cho người phương Tây độc lập hơn là cơ sở hình thành chủ nghĩa cá nhân, đề cao tính dân chủ trong khi xã hội phương Đông cho đến ngày nay vẫn đề cao tính cộng đồng

Quốc gia, theo Akira Iriye, là một hệ thống văn hóa và quan hệ quốc tế là sự tương tác qua lại giữa các hệ thống văn hóa đó Mỗi quốc gia luôn bị chi phối bởi một nền văn hóa khác nhau và chính nền văn hóa đó phản ánh nguyện vọng của quốc gia mình Chính vì vậy, các thiết chế chính trị, xã hội cũng được thiết kế để nhằm đám ứng những giá trị, nguyện vọng của những con người sống trong xã hội đó Từ các cở sở này, hành vi quốc gia cũng được hình thành Mặt khác, phản ứng hay cách ứng xử của các quốc gia trong tương tác với nhau là yếu tố cốt lõi tạo nên tình hình quốc tế Trong bối cảnh mà thế giới phụ thuộc lẫn nhau, khi mà tất cả các biên giới đều mở, không một quốc gia nào đứng ngoài quá trình hội nhập, những gì mà các quốc gia thực hiện sẽ càng tác động mạnh hơn đến tình hình chính trị thế giới, gây ảnh hưởng hoặc tạo nên tâm lỳ

dè chừng đối với các quốc gia khác Các quốc gia sẽ có những phản ứng để đáp trả lại

nhau một cách tiêu cực hay tích cực tùy thuộc vào tính chất hành động đó như thế nào Hay nói một cách đơn giản hơn, hành vi của các quốc gia tác động đến tình hình quốc

tế, đến lượt mình, tình hình quốc tế cũng chi phối chính sách đối ngoại của quốc gia Như vậy, văn hóa đã tác động một cách gián tiếp lên chính sách đối ngoại của một quốc gia thông qua việc tác động lên hành vi của quốc gia - chủ thể nền văn hóa

1.2.1.2 Ảnh hưởng đến cách nhìn nhận, tiếp cận vấn đề

Ở cấp độ con người

Chính sách đối ngoại từ khi hoạch định đến lúc thi hành, suy cho cùng vẫn xuất phát từ tâm tư, tình cảm, suy nghĩ, yêu cầu, nguyện vọng của một nhóm người hay một giai cấp thông qua những đại diện tiêu biểu của họ Dù cơ chế, quá trình hoạch định chính sách có thể được triển khai, thi hành theo nhiều cách khác nhau tùy từng quốc gia, nhưng tất cả đều giống nhau ở chỗ là nó bị chi phối bởi yếu tố con người Cho dù chính sách đối ngoại có thể chỉ do một người đề ra hay do một nhóm người, một giai cấp, một chính đảng lập ra thì trung tâm của chính sách đối ngoại vẫn là con người và phục vụ lợi ích cho con người

Bên cạnh đó, chính sách đối ngoại có thể bị tác động bởi cá nhân, tập thể hoạch định ra nó nhưng cũng có thể bị chi phối bởi các nhóm lợi ích trong xã hội Những người càng tham gia sâu vào quá trình hoạch định chính sách thì đường lối đối ngoại càng mang đậm dấu ấn cá nhân của họ Do mỗi người có một quan điểm riêng, có một cách nhìn nhận, đánh giá vấn đề riêng, có một niềm tin riêng và chịu ảnh hưởng từ nhiều tư tưởng khác nhau nên tùy theo từng người mà đường lối đối ngoại có thể khác nhau Những người sinh ra và lớn lên trong cùng một xã hội, cùng điều kiện sống nhưng nhân cách khác nhau là chuyện bình thường…;vì vậy, cá nhân lãnh đạo thường

có những dấu ấn nhất định đối với chính sách đối ngoại của một quốc gia Cũng là nước Nga sau chiến tranh Lạnh, nhưng đường lối đối ngoại dưới thời Yeltsin khác với thời Putin hay chính sách thời Putin khác của tổng thống Medvedev sau này Tất nhiên, tình hình thế giới biến đổi không ngừng cũng là một nguyên nhân buộc chính sách đối ngoại cũng phải thay đổi cho phù hợp Thế nhưng, ta cũng không thể phủ nhận ảnh hưởng của yếu tố cá nhân và yếu tố con người đối với chính sách đối ngoại Nếu như người đứng đầu Cộng Hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên có ấn tượng tốt đẹp về nước Mỹ thì có lẽ mọi chuyện sẽ khác Cũng giống như ngày xưa khi Napoleon tấn công thành Roma –

lúc ấy chỉ là một thành phố hoang tàn, đổ nát và đế quốc hùng mạnh La Mã đã sụp đổ từ hơn 1000 năm trước đó Đối với nhiều người, quyết định chiếm thành Roma là vô cùng ngớ ngẩn nhưng đối với Napoleon, đó là một nơi vô cùng có ý nghĩa bởi Napoleon cho rằng mình là hậu duệ tinh thần của các Hoàng đế La Mã

Như vậy, có thể thấy rằng con người có vai trò quyết định đối với chính sách đối ngoại Chính sách đối ngoại khác nhau là do quan điểm, cách nhìn nhận, thế giới quan của mỗi người khác nhau Điều này được quy định bởi nhiều yếu tố tác động như hoàn cảnh sống, hoàn cảnh gia đình, xã hội, chính trị và cả văn hóa Tùy theo cái tôi của mỗi người mà các yếu tố ấy tác động lên người đó theo một cách khác với những người khác Sự hình thành và phát triển của mỗi người là mối tương tác qua lại phức tạp của

cá nhân với từng yếu tố như điều kiện sống, xã hội, chính trị, văn hóa… và của cá nhân với tổng thể các yếu tố ấy Tóm lại, văn hóa ảnh hưởng mạnh mẽ đến cách mà các nguyên thủ quốc gia nhìn nhận vấn đề chính sách ở cấp độ cá nhân lẫn tập thể và từ đó quyết định việc họ sẽ chọn giải pháp nào để đối phó với vấn đề

Ở cấp độ quốc gia

Ở cấp độ quốc gia, văn hóa tác động đến quá trình hoạch định chính sách của các nhà lãnh đạo với tư cách là đại diện của một quốc gia trên thế giới (khác với ở trên, người lãnh đạo được hiểu là người hoạch định ra chính sách đối ngoại) bằng việc các chủ thể sẽ nhìn nhận vấn đề và quyết định thông qua lăng kính của quan điểm văn hóa Các quốc gia, dân tộc khác nhau sẽ chịu tác động bởi các nền văn hóa khác nhau và các nền văn hóa đó phản ánh những giá trị, quan điểm, kỳ vọng và mối quan tâm khác nhau Những giá trị văn hóa trong hệ tư tưởng sẽ giúp định hình nên nhận thức của một dân tộc về vị trí, vai trò của quốc gia mình trên thế giới và cách thức lựa chọn chiến lược, công cụ để thực hiện mục tiêu đối ngoại “Trong nhiều trường hợp, văn hóa, phương tiện mà nhờ đó, một xã hội rộng lớn và không có nguồn gốc như thế này (nước Mỹ) duy trì được bản sắc và vai trò lãnh đạo toàn cầu, là một trong những nhân tố quyết định quan trọng nhất đến chính sách đối ngoại.”(Bill Clinton)

1.2.2 Sự khác biệt về văn hóa

1.2.2.1 Nguồn gốc của hầu hết những xung đột, mẫu thuẫn hiện nay trên thế giới

Đó là điều mà hầu hết những học giả trên thế giới đều công nhận Văn hóa là nguồn gốc của hầu hết những xung đột dai dẳng đã diễn ra trong quá khứ, đang xảy ra ở hiện tại và nguồn gốc của những mâu thuẫn trong tương lai Theo Samuel Hungtinton,

‘‘trong thế giới mới này, các cuộc xung đột dữ dội, quan trọng và nguy hiểm nhất không phải giữa các tầng lớp xã hội, giữa giàu nghèo mà giữa các dân tộc thuộc về các chỉnh thể văn hóa khác nhau’’6 Jacques Delors cho rằng các xung đột trong tương lai sẽ được châm ngòi bằng những yếu tố văn hóa chứ không phải kinh tế hay ý thức hệ tư tưởng’’ Còn Thomas Sowell, trong tác phẩm “Chủng tộc và văn hóa” đã nhấn mạnh rằng

“Chủng tộc, sắc tộc, sự khác biệt về văn hóa đóng một một vai trò chi phối những sự kiện trong thời đại của chúng ta”.7Thật vậy, hãy thử nhìn về những cuộc chiến tranh, những xung đột đã xảy ra trên thế giới Nguồn gốc sâu xa vẫn là do những khác biệt về văn hóa Cuộc ‘thập tự chinh’ đẫm máu trong lịch sử, mâu thuẫn dai dẳng giữa người Sunni và Shite, chiến tranh tăng cường của Armennia và Azerbaijan, các cuộc xung đột giữa các bộ tộc ở Somalia, các bộ lạc ở Rwanda, xung đột của Israel, Palestine, người Kurd, những thù hằn lâu đời của các quốc gia Liên Xô cũ và nguy hiểm hơn, dễ thấy hơn cả là mẫu thuẫn giữa phương Tây (chủ yếu là Hoa Kỳ) và nền văn minh Hồi giáo Những xung đột về văn hóa là những xung đột khó giải quyết nhất bởi vì rất khó có thể

đi đến một sự thống nhất chung, và nếu những xung đột đó được đẩy lên thành một cuộc chiến, thì hậu quả cũng sẽ rất khôn lường Chẳng hạn, việc 2 chiếc máy bay đâm vào trung tâm thương mại thế giới đã cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người có mặt vào khoảng thời gian này và gây đau thương cho hàng triệu triệu người trên trái đất kéo dài suốt những năm tháng sau đó Hiện nay, những mâu thuẫn về sắc tộc đang là mối đe dọa lớn với an ninh và tình hình chính trị trên thế giới Nguyên nhân của những xung đột về văn hóa có thể được giải thích bởi sự khác nhau của các giá trị trong những nền văn hóa khác nhau Thử lấy ví dụ về mâu thuẫn của Mỹ - tiêu biểu cho những giá trị phương Tây và đạo Hồi Tất cả những mâu thuẫn, xung đột, giằng co trong quan hệ của

Mỹ và thế giới Hồi giáo hiện nay chính là sự khái quát hoá mối quan hệ giữa hai thế giới phương Tây và Hồi giáo với những tính chất và đặc trưng riêng Người Hồi giáo nhận thức rất rõ về sự khác biệt giữa những giá trị Mỹ với giá trị Hồi giáo Do đó, những cố gắng truyền bá các giá trị của phương Tây vào thế giới Hồi giáo đều không thành công Cuộc cách mạng Hồi giáo 1979 là một minh chứng Theo những người Hồi giáo, sự xuất hiện của Hoa Kỳ ở các quốc gia của họ không phải là điều hay bởi vì

6

Samuel Hungtington 2003: 13

7

Michael J Mazarr i 1996: 45

“Người Mỹ đến đây và muốn chúng ta giống họ Họ chẳng hiểu gì về các giá trị hay nền văn hoá của chúng ta” và “chúng ta dựa trên một nền tảng khác, chúng ta có lịch sử khác, theo đó chúng ta có quyền có những tương lai khác.” Người Mỹ cho rằng những

gì đang tồn tại ở các quốc gia Hồi giáo là vi phạm nhân quyền, ảnh hường đến quyền tự

do, dân chủ của con người Thế nhưng, đối với những người Hồi giáo thì “viết về chủ nghĩa tự do hay truyền thống tư sản dân tộc chính là viết cáo phó cho những người dám làm những việc bất khả thi ấy.”8 Xã hội Hồi giáo cũng không thể chấp nhận những giá trị vốn là niềm tự hào của người Mỹ như bình đẳng nam nữ, tự do cá nhân, chủ nghĩa tiêu dùng hưởng thụ…Đối với những người Hồi giáo, những giá trị Mỹ chính là đại diện tiêu biểu cho tất cả những giá trị phương Tây vốn đối lập với giá trị Hồi giáo truyền thống

1.2.2.2 Sự khác biệt về phong tục, tập quán, ngôn ngữ là rào cản lớn cho quá trình đàm phán, đi đến thống nhất vấn đề

Văn hóa là rào cản quan trọng cho những thỏa thuận và các cuộc đàm phán quốc

tế bởi vì các bên tham gia sẽ có khuynh hướng đánh giá nhìn nhận và đưa ra các quyết định hay những ý kiến rất khác nhau Các quốc gia, dân tộc sẽ chịu tác động bởi các nền văn hóa khác nhau và các nền văn hóa đó phản ánh những giá trị, quan điểm, kỳ vọng

và mối quan tâm khác nhau Mà theo Anand ‘nếu không đánh giá đúng những khác biệt

đó sẽ dẫn đến nhận thức sai, lý giải sai, phán đoán sai’ Chính vì vậy, việc hiểu và tiếp cận văn hóa của quốc gia khác là vô cùng quan trọng Bên cạnh đó, để tránh gây hiểu nhầm cho quốc gia khác, mỗi quốc gia cũng cần phải công khai, minh bạch trong chính sách của mình, cẩn thận khi đưa ra những tuyên bố…Michael J.Mazarr trong bài luận

về “văn hóa trong quan hệ quốc tế” đã đưa ra một ví dụ khá thú vị về sự khác biệt của văn hóa Khi thủ tướng Nhật Bản tuyên bố rằng ông ấy sẽ cố gắng hết sức để thi hành một chính sách nào đó, và lúc ấy người Mỹ cho rằng họ đã thành công Nhưng thực ra

đó là cách nói của người Nhật với ngụ ý là “ông không tán đồng chính sách đó”

1.2.2.3 Đa dạng trong chính sách đối ngoại và hành vi của các quốc gia (do cách tiếp cận vấn đề và mong muốn những lợi ích khác nhau)

Như đã nói ở trên, mỗi quốc gia luôn có những mối quan tâm về lợi ích và cách nhìn nhận vấn đề khác nhau tùy theo đặc điểm văn hóa của quốc gia đó Điều đó đã làm

8

Samuel P Huntington 1996: 163

nên sự khác biệt của các quốc gia và cấu thành những nét rất riêng cho quốc gia, dân tộc Chính vì thế phản ứng của các quốc gia trước một vấn đề bất kỳ là hoàn toàn khác nhau;

hay nói khác hơn, chính sách đối ngoại và hành vi của các quốc gia là rất đa dạng và đặc sắc

1.3 Ngoại giao văn hóa - một phần không thể thiếu trong chính sách đối ngoại

Không ai trong chúng ta có thể phủ nhận rằng các giá trị văn hóa luôn chiếm một chỗ đứng quan trọng trong cuộc sống, không chỉ trên bình diện quốc gia mà cả ở quốc tế Nếu lúc trước chính trị, kinh tế luôn là mối quan tâm hàng đầu, thì ngày nay

văn hóa cũng đã trở thành một trụ cột quan trọng trong chiến lược ngoại giao của các nước Cùng với quá trình toàn cầu hóa sâu rộng và sự gia tăng thế và lực của quốc gia,

việc đẩy mạnh hoạt động ngoại giao văn hóa đang trở thành một nhu cầu tất yếu trên thế

giới

Ngoại giao văn hóa là một phạm trù của ngoại giao có liên quan đến việc thiết lập, phát triển và duy trì các mối quan hệ với các quốc gia bằng con đường văn hóa, mỹ thuật và học vấn Ngoại giao văn hoá cũng là một quá trình vô cùng thiết thực của chính sách đối ngoại, của một thể chế quốc gia vì nó đánh giá hệ thống và nhân cách văn hóa độc đáo được xúc tiến ở một cấp độ song phương hay đa phương

Văn hóa ngoại giao là một con đường “hai lối” Khi cố gắng nuôi dưỡng một nhận thức tốt đẹp về các mô hình lý tưởng quốc gia và các chính sách đối với người nước ngoài của đất nước mình, chúng ta đừng bao giờ nhìn nhận sai về đặc tính văn hóa của mục tiêu quốc gia Điều này bao gồm những vấn đề về tâm lý học, trí lực, cách sống, các phong tục, truyền thống và lịch sử Chính vì vậy, sự thành công của văn hóa ngoại giao phụ thuộc vào đối thoại văn hóa và sự tôn trọng lẫn nhau

Ngoại giao văn hóa có vai trò hết sức quan trọng, vì nó vừa là nền tảng tinh thần, vừa là biện pháp và mục tiêu của chính sách đối ngoại của các quốc gia, nó bổ trợ rất hữu hiệu cho các trụ cột khác, tạo thành một chỉnh thể chính sách đối ngoại phát huy tốt nhất sức mạnh dân tộc và kết hợp hiệu quả với sức mạnh thời đại Có thể nói văn hóa

mang thế mạnh đặc thù, là nhân tố duy nhất có thể thâm nhập mọi lĩnh vực và hiện hình trong sức mạnh tổng hợp của mọi quốc gia Nhìn rộng ra, chúng ta thấy một quốc gia muốn trở thành cường quốc khu vực hay thế giới thì nền văn hóa của quốc gia đó phải

có sức hút trên phạm vi khu vực hay thế giới Còn đối với một nước vừa và nhỏ, muốn tồn tại và phát triển thì càng phải phát huy được bản sắc văn hóa dân tộc, qua đó nhân thêm sức mạnh của mình để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, giành được sự tôn trọng của các nước và có vị thế xứng đáng trên trường quốc tế

Ngoại giao văn hóa đó là tư tưởng ngoại giao “thêm bạn bớt thù”, “ngoại giao công tâm”, văn hóa ứng xử giao tiếp đối ngoại… làm tăng khả năng quảng bá hình ảnh của quốc gia, góp phần vào việc phát triển kinh tế đất nước Theo ông Phạm Sanh Châu,

vụ trưởng vụ đối ngoại và UNESCO của chính phủ Việt Nam "Văn hoá luôn là công cụ rất thuận lợi cho ngoại giao, những căng thẳng nếu có sẽ được giải quyết ngay"9 Trên thế giới, nếu đã từng có "ngoại giao pháo hạm" để biểu dương sức mạnh quân sự, thì sau này người ta lại nhắc nhiều đến những "ngoại giao thể thao, ngoại giao các truyền thống văn hóa của quốc gia, ngoại giao âm nhạc "10 Một cách ứng xử văn hoá có thể làm xoay chuyển bất đồng, hay thay đổi số phận của hàng triệu người

Cuối cùng, ngoại giao văn hoá, nếu kết hợp với ngoại giao chính trị, ngoại giao kinh tế sẽ tạo nên sự cộng hưởng tuyệt vời Chính sự trân trọng các giá trị văn hoá đã trở thành nhịp cầu nối để vượt qua những khác biệt, và phong cách cá nhân của nhà ngoại giao trở thành hình thức chuyển tải thông điệp một cách thuyết phục nhất

9

Mỹ Hằng: Ngoại giao không chỉ trên bàn đàm phán Bài báo có được từ trang web của báo Lao Động,

ngày 17 tháng 07 năm 2009: phan/20072/21822.laodong

http://www.laodong.com.vn/Home/Ngoai-giao-khong-chi-tren-ban-dam-10

Ngoại giao không chỉ trên bàn đàm phán: Tlđd

CHƯƠNG II: YẾU TỐ VĂN HÓA TRONG CHÍNH SÁCH

ĐỐI NGOẠI MỸ 2.1 Khái quát những đặc điểm của văn hóa Mỹ

Việc xác định những đặc điểm của một nền văn hóa có thể khác nhau, tùy theo góc độ nghiên cứu và quan điểm của người nghiên cứu Những đặc điểm của văn hóa

Mỹ cũng không ngoại lệ Dưới đây là những đặc điểm được xem là tiêu biểu và không thể không nhắc đến khi nói đến văn hóa Mỹ

2.1.1 Xã hội Mỹ đề cao chủ nghĩa cá nhân

Khi nói đến tính cách của người Mỹ và nền văn hóa Mỹ, chủ nghĩa cá nhân là một đặc trưng rất dễ nhận ra Người Mỹ tin tưởng ở năng lực và " đạo đức thánh thiện " của từng cá nhân Trong hoài bão và hy vọng của họ, điều cao cả nhất và hào hiệp nhất đều liên quan đến chủ nghĩa cá nhân Mặc dù chủ nghĩa cá nhân đã làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp, nhưng các nhà nghiên cứu về xã hội - văn hóa Mỹ đều cho rằng không thể làm cho người Mỹ mất đi tính cá nhân chủ nghĩa, vì như thế là tước bỏ đi một đặc điểm điển hình của người Mỹ

Chủ nghĩa cá nhân có nguồn gốc ban đầu từ nhà tư tưởng Thomas Hobbes Theo Hobbes: "mỗi cá nhân đều có một quyền tối cao đối với tất cả những gì thuộc quyền lực của mình, nói khác đi, quyền của mỗi người mở rộng cho đến nơi quyền lực quyết định thuộc về anh ta Mỗi cá nhân đều có quyền tối cao là duy trì trong trạng thái của mình, nghĩa là tồn tại và có những hành vi theo quyết định của anh ta"11 Khái niệm này được coi là điều cốt lõi của giá trị Mỹ, ngay từ những ngày đầu tiên của Liên bang Mỹ và được sử dụng một cách rộng rãi vào giữ thế kỷ XIX Chủ nghĩa cá nhân được hiểu theo hai nghĩa: tính chất khác biệt so với người khác, làm mọi việc theo cách riêng của mình;

đề cao vai trò của cá nhân trong xã hội

Theo nghĩa thứ nhất, một nền văn hóa mang tính cá nhân chủ nghĩa thường theo quan điểm mình là duy nhất và rất khác biệt với các nền văn hóa khác Điều này tương

ứng với việc nước Mỹ tự cho mình là một ngoại lệ, và ngoại lệ này luôn hơn hẳn các

11

Alain Larent 1999: 51

quốc gia khác trên thế giới

Theo nghĩa thứ hai, chủ nghĩa cá nhân có nghĩa: "sự khẳng định các quyền của

cá nhân và từng nhóm đối lập với tập thể", và mở rộng ra là "bảo hộ các thực thể văn hóa nhỏ chống các thực thể lớn" Đó không phải là sự ích kỷ mà là mỗi cá nhân cần phải thành công để đưa cả xã hội cùng tiến lên

Đối với Mỹ, chủ nghĩa cá nhân đứng ở cả hai nghĩa Nhiều người gọi nước Mỹ

là thiên đường của chủ nghĩa cá nhân, vì ở Mỹ cá nhân được đề cao nhất thế giới; khác với chủ nghĩa tập thể thịnh hành ở phương Đông Chủ nghĩa cá nhân ấy bắt nguồn từ tín ngưỡng của những người Anh nhập cư đầu tiên - đạo Tin Lành, một tôn giáo bị quốc giáo Anh bài xích hãm hại - vì thế họ phải liều chết vượt biển sang Mỹ tìm một cuộc sống mới Đạo này chủ trương tự do tín ngưỡng và tín ngưỡng đối với Thượng Đế chủ yếu phải dựa vào từng cá nhân chứ không phải qua các linh mục hoặc các nghi thức tôn giáo Quan điểm đó khẳng định giá trị của cá nhân, trở thành nền tảng cho Chủ nghĩa cá nhân phát triển mạnh

Dấu ấn của chủ nghĩa cá nhân thể hiện khá rõ ở xã hội và bối cảnh của nước Mỹ thời kỳ đầu: hình thức định cư nông nghiệp, với mô hình trang trại được lập nên ở giữa khu đất rộng hàng mẫu, cách vài dặm mới đến nhà láng giềng gần nhất, và phải mất cả ngày đường mới đến thị trấn gần nhất Các chủ trang trại hầu như không phụ thuộc vào bất kỳ ai Chính phủ thì ở quá xa trong một đất nước chưa có hệ thống giao thông phát triển, mỗi cộng đồng dân cư đều tự quản, tự giải quyết các vấn đề không cần đến sự can thiệp của bên ngoài Cuối thế kỷ XIX, nước Mỹ bắt đầu công nghiệp hóa, toàn dân đua nhau kinh doanh sản xuất Lúc này Chủ nghĩa cá nhân có thêm nội dung mới: nhấn mạnh nguyên tắc lập nghiệp, cạnh tranh và bình đẳng về cơ hội của các cá nhân Nói tóm lại, người Mỹ cho rằng mỗi người đều có quyền tự chọn con đường của mình, không ai được can thiệp; tư cách và giá trị của cá nhân được tôn trọng tới mức cao nhất

Chủ nghĩa cá nhân tác động lớn đến mọi mặt đời sống xã hội Mỹ, là động lực chính thúc đẩy xã hội phát triển Sự giàu lên nhanh chóng và tiến bộ vượt bậc về mọi mặt của nước Mỹ mấy thế kỷ qua càng làm cho họ tin vào sức mạnh của cá nhân Mỗi

cá nhân trong gia đình đều được tôn trọng như nhau, cha mẹ không thể bắt con nghe lời mình mà phải bình đẳng với con, tôn trọng ý kiến chúng Nếu ý kiến hoặc yêu cầu của con không hợp lý, cũng không được từ chối mà phải giải thích, thuyết phục Việc có

liên quan đến con thì phải hỏi ý kiến chúng rồi mới quyết định Khi con 17-18 tuổi, hầu hết các gia đình đều cho con tự lập Lũ trẻ cũng không thích ở nhà mà thích ra ngoài lập nghiệp kiếm sống

Người Mỹ cho rằng dựa vào sự phấn đấu của mình để tự kiếm sống là thể hiện giá trị cá nhân, là việc vẻ vang đáng tự hào Lớp trẻ không thích sống dựa vào thế lực hoặc tài sản của cha mẹ Như khi con đã lớn, nếu cả nhà đi ăn hiệu thì ai nấy tự trả tiền

ăn của mình; họ coi đó là lẽ thường, không thể để người khác trả thay mình Không làm

mà hưởng bị coi là hèn kém Con giúp cha mẹ làm việc nặng nhọc thì cha mẹ phải trả công cho con Khách trả tiền boa cho người phục vụ là điều dĩ nhiên, là sự thừa nhận giá trị lao động của họ Giúp ai việc gì, họ trả thù lao là chuyện hợp lý, không có gì phải xấu hổ …

Chủ nghĩa cá nhân của Mỹ cùng thể hiện qua việc mỗi người, mỗi nhóm tự nguyện gia nhập cộng đồng nhưng không từ bỏ cá tính và quyền lựa chọn của mình Mối quan hệ giữa nhà nước Liên bang và các bang của Mỹ là một sự hiện hình của chủ nghĩa cá nhân Tocqueville lập luận rằng chủ nghĩa cá nhân của Mỹ là kết quả tất yếu của nền dân chủ và sự công bằng Ông nhận xét "Tôi đã chỉ rõ mức độ bình đẳng khi mọi người đề tìm kiếm ý kiến của mình ngay trong chính bản thân họ và đến nay tôi sẽ chỉ rõ những tình cảm của con người hướng đến bản thân mình như thế nào".12 Ông cũng phân biệt khái niệm mới về hành vi này của con người với tính ích kỷ cá nhân vốn

có Để nêu rõ sự khác biệt giữa chủ nghĩa cá nhân Mỹ với tính ích kỷ, ông khẳng định

"Chủ nghĩa cá nhân là một suy nghĩ chín chắn và bình tĩnh, nó thúc đẩy mỗi thành viên của cộng đồng tự phục vụ bản thân mình và tự tách mình ra khỏi gia đình và bạn bè của mình, để khi anh ta tạo được cho mình một chút ít nào đó cho bản thân, anh ta sẽ sẵn sàng rời bỏ xã hội nói chung".13

Chủ nghĩa cá nhân còn thúc đẩy người Mỹ theo đuổi sự độc đáo và độc lập, không a dua số đông, không chịu ảnh hưởng của người khác, không ai chịu giống ai Trên cơ sở đó, người Mỹ sùng bái Chủ nghĩa cá nhân, tự do dân chủ, thực dụng, nhưng không thể nói họ tự tư tự lợi, không yêu nước, thiếu tinh thần dân tộc Khi đất nước lâm nguy, họ dễ dàng nhất trí và sẵn sàng từ bỏ lợi ích cá nhân Như sau khi Nhật tấn công Trân châu cảng, toàn bộ các doanh nghiệp tư nhân Mỹ đều nhất trí chuyển sang phục vụ

12

Alexis de Tocqueville 2007: 8.

13

Alexis de Tocqueville 2007: 9

lợi ích chiến tranh Người dân Mỹ rất tự hào mình là người Mỹ so với người dân của các nước Phương Tây Nhiều người Mỹ hào hiệp, giàu lòng hy sinh vì quần thể, vì đại nghĩa, đặc biệt các tín đồ Quaker (Hội Tín Hữu) Chưa nước nào có phong trào làm từ thiện quy mô lớn như Mỹ; các nhà giàu hào phóng nhất thế giới đều ở Mỹ; phần lớn nhà giàu Mỹ trước khi chết đều hiến tài sản cho xã hội Mặt khác cũng cần thấy là sự đề cao quá mức tự do cá nhân khiến cho xã hội thiếu an ninh trật tự, như việc cho phép cá nhân

sở hữu vũ khí dẫn đến nhiều vụ giết nhau, học trò bắn thày cô bạn bè Niềm tự hào quá đáng về chế độ chính trị ưu việt của mình tạo ra sự “kiêu ngạo Mỹ” và tâm lý muốn ép các dân tộc khác theo chế độ dân chủ Mỹ, từ đó gây ra mâu thuẫn thậm chí chiến tranh với các nước khác, làm căng thẳng tình hình thế giới

2.1.2 Xã hội không ngừng phân chia đẳng cấp

Nếu xét theo các yếu tố, thành phần tạo nên giai cấp và đẳng cấp trong xã hội thì

rõ ràng liên bang Mỹ cũng có sự phân biệt đẳng cấp như bất kỳ xã hội tư bản nào trên thế giới Giai cấp trong xã hội gắn liền với lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất Xã hội tư bản công nghiệp tồn tại giai cấp tư sản, tầng lớp trung lưu và giai cấp vô sản vốn

là số đông trong xã hội Xét về xã hội Mỹ, sự phân chia giai cấp gắn liền với địa vị xã hội, vì vậy có thể thấy ở mỹ có 3 đẳng cấp rõ ràng: lớp thượng lưu, trung lưu và hạ lưu Trong mỗi tầng lớp này cũng có thể có sự phân chia ở những địa vị cao, thấp khác nhau Thành phần cấu thành của giai cấp và đẳng cấp trong xã hội của Mỹ có thể thay đổi tùy vào điều kiện lịch sử của từng thời kỳ nhưng đây là 1 đặc điểm của Liên Bang Mỹ

Vào năm 1983, 10% số người giàu nhất chiếm tới 68, 8% tài sản và 78% số cổ phần của tất cả các doanh nghiệp Năm đó, con số những người có thu nhập vượt quá 1 triệu đô la đã đạt tới con số 8.408, gấp đôi với hai năm trước đó, trong khi những cắt giảm ngân sách xã hội đã làm nặng nề thêm hoàn cảnh của những người bất lợi nhất

(Theo Fortune, ngày 28 tháng 11 năm 1983)

Ở cuối thang xã hội, năm 1987, theo tờ New York Times ( 23/3/1989) , người ta

tính có tới 31,9 triệu người nghèo, tức 13, 1 % dân số, với mức thu nhập ở dưới ngưỡng

nghèo khổ Cộng vào đó là 6 triệu người có thu nhập chỉ vượt hơn quá mức tối thiểu ấy

Những sự bất bình đẳng ấy tạo ra những khác biệt rõ rệt giữa các nhóm xã hội

Dù lấy bất cứ tiêu chuẩn nào để xác định các nhóm này như tài sản, thu nhập, tính chất

lao động, tính độc lập của lao động, trình độ học vấn, thái độ chính trị, sức khỏe, tỷ lệ tử vong, thì những sự phân chia giai cấp cũng thấy rất rõ

Một vấn đề nữa chi phối giai tầng trong nước Mỹ là chủng tộc Trên đất Mỹ, chủng tộc da đen luôn là một chủng tộc được xếp nhóm theo định nghĩa sinh học để chỉ

rõ bản chất và vị trí xã hội của riêng người da đen Vấn đề của Mỹ là từ khai sinh nước

Mỹ, tuy đã bao gồm nhiều chủng tộc từ nhiều gốc khác nhau, lý thuyết “đa nguyên văn hoá” được hình thành như bức tranh được ghép lại bằng nhiều mảnh, đa nguyên về văn hoá nhưng không loại bỏ được hình ảnh người nô lệ da đen năm xưa

2.1.3 Xã hội cạnh tranh cao và thực dụng

Cuộc sống của người Mỹ luôn là cuộc cạnh tranh quyết liệt để khẳng định giá trị của mỗi cá nhân trong cộng đồng đây là một đặc điểm xuất phát từ quá trình khởi thủy lập quốc của họ, mỗi người đều phải chấp nhận những điều khắc nghiệt không thể lường trước được có thể xảy ra với mình, họ phải nhanh chóng điều chỉnh thích nghi với cuộc sống mới Chính những con người vượt qua được khó khăn để tồn tại này đã trở thành những chủ nhân đầu tiên của một đế chế hùng mạnh sau này Trong xã hội ngày nay cũng vậy, khó khăn bây giờ không chỉ là yếu tố tự nhiên nữa mà còn là sự cạnh tranh, ganh đua khốc liệt lẫn nhau để tồn tại, để khẳng định mình và để có được một cuộc sống sung túc Chính trong điều kiện sống đó đã xảy ra quá trình đào thải , một quy luật xã hội của Darwin, đối với những cá nhân yếu kém trong xã hội Mỹ

Tinh thần thực dụng coi nhẹ hình thức, trọng hiệu quả thực tế và kinh nghiệm, ghét lý luận giáo điều là một đặc trưng rất “Mỹ” Người Mỹ dùng tiêu chuẩn có lợi hay không để đánh giá mọi chủ nghĩa, nguyên tắc, quy định Cứ thấy lợi là họ làm, chẳng sợ trái với cách làm của tổ tiên Khi cần, họ sẵn sàng sửa đổi thậm chí xa rời cả các nguyên tắc lớn, bỏ định kiến, phong tục cũ để tiếp nhận quan điểm và phong tục mới chứ không bám lấy truyền thống

Đối với người Mỹ, hiệu quả công việc là yêu cầu tối ưu, họ không có thói quen tiến hành những thủ tục lễ tân rườm rà Một xã hội công nghiệp với nền kinh tế phát triển cao đã tạo cho người Mỹ tính thực dụng, hay còn gọi là tính thực tế cao Họ coi trọng sự chính xác, ngắn gọn, cẩn thận, và quý trọng thời gian Họ đánh giá cao hiệu quả và năng suất làm việc của mọi người

Truyền thống thỏa hiệp trong đời sống chính trị Mỹ là một biểu hiện tính thực dụng Trọng hưởng thụ cũng là một biểu hiện thực dụng Người Mỹ thực thi với quy mô lớn kinh khủng cách mua hàng trả chậm để người nghèo vẫn được hưởng các tiện nghi

xa xỉ Ai cũng nợ như chúa chổm, do đó phải gắng sức làm việc để trả nợ Nhu cầu tiêu thụ trong nước rất cao, trở thành đòn bẩy phát triển kinh tế Với phương châm cứ thấy lợi thì làm, người Mỹ đã “công nghiệp hóa” (sản xuất đại trà) mọi thứ, kể cả âm nhạc, điện ảnh, trò chơi Xuất khẩu văn hóa Mỹ hiện nay hàng năm lớn trên nghìn tỷ USD, hơn cả công nghiệp hàng không

Không thể nói người Mỹ thực dụng thì không có lý tưởng, có điều họ coi trọng các lý tưởng gần, chú trọng thực hiện nó, ít quan tâm hoàn thiện lý tưởng trên lý thuyết Tính thực dụng ấy gắn chặt với triết học và tôn giáo của họ Đó là thứ triết lý lấy con người làm gốc, xuất phát từ cá nhân, từ hoạt động và sự nghiệp của cá nhân để nghiên cứu và giải quyết các vấn đề triết học liên quan tới con người Nó cho rằng bản chất con người là hoạt động, cho nên hiệu quả, tính hữu ích là tiêu chuẩn kiểm nghiệm tư tưởng

và hành vi của con người Triết học thực dụng trọng hành động, chống nói suông, trọng kinh nghiệm và hiệu quả thực tế, ghét lý thuyết rỗng tuếch Chủ nghĩa thực dụng ra đời

ở Mỹ, đại diện là các triết gia Ch S Peirce, W James và J Dewey Nó rất gần với chủ nghĩa ý chí

Đạo Tin Lành có tác động lớn với việc hình thành tính thực dụng Mỹ, vì đạo này chú trọng vật chất; hiểu sự cứu rỗi của Thượng Đế là cứu về vật chất, ai càng có nhiều tài sản thì người đó càng dễ được Thượng Đế cứu rỗi; Ngài dùng đói nghèo để trừng phạt kẻ lười Tín đồ Tin Lành không cần dùng sự sám hối về tâm linh để cầu xin Thượng Đế cứu rỗi, mà chỉ cần làm nhiều, kiếm được nhiều thì chẳng lo không được Thượng Đế ưu ái Ngược lại, đạo Thiên Chúa cho rằng Thượng Đế chỉ cứu rỗi con người về tâm linh Quan điểm về kiếp sau cũng khác nhau Đạo Tin Lành thực dụng hơn, nhấn mạnh đời sống hiện tại, cho rằng đức tin không chỉ ở trong đầu óc mà phải thể hiện trong toàn bộ hành động thực tế, phải dùng hiệu quả thực tiễn, kết quả trực quan để đánh giá đức tin

2.1.4 Xã hội năng động, cầu tiến và ưa khám phá

Là một nước đi đầu trong lĩnh vực công nghệ thông tin, Mỹ tận dụng mọi phương tiện mới có sức truyền tải nhanh, rộng và không tốn kém để đề cao và truyền bá

tư tưởng, giá trị Mỹ Mỹ không hề che dấu việc sử dụng hệ thống truyền thanh của mình

để ca ngợi Mỹ và tuyên truyền thu hút sự chú ý của người dân các nước khác đối với

mô hình Mỹ Cho đến nay, ngoài ý muốn của nhiều nhà lãnh đạo các quốc gia, ảnh hưởng của lối sống Mỹ với Holywood, MTV, CNN và fastfood lan rộng ở hầu khắc cách nước trên thế giới

Có thể thấy rằng, trước đây trong lịch sử những người Mỹ tiên phong không hề ngần ngại trong việc chinh phục miền Tây hoang dã, không lùi bước trước bất kỳ một cản trở nào thậm chí sẵn sàng đánh đuổi người Mỹ bản địa ra khỏi vùng đất họ sinh sống Nước Mỹ hiện đại ngày nay đang tìm mọi cách để mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mình ra toàn thế giới nhằm thực hiện mục tiêu tao dựng cho mình vị trí thống trị trên thế giới

Ngay từ thời kỳ mới hình thành, các nhà thám hiểm và những người định cư ban đầu cũng đã có những ý tưởng nhất định, được coi là cội nguồn cho văn hóa Mỹ sau này Lịch sử cho thấy Liên bang Mỹ hình thanh và xây dựng trong quá trình người nhập

cư chinh phục để làm chủ Xuất thân từ những con người đầy đủ ý chí và dũng khí để làm một việc mà ít ai dám làm thời kỳ đó là chống lại thực dân Anh được coi là hùng mạnh nhất lúc bấy giờ

Là một quốc gia tự bản hình thành muộn so với các quốc gia khác nên Liên bang

Mỹ tiếp nhận được nhiều thành quả của khoa học kỹ thuật cùng với những tư tưởng tiến

bộ thịnh hành ở châu Âu vào thế kỷ XVII – XVIII Những yếu tố này đã tác động mạnh

mẽ tới sự hình thành những đặc điểm xã hội – văn hóa tiêu biểu của Mỹ Mặc dù đất nước này không dựa trên nền tảng lịch sử vốn có của đất nước tư bản khác Nhưng chủ nghĩa tư bản kết hợp với tư tưởng Thanh giáo đã tạo nên một nước Mỹ năng động, uyển chuyển linh hoạt.sự ngưỡng mộ những người dám gánh chịu rủi ro và đi đầu trong đổi mới Các anh hùng dân tộc của doanh nghiệp Mỹ là những người đổi mới, nhận thấy cơ hội bất chấp những bất hoà lớn Tư duy ở tầm vĩ mô và vượt qua các trở ngại trên đường đi đến thành công về tài chính trở thành đặc tính dân tộc của cộng đồng doanh nghiệp Mỹ Lời kêu gọi báo đáp đầy đủ cho những người dám gánh chịu rủi ro đã mang lại cho nước Mỹ một số tài năng tốt nhất của thế giới

Chủ nghĩa thực dụng và tính linh hoạt của người Mỹ đã tạo ra một nền kinh tế năng động bất thường Sự thay đổi - cho dù được tạo ra bởi sự thịnh vượng ngày càng tăng, đổi mới công nghệ hoặc gia tăng buôn bán với các nước khác - đã diễn ra liên tục trong lịch sử kinh tế Mỹ Kết quả là từ một nước nông nghiệp, nước Mỹ ngày nay được

đô thị hóa hơn rất nhiều so với cách đây 100 năm, thậm chí chỉ 50 năm Dịch vụ ngày

càng trở nên quan trọng so với ngành công nghiệp truyền thống Trong một số ngành công nghiệp, sản xuất hàng loạt đã nhường chỗ cho sản xuất theo phương thức chuyên môn hóa chú trọng đến tính đa dạng của sản phẩm và thị hiếu thay đổi của khách hàng Các tập đoàn lớn hợp nhất lại, tách ra, và tổ chức lại theo nhiều cách khác nhau Các công ty và ngành công nghiệp mới chưa tồn tại vào giữa thế kỷ XX giờ đây đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế của quốc gia Người thuê lao động trở nên ít gia trưởng hơn và người làm công được mong đợi phát huy tính tự chủ cao hơn Các nhà lãnh đạo chính phủ và doanh nghiệp ngày càng nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc phát triển lực lượng lao động với tay nghề cao và linh hoạt nhằm bảo đảm thành công của nền kinh tế đất nước trong tương lai

2.1.5 Xã hội dung hợp, đa dạng và phức tạp

Do đặc điểm dân cư và quá trình hình thành Hợp chủng quốc Hoa Kỳ nên văn hóa nước này tổng hợp, tiếp nhận và dung hòa nhiều nền văn hóa khác nhau, tạo thành đặc trưng của văn hóa Hoa Kỳ

Một nền văn hóa Mỹ đa dạng, phức tạp và gồm nhiều sắc tộc đã khiến cho chính sách đối ngoại của Mỹ có những đặc trưng riêng biệt Trên chính trường Mỹ, mỗi nhóm sắc tộc đều có những yêu cầu cụ thể và đây là một trong những chỗ dựa cho các nhà chính trị Mỹ Nguồn gốc đa chủng tộc của xã hội Mỹ ít nhiều ảnh hưởng đến thái độ của chính quyền đối với các nước khác Vấn đề chủng tộc có tác động nhất định đến chính sách đối ngoại của Mỹ, mặc dù quan hệ giữa vấn đề này với việc hình thành và thực thi chính sách đối ngoại của Mỹ không rõ ràng và không phải lúc nào cũng trực tiếp Có không ít ý kiến cho rằng nguồn gốc giá trị văn hóa chung đã khiến cho thái độ của người Mỹ nói chung đối với người Châu Âu là tích cực, trong khi đó lại tiêu cực đối với người không phải là Châu Âu

Nền văn hóa linh hoạt và có khả năng nhanh chóng chấp nhận cái mới đã góp phần tạo ra sự nhạy bén trong tư duy lãnh đạo của giới lãnh đạo Mỹ Qua việc xem xét các chiến lược đối ngoại của Liên Bang Mỹ từ khi thành lập nước đến nay, chúng ta có thể thấy rằng trong một giai đoạn nhất định, khi một chiến lược chưa thay đổi thì mục tiêu chiến lược là nhất quán Cái thay đổi là những chiến lược đó Ví dụ, mục tiêu xuyên suốt các đời tổng thống Mỹ kể từ Truman đến George H Bush là đứng đầu thế giới tư

bản và ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản , nhưng chính sách của Mỹ cũng có những thay đổi khá lớn

Người Mỹ luôn coi nước mỹ là biểu tượng của sự ngoại lệ đối với những người nhập cư Chính ý tưởng của sự ngoại lệ đã tạo cho người Mỹ cảm giác mình siêu đẳng hơn bất kỳ dân tộc nào trên thế giới và tự cho mình cái quyền chà đạp lên hàng triệu người Mỹ bản địa Bên cạnh đó, những người định cư trên vùng Tân Thế Giới đã tự coi mình và bản thân họ cũng được chính những người dân ở cựu thế giới coi là hoàn toàn khác lạ Người Mỹ đã tự xếp mình là một quốc gia số một giữa các quốc gia, là thánh địa của sự tự do và là nơi dành cho người nghèo Việc chinh phục miền đất hoang dã và việc đồng hóa, thay chỗ cho người Mỹ bản địa chính là cách thức tạo nên bản sắc, thực thể chính trị, một nền kinh tế phát triển và cả một nền văn minh tiến bộ và năng động của dân tộc Mỹ Với ý nghĩ cho mình là quốc gia độc đáo giữa các quốc gia, người Mỹ cho rằng họ không phải tuân thủ theo các tiêu chuẩn đặt ra cho các quốc gia khác thậm chí nhiều khi họ còn nghĩ người Mỹ sẽ phải luôn luôn đúng Có thể thấy rằng những dấu

ấn văn hóa có ảnh hưởng nhất định đến cách cư xử của Mỹ đối với các nước khác trên thế giới thể hiện qua chính sách đối ngoại của Mỹ với các nước

Các trung tâm buôn bán, văn hóa lớn trải dài khắp các bang của nước Mỹ Năm

1880, khoảng ¾ dân số Mỹ vẫn sống ở các vùng nông thôn Một thế kỷ tiếp theo đó, ¾ sống ở các thành phố hay vùng ngoại vi thành phố, chỉ có 20% dân số Mỹ sống ở các thành phố lớn có số dân 500.000 người trở lên.14 Tính cơ động của xã hội Mỹ là một

thực tế xuất phát từ nguồn gốc lịch sử của quốc gia và chắc chắn sẽ còn tiếp tục trong thời gian tới, bởi vì văn minh Hoa Kỳ bao giờ cũng là cuộc chạy đua về phía trước Đây

là kết quả của chế độ kinh tế ở Mỹ vốn tạo nên sự cạnh tranh giữa các cá nhân, trong đó mỗi người phải cố gắng hết sức mình và sự thành đạt của họ chỉ được xếp hạng tùy thuộc vào mức độ giàu sang

2.1.6 Xã hội cởi mở, thân thiện

Liên bang Mỹ là một quốc gia xuất thân từ sự tổng hợp nhiều nền văn hóa Quá trình định cư thình thành Liên bang là một quá trình điều chỉnh phức tạp Những người định cư đầu tiên và những người tiên phong, thực hiện Tây tiến, đã góp phần hình thành nhiều loại hình văn hóa tại Mỹ Trong mỗi loại hình văn hóa đó, người ta có thể thấy rõ

14

Thomas J.Mc Cormick 1880: 55

được mối liên hệ qua lại giữa giá trị của những người định cư với nhau và cả với các yếu tố địa lý như khí hậu, mùa màng và cả vùng đất nơi họ đặt chân lên Trong quá trình chinh phục nước Mỹ và tạo nên người Mỹ, các thói quen được nảy sinh từ trong hoàn cảnh thực tiễn và tiếp tục được duy trì cùng với sự phát triển của quốc gia Nền văn hóa

Mỹ là hội tụ dân nhập cư từ hầu hết các nơi, khiến cho người Mỹ có cảm giá họ tiếp thu tất cả tinh hoa nhân loại

Con người Mỹ với những đặc điểm nổi bật trong đó bao gồm sự năng động linh hoạt tính vị kỷ, coi trọng chủ nghĩa cá nhân, thói quen bạo lực, thích áp đặt Thể hiện khá rõ nét qua chính sách đối ngoại của Mỹ, một chính sách có tính phân biệt đối xử sẵn sàng áp dụng các biện pháp cứng rắn, thậm chí cả vũ lực nhẳm phục vụ mục tiêu chung

là mở rộng ảnh hưởng và củng cố vị trí của Mỹ đối với các khu vực trên thế giới

Quay lại để nhìn vào nước Mỹ, chỉ mới thành lập trên 200 năm nhưng nó đã tiến thẳng đến đỉnh cao chót vót của vinh quang cũng là nhờ những giá trị cao đẹp từ khi lập quốc Dù là những người khác màu da, khác sắc dân, khác ngôn ngữ, khác nền văn hóa nhưng hàng triệu hàng triệu con người vẫn sẵn sàng góp sức xây dựng, cống hiến và bảo

vệ cho đất nước này là vì mọi người biết rằng họ đang phục vụ cho một giá trị đích thực

2.2 Ảnh hưởng của yếu tố văn hóa trong chính sách đối ngoại Mỹ

2.2.1 Tính đa sắc tộc, đa dạng và linh hoạt trong chính sách đối ngoại

Mỹ

Văn hóa Mỹ là một trong những nền văn hóa tuy hình thành rất trễ nhưng rất đa dạng và phức tạp Bản sắc của nước Mỹ mang tính chất đa văn hóa, nó là một sự kết hợp hài hòa giữa nhiều yếu tố chi phối đời sống của toàn nước Mỹ Vì thế, để hoạch định ra được một đường lối đối ngoại tốt, yếu tố văn hóa là một nhân tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến chính sách của người làm luật Có thể thấy, Chính sách đối ngoại

Mỹ là một sự thể hiện của tính đa sắc tộc, đa dạng và linh hoạt

Xã hội Mỹ là một xã hội có bao gồm nhiều nhóm sắc tộc nhất trên thế giới Mỗi nhóm đều có những nhu cầu, lợi ích riêng thể hiện bản sắc văn hóa, đặc trưng riêng của

họ Trên chính trường Mỹ, mỗi nhóm sắc tộc đều có những yêu cầu cụ thể, đó là chỗ

dựa cho các nhà chính trị Mỹ Hơn nữa, hệ thống thông tin đại chúng, đảng phái và các nhóm tham mưu, sự tham gia vào cơ chế vận động hành lang của các nhóm lợi ích cũng góp phần vào sự thành công của các chính trị gia Đường lối đối ngoại của Mỹ vì thế bị chi phối không nhỏ bởi các yếu tố này Để chứng minh vai trò của các yếu tố này, lấy nhóm lợi ích làm ví dụ điển hình Ở Mỹ hiện nay có khoảng 22.000 nhóm lợi ích có tổ chức và hàng chục nghìn người đăng kí chính thức làm nghề vận động hành lang Vào khoảng thế kỷ 19, ở Mỹ, việc làm luật còn là những cuộc đối thoại trực tiếp giữa cử tri

và đại diện của họ trong Quốc hội Lúc đó dân số còn ít và các chương trình chính phủ đưa ra chưa nhiều, việc bày tỏ quan điểm của mình cũng như tìm hiểu thông tin còn đơn giản nên người dân cũng chưa cần đến những đoàn thể trung gian để nói lên những nguyện vọng của mình Xã hội trở nên phức tạp hơn ở thế kỉ 20, vai trò của chính quyền ngày càng mở rộng, đồng nghĩa với việc xuất hiện càng nhiều vấn đề cần được thảo luận Để đạt được vấn đề nào đó dựa trên quan điểm của mình, các công dân đã lập ra các nhóm vận động, nhóm lợi ích tranh đấu cho quyền lợi của mình Từ đó, xuất hiện hàng trăm nhóm lợi ích như vậy, mỗi nhóm đại diện cho một vấn đề Điều đó làm cho người dân có tiếng nói nhiều hơn, các nhà làm luật cũng hiểu rõ hơn về một số vấn đề,

từ đó đưa ra những chính sách cụ thể phù hợp với đường lối đối ngoại của quốc gia Vận động hành lang là một khâu vô cùng quan trọng đối với bất kì một chính trị gia nào tham gia tranh cử Đó là yếu tố quyết định thất bại hay thành công trên chính trường Các nhóm này tuy không phải là người tuyên bố ra chính sách nhưng nó có ảnh hưởng lớn đến việc đề ra chương trình nghị sự và tác động đến kết quả thu được Trong xã hội

Mỹ, từ lâu vẫn còn tồn tại vấn đề phân biệt sắc tộc, cộng đồng người Do Thái, người da màu vẫn còn bị phân biệt đối xử so với người da trắng Nhưng không vì vậy mà vai trò của các nhóm sắc tộc này yếu thế hơn Thực tế cho thấy, quyền lực và tiếng nói của họ nhiều khi còn lớn hơn cả đại bộ phận còn lại Ví dụ như người Do Thái, là một cộng đồng người được xem là thông minh nhất Thế giới và có khả năng tài chính rất lớn, có

vị trí kinh doanh thành đạt trên thị trường Mỹ Họ rất thành công trong việc thúc đẩy quan hệ giữa Mỹ và Israel, thường tổ chức vận động hành lang, đóng góp cho các quỹ bầu cử và thậm chí còn tham gia tranh cử Cộng đồng này còn tác động khá lớn đến chính sách bênh vực Israel trong suốt tám năm cầm quyền của chính phủ Tổng thống Bill Clinton Ảnh hưởng của họ trên chính trường Mỹ còn thể hiện trên nhiều mặt Do nắm nhiều cơ quan truyền thông (đương kim Thị trưởng New York, Michael Bloomberg, đồng thời cũng là ông chủ của kênh truyền hình nổi tiếng cùng tên; kiểm soát các tờ báo lớn như New York Times, Washington Post, Newsweek; các mạng

truyền hình quan trọng khác như ABC, CBS, NBC; các công ty điện ảnh danh tiếng Warner, Paramount, Metro-Goldwin-Mayer;…) nên họ có tiếng nói rất lớn mỗi khi có

vụ việc gì liên quan đến người Do Thái hoặc Israel Tỷ lệ bầu cử của cộng đồng người

Do Thái cũng chiếm tỉ lệ lớn nhất nước Mỹ, hơn 90%, và số tiền tự nguyện quyên góp cho chiến dịch tranh cử của các ứng cử viên cũng chiếm tỉ lệ cao nhất Vì thế, khi các Tổng thống hay Thống đốc tiểu bang nào đắc cử nhờ vào các yếu tố này đều tìm cách lấy lòng cộng đồng và luôn đề ra những chính sách bênh vực lợi ích của họ

Thái độ của chính quyền Mỹ đối với các nước khác ít nhiều cũng bị ảnh hưởng

từ nguồn gốc đa chủng tộc Vấn đề chủng tộc có tác động nhất định đối với chính sách đối ngoại của Mỹ, mặc dù quan hệ giữa vấn đề này với việc hình thành và thực thi chính sách đối ngoại của Mỹ không rõ ràng, không phải lúc nào cũng trực tiếp, nhưng thực tế

đã cho thấy nhiều ví dụ lý thú Có không ít ý kiến cho rằng nguồn gốc giá trị văn hóa chung đã khiến cho thái độ người Mỹ nói chung đối với người châu Âu là tích cực, trong khi đó lại tiêu cực đối với những chủng tộc khác như người gốc Á, Phi, Sự dễ dãi

và thông cảm đối với người châu Âu thường đối lập với thái độ không thiện chí và coi thường đối với người không thuộc châu Âu Có thể nói yếu tố chủng tộc cũng là một lý

do vì sao nước Mỹ lại gắng bó với châu Âu ngay từ khi mới ra đời Cho đến nay, trong quá trình hoạch định chính sách của mình, nước Mỹ vẫn đặt châu Âu lên vị trí quan trọng hàng đầu Một ví dụ thấy rõ là, Mỹ và Anh luôn luôn cùng quan điểm trong các vấn đề quốc tế Như việc tiến hành cuộc chiến tranh ở Irag, hai nước này luôn sát cánh, đồng lòng với nhau kiên quyết bỏ qua ý kiến của các thành viên Liên Hiệp Quốc, thậm chí là các nước ủy viên thường trực của Hội đồng Bảo an, phớt lờ sự phản đối gay gắt của dư luận thế giới, ngay cả ý kiến của một số nước đồng minh Tây Âu Cho đến bây giờ tư tưởng đó vẫn còn tồn tại không những trong nội các chính phủ mà còn thấy hằng ngày trong cuộc sống của người dân Điều này cũng ảnh hưởng rất lớn đến chính sách đối ngoại của quốc gia này và cũng mang lại một số bất lợi đáng kể khi vai trò của người gốc Á, Phi, ngày càng được khẳng định trên tất cả các mặt của thế giới Với một đường lối bảo thủ thì vấn đề này còn được nhắc đến trong các thập kỉ sau

Mặt khác, một nền văn hóa linh hoạt và có khả năng nhanh chóng chấp nhận cái mới đã góp phần tạo ra sự nhạy bén trong tư duy đối ngoại của giới lãnh đạo Mỹ Nước

Mỹ đa văn hóa có khả năng du nhập cái mới và thích nghi tốt, luôn làm mới mình khiến cho đất nước này tiến bộ nhất thế giới về nhiều mặt Với tư duy đó, các chính sách đối

ngoại luôn được nhạy bén thay đổi theo từng thời kì, từng đời tổng thống làm cho nước

Mỹ luôn thích nghi với xu hướng chung Qua việc xem xét các chiến lược đối ngoại của

Mỹ từ khi thành lập nước đến nay, chúng ta có thể thấy rằng, trong một giai đoạn nhất định, khi một chiến lược chưa thay đổi thì mục tiêu chiến lược là nhất quán Cái thay đổi đó là những biện pháp sách lược khác nhau được sử dụng để thực hiện chiến lược

đó Như vậy, mục tiêu xuyên suốt của các đời Tổng thống Mỹ kể từ thời Truman đến George H Bush là đứng đầu thế giới tư bản và ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản, nhưng trong chính sách của Mỹ có những thay đổi khá lớn Mặc dù, ngăn chặn là mục tiêu xuyên suốt thời kì chiến tranh lạnh kể từ sau chiến tranh thế giới thứ hai, nhưng cách thực hiện thì rất khác nhau Ví dụ, dưới thời Truman, ngăn chặn có nghĩa là “đẩy lùi chủ nghĩa cộng sản”, thời Eisenhower thì nhấn vào “bên miệng hố chiến tranh”, còn Kennedy là “cạnh tranh cùng tồn tại”, Johnson thì nhấn mạnh vào “cùng bị hủy diệt một cách chắc chắn” Việc Liên Xô sụp đổ đột ngột ít nhiều cũng khiến cho Mỹ bất ngờ Chính quyền G Bush, vào cuối thập niên 80 của thế kỉ XX, đã có những bước đi nhằm thúc đẩy nhanh chóng quá trình đó với chiến lược “Vượt lên ngăn chặn” Hay ở thời kỳ của Tổng thống Clinton, các đời tổng thống trước đều dùng sức mạnh cứng trong các chiến lược của mình, đến thời mình, ông đã kết hợp với sức mạnh mềm, thúc đẩy dân chủ và mở rộng thị trường tự do Đó là một bước đi thực sự rất linh hoạt giúp cho chính quyền của ông rất được sự tín nhiệm của người dân và các nước Có thể đánh giá rằng, tính linh hoạt là một yếu tố rất thuận lợi trong việc hoạch định chính sách của nước Mỹ, không phải bất cứ một quốc gia nào cũng có thể áp dụng được Trước tình hình thế giới ngày càng biến động thì điều này là một nhân tố tiềm ẩn giúp nước Mỹ chống chọi và thích nghi với bất cứ sự thay đổi và chuyển biến khôn lường của thế giới

2.2.2 Tính dân chủ và cạnh tranh trong quá trình hoạch định chính sách đối ngoại Mỹ

Cả Quốc hội và Tổng thống Mỹ đều có quyền lực lớn trong quá trình hoạch định chính sách đối ngoại Mỹ theo quy định của Hiến pháp Tuy nhiên, khó có thể xác định được ai là người tạo nên chính sách đối ngoại Mỹ Đấu tranh chính trị nội bộ giữa Tổng thống và Quốc hội là đặc điểm xuyên suốt của nền chính trị Mỹ Đây là tác động của tính dân chủ và cạnh tranh trong văn hóa Mỹ

Theo hiến pháp Mỹ, Tổng thống có quyền hành pháp, lập pháp và tư pháp Về mặt đối ngoại, tổng thống là viên chức chủ yếu trong quan hệ đối ngoại giữa Hoa Kỳ với các nước khác Tổng thống có quyền bổ nhiệm các đại sứ, bộ trưởng và lãnh sự (đều cần sự đồng ý của Thượng nghị viện), và tiếp nhận các đại sứ và viên chức từ các nước khác Cùng với bộ trưởng bộ ngoại giao (ngoại trưởng), Tổng thống quản lý mọi liên lạc chính thức với các nước khác Có khi tổng thống sẽ đích thân tham dự trong các cuộc hội nghị thượng đỉnh, nơi mà các nhân vật nguyên thủ quốc gia họp mặt để đàm phán Qua Bộ ngoại giao và Bộ quốc phòng, Tổng thống có trách nhiệm bảo vệ người Mỹ đang ở nước ngoài và những người quốc tịch khác trong Hoa Kỳ Tổng thống có quyền công nhận hay không công nhận các chính phủ hay quốc gia mới thành lập và thương lượng hiệp ước với các quốc gia khác; những hiệp ước này sẽ có hiệu lực tại Hoa Kỳ khi được Thượng nghị viện phê chuẩn với 2/3 đa số Tổng thống cũng có quyền thương lượng các "Hiệp định hành chính" với những nước khác mà không cần Thượng nghị viện phê chuẩn

Tuy nhiên, quyền lực của tổng thống không phải là không có giới hạn Tổng thống phải thỏa hiệp với Quốc hội nếu muốn thông qua một đạo luật mới Khoản 8 của điều 1 Hiến pháp Hoa Kỳ xác lập các quyền hạn của quốc hội Những quyền quan trọng nhất gồm quyền đánh thuế và thu thuế, vay mượn, quy định về thương mại giữa các tiểu bang và với nước ngoài, đúc và in tiền, thiết lập các tòa án trực thuộc Tối cao Pháp viện, phát triển, duy trì quân lực, và tuyên chiến Quốc hội cũng có một số quyền hạn khác thêm vào các quyền kể trên Hơn nữa, điều khoản "mềm dẻo" trong hiến pháp cho phép quốc hội làm "tất cả luật cần thiết và đúng đắn để hành xử" các quyền khác của mình Tối cao Pháp viện đã giải thích điều khoản cần thiết và đúng đắn này cách cởi mở, cho phép quốc hội gia tăng quyền hạn của mình Hơn nữa, các phần khác của hiến pháp cung cấp thêm cho quốc hội một số quyền phụ trội chẳng hạn như quốc hội có quyền thêm vào liên bang các tiểu bang mới

Quyền lực của Tổng thống và Quốc hội Mỹ tạo thế cân bằng, đôi khi dẫn đến cạnh tranh trong việc hoạch định chính sách đối ngoại Mỹ Khi một chính sách quan trọng ra đời thì đằng sau nó luôn là sự đấu tranh nội bộ giữa Tổng thống và Quốc hội Nếu hai thế lực này cùng đồng tình thì chính sách đó sẽ dễ dàng được thông qua Ngược lại, nếu một trong hai bên bất đồng ý kiến thì sẽ dẫn đến sự lục đục trong quá trình thực hiện, đôi khi dẫn đến những dư luận xấu từ bên ngoài

2.2.3 Không ngừng mở rộng ảnh hưởng của Mỹ

Đặc điểm này xuất phát từ sự phân cách cao và tính cạnh tranh trong xã hội Mỹ Trong lịch sử từ khi nước Mỹ thành lập cho đến bây giờ, xu hướng bành trướng và mở rộng luôn tồn tại song song với việc Mỹ muốn khẳng định vị thế của mình trên trường thế giới Điều này có thể thấy rõ là tuy nước Mỹ hình thành trên nền của một lục địa mới nhất nhưng về diện tích cũng như những tiềm lực về kinh tế nó không hề thua kém bất cứ quốc gia nào Là một xã hội năng động, luôn thích nghi với cái mới nên tính cạnh tranh rất cao Luôn làm mới mình cả về chất lượng lẫn số lượng là yếu tố sống còn để tồn tại được trên đất nước này Mỹ có một nền kinh tế năng động và phát triển lớn mạnh nhất trên thế giới, một thị trường mở với sức hút rất hấp dẫn Với một nền công nghiệp tiến bộ và không ngừng phát triển, Mỹ luôn tìm cách mở rộng thị trường của mình đồng nghĩa với việc tìm kiếm thị trường mới ở các quốc gia, khu vực khác, qua đó để tìm cách gia tăng ảnh hưởng của mình Tất cả các mục đích trên đều phục vụ cho nhu cầu

bá chủ, tư tưởng mình là nhất Tính cạnh tranh như là một nét văn hóa trong đời sống của người Mỹ, họ không ngừng vươn lên và không bao giờ là đủ Tìm kiếm thị trường mới cho một nền kinh tế đang phát triển không ngừng tương đương với việc mở mang

bờ cõi Các bang như Texas, New Mexico và California là kết quả của công cuộc khai phá, mở rộng và tìm kiếm thị trường đó Mỹ sẵn sàng dùng mọi biện pháp để có một thị trường tốt nhất kể cả hất cẳng đối thủ của mình ra khỏi cuộc chơi Đối với Mỹ, một môi trường cạnh tranh có nghĩa là ở đó cái bóng cuả mình lớn hơn mọi cái khác và không ai

có khả năng đuổi kịp

Bên cạnh đó, tư tưởng mình là vượt trội khiến Mỹ tự cho mình có quyền bành trướng cả về lãnh thổ lẫn quyền lực Để bảo vệ người dân của mình, Mỹ sẵn sàng gây chiến để cho thấy Mỹ không chỉ mạnh về kinh tế mà quân sự cũng không có đối thủ Ví

dụ về việc Mỹ đã mua đứt cả một vùng lãnh thổ cùng với người dân trên đó, như mua bang Louisiana của Pháp (1803), mua bang Alaska của Nga (1867) cho thấy bằng quyền lực cả về chính trị và kinh tế của mình, Mỹ có khả năng bành trướng lãnh thổ ở bất cứ nơi đâu họ muốn Với những chính sách của mình, nước Mỹ không chỉ bành trướng mà còn chi phối cả đời sống của người dân cũng như đường lối của các quốc gia, khu vực khác Có thể thấy rõ là ngày nay các nước thúc đẩy quan hệ, phát triển đường lối chính sách đối ngoại đều bị ảnh hưởng của yếu tố sức mạnh Mỹ và đều phải dè chừng